Dúbirge toly dúnıe

Aǵaıyn elderdiń arazdasqany qıyn Oılamaǵan jerden deıtin emes, birazdan beri til tabysa almaı kele jatqan Venesýela men Kolýmbııanyń arasyndaǵy shıelenis shegine jetkendeı – eki el prezıdentteri bir-birin ashyq aıyptap, onyń sońy dıplomatııalyq baılanysty úzýge aparyp soqty. Aıyp kimnen degende, bireýin us­tap berý qıyn. Venesýela pre­zıdenti Ýgo Chaves óz áre­ke­tin jaýap qadam sanaǵanmen, kináni Kolýmbııa prezıdenti Alvaro Ýrıbege arta almaısyń. Qashanǵy áde­tinshe, Chavestiń daýsy qattyraq estiledi: “Bizdiń aǵaıyn el Ko-lýmbııa memleketimen baı­la­nysty tolyq úzýden basqa jo­lymyz qalǵan joq”, – dedi ol. Sonda Kolýmbııa men onyń prezıdenti ne búldirdi? Osydan on kúndeı buryn prezıdent Ýrıbe kórshi el prezıdenti Chaves óz elinde Kolýmbııaǵa qarsy terrorıstik uıymdardyń basshylary Ivan Markesti, Rodrıgo Grandty, Temoleon Hımenesti jáne Herman Bre­senony jasyryp otyrǵanyn aıtqan. Kolýmbııanyń revolıý­sııalyq qarýly kúshteri deıtin kóterilisshil toptyń músheleri, mine ondaǵan jyl boıy úkimetke qarsy partızandyq kúres júrgizip keledi. Olarǵa syrttan Venesýela qoldaý kórsetedi degen áńgime burynnan aıtylatyn. Sondaı-aq, taǵy bir ult-azattyq armııasy degenniń bir basshysy Karlos Marın Gýarın de kórshi eldi panalap júr, – dedi Ýrıbe. Bir búgin emes, buryn da talaı es­tigen aıyptaýǵa Chavestiń búgin bul­qan-talqan bolatyn ne jaıy bar edi deısiń. Kolýmbııada basshy aýysyp jatyr. Qazirgi prezıdent Ýrıbe jaqynda ketedi. Ol kórshi el basshysynyń dańǵaza bastama­la­ryn qoldaı qoıǵan joq. Qaıta únemi synap otyrdy. Al Chaves kór­shi eldi, onyń basshylaryn AQSh-tyń qol shoqpary dep synap júrdi. 7 tamyz kúni Kolýmbııada jańa prezıdent Hýan Manýel Santos taqqa otyrady. Buryn ol eldiń qorǵanys mınıstri bolǵan. Ony burynǵy prezıdentke qarama-qaıshy saıasat júrgizedi, Chavestiń saıasatyn qoldaıdy dep aıtý qıyn. AQSh-pen dostyqtan bas tartyp, Venesýela sııaqty Reseıdiń yq­pa­lyna túsýi eki­talaı, múmkin emesteı. Cha­vestiń kenetten shala búlinip, kórshi elge tıisýinde ózinshe esep bar. Aı­taryn aıtyp qalar tus, jaq­sy jeleý. Bir jaǵy muny áskerı áleýeti ájeptáýir Venesýelanyń basqalarǵa qyr kórsetýi deýge de bolady. Kolýmbııamen birge ol AQSh-qa da biraz ses kórsetti. Qajettilik týsa, AQSh-qa munaıyn sat­paımyn dep qorqytty. Shyn máninde bul kórshi eki eldi aǵaıyndas dese bolady. Tarıhy tektes, halyqtary taǵdyrlas. Tipti bir memlekettiń quramynda da bolǵan. Mem­lekettik tilderi de bir – ıspan tili. Ustanatyn dini de bir – halyqtarynyń 95 paıyzy katolıkter. Tatýlyqqa negiz jetip artylady. Biraq birazdan beri sol tatýlyq bolyńqyramaı tur. Ásirese, bul rette Venesýela prezıdenti Ýgo Chavestiń bel­sen­diligi kúshtirek. Álemdegi bir­shama mılıtarıstik eldermen qoıan-qoltyq aralasyp, ózderinde bar­shylyq munaıdyń aqshasyna qarý-jaraq satyp alyp, kórshi-qo­l­ańdaryna ǵana emes, tipti AQSh-tyń ózine de kúsh kórsetedi. Al endi onyń osydan utary da shamaly. Qarý-jaraǵy bar-aq bolsyn, biraq ózinen halqynyń sany áldeqaıda kóp, AQSh-taı elden qoldaý kórgen Kolým­bııany Venesýelanyń tize búktirýi ekitalaı. Al taǵdyrlas eki eldiń halqyn bir-birine qar-sy qoıý keshirilmes kúná dersiń. Kolýmbııada basshy aýysyp jatyr. Jurtty ol qandaı saıasat júrgizedi, Chavespen til tabysar ma eken, álde eki el arasyndaǵy shıelenis jalǵasa bere me, degen suraqtar tolǵandyrady. Biraq Chavespen til tabysyp, abyroı tabý da ekitalaı-aý. Jaýyzdyqty eshqashan umytýǵa bolmaıdy Jaqsylyqtyń kóp bolǵany jaqsy, ony kóp aıtqanymyz da jaqsy. Jamandyqty da, eń aldymen jaýyzdyqty da umytpaǵan jón. Sol jaýyzdyq qaıtalanbas úshin, bolashaqqa sabaq bolý úshin. Sondaı jaýyzdyqty Kambodja halqyna qarsy qyzyl khmerler jasady. Jaqynda sol ja­ýyzdardyń bas­shylarynyń birine sot bolyp, BUU aıasynda jumys isteıtin Kam­bod­jadaǵy áskerı trıbýnal qyzyl kh­merler bıligi ke­zinde túrme bas-tyǵy bolǵan 67 jastaǵy Kang Kek Ieý 35 jylǵa túrmege jabýǵa kesildi. Bul qanisher nege atylmady deýge de bolady. Biraq olar ja­ýyz bolǵanmen, tórelik aıtatyn sot bar ǵoı dep ózińdi sabyrǵa sha­qyrasyń. Sol jaýyzdar bılik júrgizgen 1975-1979 jyldarda 10 mıllıonǵa jetpeıtin Kambodja halqynyń eki mıllıondaıy qurban bolǵany dáleldenip otyr. Bul búkil adamzat tarıhyndaǵy eń soraqy jaýyzdyqtyń biri retinde este qalatyny daýsyz. Al túrme bastyǵy Kang Kek Ieýdiń ózine kelsek, “Dých jol­das” degen laqap atqa ıe bolǵan bul qanisherdiń qolynan “Týol Sleng” túrmesinde 17 myń adam opat bolǵan eken. Bul túrmege túskenderdiń onshaqtysy ǵana aman qalypty, dál qazir tiri júr­gen­deri úsh-aq adam eken. Túrme bastyǵy onda qamal­ǵan-dardyń qashyp ketpeýin qada-ǵalaıdy deıtin emes, túrli azaptaýdy ózi bas­qaryp, jazany da ózi orynda­ǵan kórinedi. Onyń qanipezerligi ja­ıynda fakti kóp. Ol tyr­naq­­tyń kóbesin kóterip azaptaǵandy, elektroshokty qoldanǵandy una­tady eken. Birde kúzetshi kelip, qamaýǵa alynǵan toǵyz balany (alty ul men úsh qyz) qaıtemiz dep suraǵanda, “birin qaldyrmaı óltirińder” dep nusqaý bergeni qujattarmen dáleldenip otyr. Kang Kek Ieý óziniń jaýyz­dyǵyn jaqsy biledi. Qanisherler bıligi qulaǵan soń-aq, ol basqa­lardaı qarsylyq bildirip, kúresip jatpaı, birden bas saýǵalap qashýǵa májbúr bolǵan. Jáne 20 jyl­daı ustatpaǵan. Tek 1999 jyly ǵana kezdeısoq brıtan jýr­nalısiniń kózine túsip, qa­maýǵa aly­nypty. 11 jyl túrmede otyr­ǵannan keıin, mine endi ǵana jazaǵa kesildi. “Dých joldas” dep atalatyn bul qanisher – qyzyl khmer basshylary ishinde qazir tiri júrgen beseýdiń biri. Kesh te bolsa jazaǵa tartyldy. Taǵy da qyzyl kh­merlerdiń tórt basshysy jazasyn kútip otyr. Olar: qanquıly Pol Pottan keıin “ekinshi adam” sa­na­latyn Nýon Chea, eldiń bu­ryn­ǵy bı­leý­shisi Samfan, bu­rynǵy ishki ister mınıstri Ieng Sarı jáne onyń mınıstr áıeli Ieng Tırıt. Bul ja­ýyzdardy otyz jyl ótken soń ja­zalaǵan tym kesh emes pe, degen suraq únemi aldan shyǵady. Olardyń ómir súrýge qaqysy joq deıdi jurt. Jalpy, jaýyzdarǵa raqym­shy­lyq jasaý olardyń qolynan qurban bolǵan jazyqsyz jan­dar­dyń arýaǵyn qorlaý ekeni óz aldyna, sonymen birge ja­ýyz­dar­dyń isine ish tartý dep baǵalasa, or­yndy dersiń. Jaqynda Bos­nııanyń Sre-brenısa qalasyndaǵy 8 myń musylman qaýymyn qy­ryp salǵan jaýyzdyqtyń onjyl­dyǵy atap ótildi. Oǵan aıypty Karadjıch túrmede otyr. Sony bireýler aqtaǵysy keledi. Talaılardyń qanyn arqalaǵan Serbııa prezıdenti S.Mılo-shevıchke ara túskender de bolǵan. Kúni keshe sol fashısterdiń aıýandyǵynan ondaǵan myń qandastarynan aıyrylyp, 600 myń adamy bosqynǵa ushyrap, aqyrynda qaısarlyq kúrespen táýelsizdikke qoly jetken Ko­so­vonyń táýelsizdigin BUU-nyń ha­lyq­aralyq soty zańǵa qaıshy emes dep sheshti. Muny serb fa­shısteriniń jaýyzdyǵyn aıyptaý dep te qabyldaýǵa bolǵandaı. Jaýyzdyqty árqashan aıyp­tap otyrmasa, ol qaıta bas kóterýi múmkin.