Memlekettik til – ult birliginiń basty faktory

Til baǵdarlamasynyń jobasyn talqylaımyz Til baǵdarlamasynyń jobasy Úkimette, Premer-Mınıstr Kárim Másimovtiń tóraǵalyǵymen talqyla­nyp jatqan kúni-aq redaksııaǵa gazet oqyrmandary kóptep habarlasyp, talqylaý úshin jobanyń qashan jarııalanatynyn suraýmen bolyp edi. Al kesheli beri jobany qoldaǵan, oǵan pikir bildirgen hat-habarlar redaksııa poshtasyna túsip jatyr. Solardyń bir tobyn jáne alqaly jıynǵa qatysqan til janashyry Asyly Osmanmen suhbatty nazarlaryńyzǵa usynyp otyrmyz. “AQIQATTY AITQAN EMES, ONY KО́RIP TURYP, KО́ZIN JUMYP, AINALYP О́TKEN ADAM AIYPTY” “Tildi saqtaýdy – ultty saqtaý dep bilý kerek. Keshegi Keńes ókimetiniń shekpeninen shyqqan táýelsiz elder, shet memleketterdiń barshasynda memleket aty berilgen ulttyń tili saltanat quryp tur. Qazaq tilin damytamyz deımiz, alaıda, meniń leksıkonymda “qazaq tilin damy­ta­myz” degen sóz joq. Qazaq tili damyǵan, órkendegen, ósken, sonaý atam zamannan qoldanylyp, qudireti kóterilgen, shuraıly til” dep áńgime bastaǵan “Memlekettik tilge – qurmet” birlestiginiń tóraıymy, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi Asyly OSMAN apamyzben Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń jobasy Astanada alqaly jıynda talqylanǵannan keıin ile-shala jolyqqan edik. – Asyly apa, memlekettik tildiń jaıyn tilińiz jetken jerdiń bárinde shyryldap aıtyp ta, jazyp ta júrgen adamnyń biri ózińizsiz. Alaıda, tildi tuǵyryna qondyrýda túıtkil qaı jerden týyndap tur? – Jetistigimizdi joqqa shyǵar­maı­myn, alaıda bizdiń basty qateli­gimiz – qazaq tilin memlekettik til re­tinde resmı moıyndatqanmen, qaǵaz júzinde jazǵanmen, Qazaqstanda tu­ra­tyn basqa etnostardyń tilimen qatar qoıamyz. Jańylysyp júrgen jerimiz de osy. “Úsh tuǵyrly til” dep aıtylady. Aǵashtyń da bir dińi bolady emes pe? Bir tamyrdan nár alǵan butalary japyraq jaıa bersin... Biraq, tuǵyr degen sózdi áý basta tek qazaqtyń tili­ne tán etý kerek edi. Qazaqtyń tilin ǵana tuǵyryna qondyrýymyz qa­jet. Basqa etnostardyń tili óz ata­jurttarynda taǵynda otyr. Nege ózge tildi memlekettik tilge qosarlaımyz? Bizdi keri ketirip turǵan osy. Orys tiliniń qyzmetin saqtaımyz deımiz, men osyǵan qosylsam da, ony ári qaraı damytamyz degenge qosylmaı­myn. Bizdiń taǵy bir jańylysyp júrgen jerimiz osy. Elbasy Qazaq­stan halqy Assambleıasynyń ses­sııa­synda til úsh baǵytty bolý kerek, qa­zaq tilin bilý kerek, orys tilin saqtaý kerek, aǵylshyn tili – ekonomı­ka­lyq til, ony meńgerýimiz qajet degen bolatyn. Osyǵan men qýanyp, mem­le­kettik til basymdyqqa ıe bolsyn, barshamyz ony bilýimiz kerek dep aıtqanmyn. Qazir aǵylshyn tilin eshkim májbúrlemeı-aq, qarajat bólinbeı-aq, qazaǵym úırenip jatyr. – О́zderińiz talqylaǵan jobada 2011-2020 jyldardaǵy til saıasatyn júrgizýdiń oı-qısyny eldegi qoǵam­dyq-saıası turaqtylyqqa da eleýli qaýip-qater tóndirýi múmkin degen sáýegeı sózder aıtylyp jatyr... – Qazaqstan – ortaq shańyraq dep aıtamyz, tilge kelgende ortaq­taspaı qalamyz. Til ortaqtaspaı – biz ortaqtaspaımyz nemese birigý neǵaıbyl bolady. О́ıtkeni, Otan – bireý, bárimiz jazamyz desek jazyp, sóıleımiz desek sóılep, qyzmet isteımiz desek, istep jatyrmyz. Al endi qyzmetke kelgende memlekettiń tili ortaq bolmaıdy. Osy aınalyp kelgende qaýiptilik týǵyzady. Qazaq­standa orys tiliniń dáýiri júrip tur­ǵan­da, men ázirbaıjanmyn, meniń de tilimdi kóter dep aıtpasyma kim kepil? Nege daýlaspasqa? – Ázirbaıjan qyzy bolsańyz da, qa­zaq topyraǵyn qadirlep, bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵarý kerektigin aı­typ-aq júrsiz-aý. О́zge otandas­tary­­myz... – О́zgeni qoıa turshy, qazaǵymdy aıtsaıshy... Elbasy “Qazaq qazaqpen qazaqsha sóılessin” degende renjigen­min. Nege bizdi bóledi? Nege ázir­baı­jan qazaqsha sóılemeýi kerek, degen oı bolǵan. Keıin oı tarazyma salyp qarasam, eger qazaqtyń ózi saǵan qa­zaq­sha sóılep tursa men qaıda kete­min? Basqalar qaıda ketedi? Oryssha sóıleıtin siz qaıda ketesiz? Sondyq­tan álemdi ózine tabyndyrǵan, ja­man­dyqty jaqsylyqpen jańyldyr­ǵan Elbasynyń keńdigin áli de durys baǵalamaı kelemiz. Qazaq sııaqty eshkimdi bólmeıtin, jarmaıtyn, jat­synbaıtyn halyq joq! Sol qazaq seniń kóńilińe qaraǵannan keıin, sen nege sol qazaqtyń peıilin baǵala­maı­syń? Sol keńdigimen de qazaq búgin álemdi tabyndyryp otyr. Sol rýhta tárbıelengen Elbasy da eldiń ty­nysh­tyǵyn saqtaýda. Sondyqtan da álem bizden úlgi alady. Biraq, sol álemnen biz de úlgi alýymyz kerek. Kez kelgen memleket óz ultynyń tilin birinshi orynǵa qoıyp otyr ǵoı. Búgingi tańda eshkim osyǵan qarsy bolmaıdy. Shyn máninde, ómirde bir ǵana nárse máńgilik, ol rýh! Bizdiń boıymyzda, Otansúıgish qazaqtyń qanynda kók túriktiń rýhy bolǵannan keıin sony saqtap kelemiz. Biraq, ana tilin bilmegen adamda ondaı qasıet qaıdan bolsyn?! Osyndaıda ashynyp bylaı deımin: – Juqsa maǵan asyl qasıet, Til arqyly qazaǵymnan daryǵan. Boıǵa bitken qabilet Turǵan elden alynǵan. Qudiretine bas ıip, Qazaǵyma tabynam, Qazaq tili tuǵyryna qonyp, Mártebesine ıe bolýyn saǵynam!.. – Asyly apa, Qazaqtan halqy Assambleıasynyń otyrystarynda bári birdeı sizdi qoldap júr desek, ótirikshi bolar edik. Tipti, keıde Assambleıanyń keıbir jıyndaryna qatyspaı da qalyp júrsiz? – Qatyspaı júrgenim joq, meni osy úshin shettetip otyr. Jazyǵym elim jaqsy, aýzy bir bolsyn degenim. Elbasymyz bárimizge birdeı teńdik berip otyrǵanda, qaıta osy máseleni As­sambleıa kóteretin jóni bar. Áıtpe­se, Assambleıa bir kezderde memlekettik tildi strategııalyq ózek etemiz degen emes pe edi? Elde jetispeı jatqandy Assambleıa nege aıtpaıdy? Bizdiń ortaq múddemiz bolýy kerek qoı, osy múdde – memlekettik tildiń mártebesi bolýy kerek edi. Eger osy eldiń shyn azamaty, osy eldiń turǵyny ekenimiz aqıqat bolsa, nege múddemiz bir bolmaıdy? Eger qazaq degen halyqty syılasaq, sonyń qaıtarymy retinde tilin syılasaq, kim olarǵa qoı deıdi? Osy turǵydan kelgende, Assambleıaǵa qarnym ashady, kóńilim tolmaıdy. Qazaq: “О́mir qymbat, ómir qymbat, biraq, bárinen de kóńil qymbat” deı­di. Nege biz memleket qurýshy ulttyń kóńiline qarap, kóńilin tappaımyz? Al Assambleıa shyn bolysamyn dese – úlken kúsh. Kezinde Assambleıa arqyly ózimizdi tanytqanymyzdy, endi onyń ne ekenin qoǵamǵa qyzmet etkizý arqyly tanytý kerektigin aıttym da. “15 jyl boıy Assambleıa ózimizge qyzmet etti, endi kelińizder elge bolysaıyq” degenmin. – Jańa baǵdarlamanyń jobasyn­da da Qazaqstandaǵy árbir etnostyń tilin órkendetý, damytý máselesi umyt qalmaǵan ǵoı? – Janym-aý, qalaı damytady? Eli bar ǵoı, jurty bar ǵoı. Bul jer­de ózge ulttyń ókilderin, tilin, máde­nıetin, ádebıetin jańǵyrta otyryp saqtaý kerek. Al memlekettiń tili, ádeti men ádep-ǵurpyn órkendet­peı­miz be? Tipti damytpaı-aq qoısyn, qazaq tili damyǵan til, sol shuraıly tildi barlyq salada qoldanýymyz kerek. Memlekettik tildi jobada ult birliginiń basty faktory degen, ol Joldaýda da aıtylǵan, Ata Zańda da kórsetilgen. – Alaıda, eshbir eldiń Konstı­tý­sııa­synda ózge ulttardyń da tilin damytaıyq degen sóz joq... – Meniń aıta almaı otyrǵanym osy ǵoı. Saǵat Áshimbaevtyń keremet sózi bar: “Aqıqatty aıtqan aıypty emes, ony kórip turyp, kózin jumyp, aınalyp ótken adam aıypty”. Al búgin osy shyndyqty aıtqanym úshin meni aıyptaıdy. Sondyqtan Assambleıa týraly qoıǵan suraǵyńa rahmet! Búgingi tańda shyn máninde bári­miz demesek te, jetispeı jatqan nár­seni kóre turyp, osy ýaqytqa deıin birde-bir basshy táıt demeı otyr. – “Basqa tússe baspaqshyl” degen qazaqtyń maqalyn ózińizden artyq biletin adam joq. Táıt degennen shy­ǵady, til bilýge degen talap kózi ashyq, kókiregi oıaý otandastarymyzdyń shamyna tımeýi kerek shyǵar? – Ony sıpap suramaı, qatańdaý etip qoıýymyz kerek qoı. Aýyldaǵy qa­rapaıym elden ne suraısyz? Bas­shylardan suraý kerek. Myna bizdiń ońtústiktegi Túlkibas aýdanynda ózbegi, orysy, tatary, túrigi de qazaqsha saırap tur. Quryp jatqanda qalalarymyz ben basshylarymyz quryp tur. – Isker orta sóılemeıtinin aıtty­ńyz. Qarajat qaıda, isker toptyń qolynda, sondyqtan da yqpal da solarda emes pe? – Tildi damytýǵa bólinip jatqan qarajatty ornymen paıdalana almaı jatqanymyzdy jasyrmaý qajet. Ornymen, júıesimen, tıimdi, nátı­je­li jumsalmaıdy. Elbasy sońǵy Jol­daýda: “Túpki maqsatymyz elimizdiń táýelsizdigin baıandy etý. Qazaqtyń ult bolyp órkendeýine jol ashý. Tili men mádenıetiniń keń qulash jaıýyna múmkindik týǵyzý” dedi. Al endi osyny nege oryndamaımyz? – Aıtqandaı, memlekettik baǵdar­la­manyń jobasy aıasynda keler jyly 15 tomdyq qazaq tiliniń túsindirme sózdigi qolǵa tıetini týraly jaǵymdy jańalyq jarııa etildi. Al aýdarmamen ósip kele jatqan, tili qasań býyn bar. Osydan arylýdyń joly qandaı? – Keńes ókimeti tusynda qazaq­tyń 10 tomdyq túsindirme sózdigi shyq­qan, ondaı eshbir túrki halyq­tarynda joq. Búgingi tańda 15 tom­dyqty shyǵarǵaly jatqany aıtyldy. Quptarlyq is. Biraq, osyny paı­da­lanyp, kádesine jaratatyn urpaq ósirý ǵoı aıtyp otyrǵanymyz. Maǵan senseńizder, Til basqar­ma­synda da, Til ınstıtýtynda da, Til komıtetinde de is­tedim, qyzmet etip kelemin. Sonda salalyq sózdikterdi kóbeıtý máselesin kóter­genbiz. Sózdikter mándi, mańyzdy, qunarly, qysqa, nusqa bolýy kerek. Sonda paıdalanýǵa bolady. – Kóshedegi qazaqsha jar­namalarda qate órip jú­re­tini, maǵynasy maıysyp tu­ratyny jýrnalıster, na­mysty el tarapynan ánebir jyldary aýyq-aýyq kóterilip tura­tyn edi. Bul másele tolyq sheshilgen joq. Sol jarnamalardyń oryssha­syn­da qate bolsa, qandaı oǵash, qandaı óreskel saýatsyzdyq dep shýlap jatar edik... – Árıne, kúletin edi. Aıtýymyz da, jazýymyz da kóp. Sony iske asyrýǵa kelgende joqpyz. Osyny ózgeler bilip alǵan, sosyn jelkemizge minip alǵan. Osy talap etilmegennen keıin, jurt jaıbaraqat júre beredi. Keıbiri ádeıi jasaıdy dep aıtamyn. Kórip júrgen soń aıtamyn. – Atalmysh baǵdarlama nege taǵy 10 jylǵa jasalynady, eń bolmasa nege bes jyldyń aıasyna baǵyndyr­masqa dep aıtyp qaldyńyz. – “Taǵy on jyl bar ǵoı” dep júrip alamyz ba degenim ǵoı. Baǵdarlama jaqsy, ol adamǵa baǵdarsham sııaqty. – Sony árkimniń qolyna qalaı ustat­saq eken? – Eger ony oryndamaıtyn bol­saq, túptiń túbinde ózimizdi qurdymǵa ketiredi. Oryndaǵan adamǵa rahmet aıtyp, oryndamaǵan adamnan suraýy bolýy kerek. Burynǵy baǵdarlamaǵa kelsek, qazaq tildi mektepterdiń, balabaqshalardyń kóbeıgenin aıta­myz. Joq, ol onsyz da solaı bolýy kerek qoı. – 1998 jyly “Memlekettik tilge – qurmet” degen birlestik quryp edińiz? – Talaı ózge ulttyń ókilin osy iske úıirgendeı bolyp edik. – Sol uıymyńyz qazir bar ma? – Uıym bar. Ony búkil res­pýb­lıka boıynsha ashpaq ta bolǵanmyn. Keıbir azamattar kómekteskendeı bolyp, Tereshenko 20 myń bergen... – 20 myń dollar ma? – Oıba-a-ı, 20 myń teńge. 1998 jyly ǵoı. Ol eshnársege jaramaıdy eken. – Jýrnalıst bolǵan soń talaı eldiktiń isine kýá bolyp kelemiz. Ke­leli oqıǵalarda Elbasy Ana tilin qa­zaqtyń bir perzentindeı qasterleı­tinin, alaıda, Memleket basshysy retinde ózgelermen de eseptesýge máj­búrliligin astarlap ta, ashyp ta aıtyp keledi. Alaıda, Memleket basshy­synyń osy saıasatyn ózine ustanym etip alǵan top bar... – Qazaq “Qora tolǵan qoı ber, besik toly bala bar, ol balaǵa sana ber, sana bermeseń – ala ber” degen. Eger sol adamdardyń barlyǵy sanaly bolsa, Elbasy da qınalmaǵan bolar edi. Men esh ýaqytta umytpaımyn, 1995 jyly Máskeýde Elbasymyzǵa jýrnalıster orys tiliniń nege “ken­jelep” jatqanyn suraǵan. Sonda Pre­zıdentimiz: “Biz senderge renjýi­miz kerek. Sender osy ýaqytqa deıin qazaqsha sálemdesýdi de, qoshtasýdy da bilmeısizder. Bizdiń aýyldyń qazaǵy da osyny biledi, ymdasa da sizge ıshara jasaıdy” degen. Osy ýaqytqa deıin sen qazaq tilin bilmeısiń dep bireý jumystan shyǵaryldy ma, bireýge qastandyq jasaldy ma? Ondaı nárse bolǵan joq. Qazaqtyń kishipeıildiligin ózgeler kishilik dep tanymasyn. Árbir qyzmetimiz ben qurmetimiz el úshin bolýy kerek! – Áńgimeńizge rahmet, Asyly Álıqyzy. Áńgimelesken Aınash ESALI. ALMATY. * * * HALYQTYŃ JANY MEN ARY Tilimizdiń mártebesin arttyrý jolyndaǵy keleli ister shırek ǵasyrdaı ýaqyttan beri jalǵasyp keledi. Keshe elimizdiń bas gazetinde oqyrmanǵa usynylǵan “Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń” jobasy memlekettik tildiń keleshegin jańa bir qyrynan aıqyndapty. Muqııat oqyp shyqtym. Baǵdarlamada alǵa qoıylǵan maqsattarǵa qol jetkizýdegi memlekettik tildi meńgerý júıesine qatysty alda atqarylar sharalar kóńil qýantady. Máselen, standarttar ázirleý, qazaq tilinde oqytatyn bilim berý mekemeleriniń jelisin keńeıtý, mamandar daıarlaýdy odan ári júrgizý, taǵy basqa keleli maqsat-mindetke nazar aýdarylypty. Sondaı-aq, Qazaqstannyń barlyq azamattarynyń memlekettik tildi meńgerý júıesiniń bir bóligi retinde qazaq tilin oqytý ortalyqtarynyń akkredıttelgen jelisin qurý máselesi de kóterilgen. Bul tilimizdiń erteńi úshin qajetti sharalar aýqymy. Memlekettik organdarda is júrgizýdi tolyq memlekettik tilge kóshirýdiń úlken strategııalyq mańyzy bar. О́ıtkeni, qoǵamdyq ómirdiń qaı salasy bolmasyn memlekettik organdar arqyly basqarylady. Sondyqtan basqarý tetigindegi tildik ahýal ár salaǵa týra yqpal etedi desek, asyra aıtqandyq emes. Sol sebepti jergilikti atqarý qurylymdaryndaǵy memlekettik tildi ornyqtyrý jumysyn túpkilikti ári nátıjeli etip júrgizýge basa kóńil bólinse, onda nátıjege qol jetkiziletini anyq. Sonyń eń bastysy – qajetti kadrlyq áleýetti qalyptastyrý, memlekettik tilde is júrgizýdiń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jasaý sııaqty mańyzdy is-sharalardyń tıisinshe qamtylǵany. Jetisý jerinde qazaq tilin oqyp-úırenýge, memlekettik tilde is-qaǵazdaryn júrgizýge qajetti jaǵdaı múmkindiginshe jasalǵan. Bul jaǵynan oblys búkil respýblıkada aldyńǵy qatarda dep maqtanyshpen aıtýǵa bolady. Oblys ákimi Serik Úmbetov týǵan tilimizdiń mártebesin kóterýge jete kóńil bólgendikten, Taldyqorǵan qalasynda respýblıkada tuńǵysh “Til saraıy” salynyp, búginde barlyq is-shara osy jerden bastaý alyp otyr. Sońǵy úlgide jabdyqtalǵan osyndaı oqytý ǵımaratynyń paıdalanýǵa berilýi, sóz joq, memlekettik jáne basqa da tilderdi oqytýdyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıta tústi. Nátıjesinde qazir 96 saǵattyq baǵdarlama boıynsha Til saraıynda 240 adam 6 aı boıy, al bir jylda 480 tyńdaýshy ózderiniń tildik bilimderin jetildirdi. Elbasymyz halyqaralyq tájirıbelerge súıenip, qazaq tilin oqytýdyń qazirgi zamanǵy ozyq baǵdarlamalary men ádisterin ázirlep, engizýdi tapsyrdy. Osy mindetter de aldaǵy on jyldaǵy memlekettik baǵdarlamada naqty kórsetilgeni qýantady. Oblysta memlekettik tildi, sondaı-aq orys jáne aǵylshyn tilderin tıimdi meńgerýde eń úzdik, ınnovasııalyq ádistemelikterdi, tájirıbelik oqý-quraldaryn, aýdıo-beıne materıaldaryn qoldanýdyń jańa baǵyt-baǵdary paıdalanylýda. О́ńirdegi ózge ult ókilderi tyǵyz qonystanǵan 8 aýdan men 3 qalada búgingi kún talabyna saı jabdyqtalǵan 14 memlekettik tildi oqytý ortalyqtarynda uıymdastyrylǵan kýrstarda búgingi kúnge deıin 5 myńǵa jýyq adam oqyp shyqty. Memlekettik tilge kóshý barysynda týyndaǵan másele oqýlyqtar, sózdikter men ádistemelik nusqaýlar bolatyn. Qazir bul jaǵynan qıynshylyq joq. Tildik ahýaldy únemi nazarda ustaý maqsatynda zerdeleý, tekserý, saýaldama júrgizý josparly atqarylyp keledi. Qazaqstan Respýblıkasynyń “Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Til týraly” Zańynyń saqtalýyn qadaǵalaý maqsatynda jyl basynan beri basqarma qyzmetkerleri 16 aýdan men 3 qalada, oblystyq mekemelerde bolyp, kúndelikti jumysta memlekettik tildiń qoldanylýyna saraptama jasap, ádistemelik kómek kórsetti. Tildik ahýaldy jaqsartýdyń mańyzdy býyny – balabaqsha, mektep. Tárbıe, bilim oshaqtary qazaqsha sóılemeı, qoǵam, búkil halyq qazaqsha sóılemeıdi. Erteńgi kúni qoǵam tutqasy – qazirgi búldirshinder tárbıesi, olardyń týǵan tili men eline degen súıispenshiligin qalyptastyrýǵa erekshe mán bergen jón. Baǵdarlamada memlekettik organdardyń aqparattyq ınfraqurylymyn damytý maqsatynda eki tildi ınterfeısti qoldaıtyn “elektrondyq qujat aınalymy” aqparattyq júıesi jaıly da aıtylǵan. Bizdiń usynysymyz: mańyzdy jobadaǵy úsh kezeńdi tıimdi paıdalanyp, oǵan ómirdiń barlyq salasyndaǵy ana tilimizge degen suranysty arttyrýdaǵy jumysqa kúsh salý. Jańa ádis-tásildi paıdalaný mindeti tur. О́tken on jylda til mereıin kóterý jolynda kóptegen ıgi ister tyndyryldy. Sonymen qatar “áttegen-aı” deıtin de jerlerimiz az emes. Alqaly jıyndarda da, baspasóz betinde de ol jaıly az aıtylyp jatqan joq. Aldaǵy kezde kók baıraǵymyz qalaı jelbirese, týǵan tilimiz de halqymyzdyń birligi men eldigin solaı pash etse, nur ústine nur. Demek, týǵan tilimizdiń bıik mártebesi úshin ter tógý – azamattyq paryzymyz. О́ıtkeni, til – halyqtyń jany, ary men abyroıy. Olaı bolsa, aldaǵy on jyl osy asyl qundylyqtardy berik ornyqtyratyn kezeń. Táńirbergen QASYMBERKEBAEV, Almaty oblystyq tilderdi damytý jónindegi basqarma bastyǵy. * * * URPAQTAR ÚShIN ULAǴATTY IS Qolyma qalam alysymen oıyma Ahmet Baıtursynovtyń: “Tili joǵalǵan ulttyń ózi de joǵalady” degen ataly sózi orala ketti. Aıtsa aıtqandaı, ana tilimizdi saqtaý, saqtaý ǵana emes ardaqtaý – azamattyq paryz. Tiliń joǵalsa, ulttyq rýhyń da joǵalady, ıaǵnı Elbasy Nursultan Nazarbaev aıtqandaı, biz ózimizdiń ulttyq oılaý júıemizdi, tarıhı tanymymyzdy, rýhanı mádenıetimizdi barynsha tereń damyta otyryp, barlyq salada rýhanı táýelsizdikke jetýimiz kerek. Qazaqstanda turatyn barlyq etnostar tilin saqtaý jaǵdaıynda ult birligin nyǵaıtýdyń mańyzdy faktory retinde memlekettik tildiń aýqymdy qoldanylýyn qamtamasyz etý maqsatynda “Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2010-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy” jobasynyń talqyǵa túsýi kópshilik kókeıindegisin dóp basty ǵoı dep oılaımyn. Baǵdarlamada memlekettik til – ult birliginiń negizgi faktory ekendigi taıǵa tańba basqandaı atalyp, memlekettik tildi keńinen qoldanýǵa betburys jasalýyn qalaısha atap ótpeske. Sondaı-aq, memlekettik tildi meńgergen mektep túlekteriniń úlesin 100 paıyzǵa deıin ulǵaıtý – memlekettik tildiń ózekti máselelerin sheshýdiń birden-bir sara joly bolmaq. Sóz oraıy kelgende aıta keteıin, Qazaqstannyń barsha azamattary memlekettik tildi meńgerýi kerek. Sol úshin de qazaq tilinde oqytatyn mektepter jelisin keńeıtý qajet. Til degenimiz ulttyq bolmys pen psıhologııa aıasyndaǵy eń sezimtal, eń názik sala. Sondyqtan da ana tilimizdi qorǵaý kerek. Aıtaıyn degenim, memlekettik qyzmetke kele­tinder memlekettik tilden, ıaǵnı qazaq tilinen emtıhan tapsyrsa durys bolar edi. Mundaı usynysty bir men emes, júrekteri “Elim” dep soqqan zııaly qaýym aıtyp ta keledi. О́z ana tilin bilmeıtin menmenshil memlekettik qyzmetkerlerden arylýymyz qajet. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini sol, tarıh sahnasyna “Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń” shyǵýy – osy ýaqytqa deıin alyp-qashpa áńgime bolyp kelgen ana tilimizdi ardaqtaýdyń altyn qazyǵy. Baǵdat KÁRIBOZULY, Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıteti janyndaǵy Qorqyttaný ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory. * * * JAŃA BAǴDARLAMANYŃ BOLAShAǴY JARQYN Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń Qazaqstan halqy Assambleıasynyń XV sessııasynda bergen tapsyrmasyn júzege asyrý maqsatynda ázirlengen Til baǵdarlamasynyń jobasy kókeıi­me qonady. Memlekettik til – ult birliginiń basty faktory, sondyqtan ol Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan mem­le­ket­tik baǵdarlamasynyń basty baǵy­ty bolyp esepteledi. Osyǵan oraı jańa baǵdarlamanyń jobasynda úzdiksiz bilim berý úlgisi arqyly qazaq tilin oqytý júıesin qolǵa alý josparlanǵandyǵy óte qajetti shara. Bizdiń basqarma tarapynan jylda uıymdastyrylatyn sosıologııalyq zertteýler nátıjesinde til oqytý or­ta­lyqtarynda qashyqtyqtan oqytý ádisin tájirıbege engizý qajet degen usynystar tústi. Sondyqtan, jańa baǵ­darlamada qashyqtyqtan oqytý júıe­sin qoldaný joldary qarasty­ryl­ǵandyǵy zaman talaby dep esepteımiz. Baǵdarlamada memlekettik tildiń qoldanys aıasyn keńeıtýge basymdy­lyq berilgendigi tildi keńinen nasıhattaýǵa, qoldanylý mártebesin joǵarylatýǵa zor septigin tıgizedi. Sonymen qatar tilder týraly zańnamanyń saqtalýyna baqylaýdy kú­sheıtý mańyzdy bolyp tabylady, ol úshin respýblıka boıynsha barlyq mem­lekettik organdardaǵy qujat aına­ly­myn prokýratýra arnaıy baqylaýy­na alyp, til zańnamasyn oryndaýǵa mindetteý kerek. Sebebi, Qazaqstan Respýblıkasynyń barlyq zańdary sekildi til zańnamasyn buzýshylar tıisti jazasyn alýy qajet. Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan Mem­lekettik baǵdarlamasy jobasynyń tartymdylyǵy onyń júıeli túrde jasa­lyp, arnaıy ındıkatorlar ar­qy­ly jylǵa nemese ár úsh jylǵa bó­lingen ishki qurylymy boıynsha oryn­dalýyna baqylaý jasaý múmkin­digi bolyp tabylady. Bul jańa baǵ­darlama jobasynyń tıimdi jaǵy. Atalǵan memlekettik baǵdarla­ma­ny iske asyrý elimizde turatyn bar­lyq etnostardyń tilderin saqtaý jáne Qazaqstan halqynyń shetel til­derin meńgerýimen qatar, memlekettik tildiń ulttyq birlikti nyǵaıtýdyń basty faktory retinde qyzmet etýine múmkindik beredi. Til saıasatynda zor tabysqa jet­ken 30-dan astam eldiń tájirıbesin paıdalana otyryp, ázirlengen baǵ­dar­lama búgingi kúnge deıin qolbaılaý bolyp kele jatqan máselelerdi she­shýge óziniń septigin tıgizerine kámil senemin. Ana tilimizdiń abyroıy asqaqtap, bedeli arta tússin demekpin. Talǵat ÁBILQASYMOV, Pavlodar oblystyq tilderdi damytý jónindegi basqarmasynyń bastyǵy. * * * О́NDIRISTIK SО́ZDIK QAJET Meniń paıymdaýymsha, elimizdiń kúsh-qýaty ósken, bedeli bıiktegen saıyn memlekettik til mártebesi de nyǵaıyp kele jatqany baıqalady. Buǵan mysaldy alystan izdemeı-aq, ózim eńbek etetin kásiporyndy keltirýge bolady. Osydan biraz ýaqyt, dálirek aıtqanda on jyl buryn ujymymyzda ana tilimiz ózara aramyzda bolmasa, bylaısha múldem qoldanylmaýshy edi. Jasyratyny joq, nege bulaı degen oı kóńilimizge batatyn. Biraq ishki jaǵdaıǵa zer salynǵanda belden basyp, ámirshildik ádispen kúshtep engizýdiń jónsiz ekenin túsinetinbiz. Eńbekkerlerdiń teń jartysynan astamyn quraıtyn ózge áriptesterimiz sony qalaıtyn. Til máselesi jónindegi salmaqty saıasatqa razylyqtaryn bildiretin. Minekı, endi bul baǵyttaǵy ózgeris aıqyn ańǵaryla túsýde deýime bolady. Ras, qazir bárimiz jappaı qazaqsha sóılep ketpesek te memlekettik tilge degen qurmet bıiktep keledi. Ol zaýytqa kire beristegi tanystyrmalyq taqtadaǵy shejireden baıqalsa, sonymen qatar qaı sehqa barsańyz da aldan shyǵar qazaqsha túsiniktemelerden, ereje-qaǵıdalardan kózge jyly ushyraıdy. Tilimizdi meńgerýge degen qulshynys­ty qoıan-qoltyqtasa isteıtin azamat­tardyń ony oqyp-úırenýge yntasy sezdiredi. Al bilgen ústine bile túsý úshin bizben tildesýge tilenýshilerge yqylasymyz tipti bólek. Shamamyz kelgenshe túsindirip, úıretip jatamyz. Átteń, óndiristik sózdik kitapsha az. Sóz oraıynda áriptesterimniń onyń kóptep shyǵarylýyn tileıtinin aıta ketken jón. Memlekettik tildi qoldaný men damytýdyń jańa baǵdarlamasy belgilenip otyr. Osy ózekti maqsatqa qol jetkizýdiń negizgi baǵyttaryn, joldary jáne sharalaryn tolyq qoldaımyz. Tek buǵan deıingi baǵdarlamalardaı orta joldan aspaı, aıaqsyz qalmaýyn qalaımyz. Jumaǵalı AIMYShEV, Qaraǵandy quıý-máshıne zaýytynyń tehnology. * * * MEN QAÝIP ETKENNEN AITAMYN Sonymen, Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa ar­nal­ǵan memlekettik baǵdarlamasy qabyl­da­naıyn dep jatyr. Bul, árıne, til janashyrlary úshin qýanyshty oqıǵa. Biraq, aqyn Murat Móńkeuly men qaýip etkendikten aıtamyn demekshi, osy­dan keıin de kóńilde kúdik joq emes. О́ıtkeni, bilesiń, bilgen soń aı­ta­syń degendeı, buǵan deıin de til tý­raly tamasha baǵdarlamalar qabyldan­ǵanymen, sondaǵy kóptegen máseleler jerine jetkizilmegen-di. Sol sebepten de máńgiligimizdiń máńgiligi týraly máselede júregimizdiń shaılyǵyp qalǵany da ras. Sózimiz jalań bolmaýy úshin mysal keltire keteıin. Aıtalyq, Semeı qa­la­syn­da is-qaǵazdar memlekettik tilge resmı túrde osydan úsh jyl buryn kó­shirildi. Búginde soǵan oraı munda is-qa­ǵazdaryn júrgizý 95 paıyz memlekettik tilge kóshirildi degendi estımiz. Al óz basym soǵan kúmándimin. Bul endi aýdar­mashylardyń “arqasynda” qol jet­ken jetistik. Al sol aýdarma­shy­lardyń kóbi saýatsyz ekendigin kózimiz kórip, qulaǵymyz estip júr. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta olarǵa qatań talap qoıatyn ýaqyt jetti dep bilemin. Aýdar­mashylar, sýdyń da suraýy bar demek­shi, mekeme, uıymdaǵy memlekettik tildiń qoldanysyna jaýap berýi tıis. Buǵan deıin de aıtylyp júrse de qaıtalaıyn, qazaq tilindegi mektepter men balalar baqshasynyń sapasyn art­tyr­maıynsha, tildiń jaǵdaıy túzeledi de­genge óz basym senbeımin. Odan keıin jergilikti til komıtetterin buryn­ǵy­synsha qaıtadan óz aldyna jeke otaý etip shyǵarý kerek dep bilemin. Qoǵam­dyq negizdegi “Qazaq tili” uıym­daryn da kúsheıtý kerek-aq. Bolmasa qalalyq “Qazaq tili” qoǵamyndaǵy bir ǵana men jalǵyz ne tyndyra alǵan­daımyn. Jar­tas­qa bardym, kúnde aıǵaı saldymnyń kerin kórip júrgenimiz sondyqtan. Al endi buǵan qosa til týraly zańdary­myz­dyń solqyldaq ekendigi de burynnan aıtylyp júrgen áńgime. Zań solqyldaq bolǵan soń quqyq qorǵaýshylar da til már­tebesin qorǵaýda solqyldaqtyq ta­nytyp júr emes pe? Onyń ar jaǵynda jergilikti bılik te til máselesin birinshi kezektegi mindetim dep bilýi kerek. Ashynǵannan shyǵady ashy daýsyń demekshi, munyń bárin kórip, bilip júrgen soń aıtyp jatyrmyz. Solaı deı turǵanmen, kórmes túıeni de kór­mestiń kebin kımeı, jańa baǵdarlamaǵa búkil halyq bolyp qoldaý bildirýimiz qajet. Týǵan til kósegesi sonda ǵana kógeredi. Erǵalı KÁKIMULY, Semeı qalalyq “Qazaq tili” qoǵamynyń atqarýshy dırektory. * * * MEMLEKETTIK PÁRMENDILIK KÚShEITILSIN Memlekettik tildi bilmegen adam hal­qynyń ótkeni men búginin bilmeıdi. О́ki­nishke qaraı, bul Qazaqstandaǵy orys tilinde bilim alǵan qazaq jas­taryna aıryqsha qatysty. Elimiz táýelsizdik alǵan jyldarda qazaq halqynyń úlesi az boldy da, til­dik máselelerdi kóterýge erterek bol­ǵan­dyǵy belgili. Shovınıstik pıǵyl­dar­dyń basqa maqsatqa paıdalanyp ke­te­tindigi sózsiz edi. Osy rette Qazaqstanda turatyn barsha etnostardyń tatýlyǵyn saqtaı bilgen Elbasymyzdyń sarabdal saıasatyn baǵalaýymyz kerek. Qazir, qudaıǵa shúkir, memleketke atyn berip otyrǵan ultymyz óz jerinde kóp­shilikke aınaldy. Endi alańdamaı, til­dik saıasatta batyl ustanym ustaýǵa bolady. Buǵan Qazaqstandaǵy basqa etnostar da túsinistikpen qaraıdy degen oıdamyz. Baǵdarlamada memlekettik tildi meń­gerý úderisin yntalandyrý jáne monıtorıng júıesiniń joqtyǵyna alańdaýshylyq bildirilipti. Eger qazaq jastarynyń ózi qazaq tiline qajettilikti sezinbeı jatsa, ne deýge bolady?! Shymkentte ótken bir j­ıyn­da kóp­tegen mınıstrlikterdiń vıse-mı­nıstrleri bas qosyp, ónerkásip sala­sy­na baılanysty máselelerdi talqy­la­dy. О́rim­deı jastar. Bári qazaq. Bilimdi. Biraq, qazaq tilinde sóıleıin degen eshqaısysy joq. Bolashaq mınıstrler, el tutqalary óz tilinde sóıleýdi qıynsynyp jatsa, memlekettik baǵdarlamany kim úshin qabyldamaqpyz?! Osy máselede memlekettik saıasat myqty bolsyn. Memlekettik tildi bilmeıtin, oı-pikirin aıta almaıtyndar, qansha jerden saýatty bolsa da, jaý­apty qyzmetterge tartylmaýy kerek. Bul ásirese, qazaq jastaryna qatysty. Mem­lekettik tildi bilmegen adam Qazaqstan­daǵy ózge etnostardyń da qamyn jeıtin memleketshil bolady degenge senbeımin. Baǵdarlamada qazaq tilindegi ba­sy­lymdardyń kóbeıip kele jatqandyǵyn paıyzben shaǵypty. Bul da aldamshy kórinis. Zerttep qarasańyz, jeke qol­da­ǵy baspasózdiń deni bireýdi bireýge ura­tyn kúldibadam dúnıelerge áýes. Buǵan da monıtorıng kerek. Elge paı­dalysyn iriktep, el ishine iritki sala­tyn­daryna toqtaý salatyndaı pár­men­dilik kerek. Qazaq tiliniń qýaty – mektep oqý­lyq­tarynda. Oqýlyqtar áli de syn kótermeıdi, tarıhı dáldik, ádistemelik sapa nashar. Kalka-aýdarma. О́zimizdiń dúnıemizge ózimiz ıe bolyp, tilimizdiń qoldanylý aıasyn keńeıte alsaq, ózge etnostar da úlken qurmetpen qarar edi. Qazaqtar esh halyqqa eshýaqytta azar bergen emes. Amangeldi SOPBEKOV, Ońtústik Qazaqstan polıtehnıkalyq kolledjiniń dırektory, oblystyq máslıhattyń depýtaty.