Jol ústindegi jýrnalıst

Áriptes týraly áńgime

О́zim asa bir qadirleıtin Nurma­han Orazbek aǵamnyń bir taǵy­lymdy isi oıyma oralyp otyrǵany. Sonaý bir Keńes ókimetiniń arqy­rap turǵan kezinde ol QazTAG atty aqparat agenttiginde qyzmet istep, “Odaq jáne shetel habarlary” bas redaksııasynda aýdarma jasaǵan. Nuraǵań sol tusta talaı márte “sheńberden shyǵyp ketip” júrgen eken. 1987 jyly Máskeýde Jýrnalıster odaǵynyń VI sezi ótipti. Aıtýly alqaly jıynǵa Qazaqstannan Nurmahan aǵa da qatysqan. Sonda TASS-tyń alqa májilisinde: “Genıalnye myslı daje v golový generalnogo sekre­tarıa ne kajdyı den prıhodıt. Chto vy daete stenografıcheskııı otchet?..” dep, alyp eldiń irgeli aqparat agenttigindegi dókeılerdiń záresin bir ushyrǵan. Shynynda da, ol kezde Gorbachevtiń, basqa da kompartııa basshylarynyń shetelge barǵany stenografııalyq esep sııaqty beriletin edi. Al aqparat agenttigi júıesiniń mindeti – habar berý, aıtatyn oıyn anyq jetkizý. Qashanda ózi ustanǵan qaǵıdattan aýytqymaıtyn Nuraǵań Almatyǵa bir-aq tartady. Kelesi kúni TASS-tyń qyzmetkerleri janushyra habarlasady, “Nýreke, vy chto nadelalı, týt vsıa rýkovodstva v shoke” dep. Osylaısha, Nuraǵań odaqtyq júıeniń olqylyǵyn da syn tezine alyp, ótkir tulǵanyń ustanymyn tanytqan edi. Jalpy, jýrnalıstıka tóńireginde, jýrna­lıster týraly áńgime qozǵala qalsa, Nuraǵańnyń osy bir beınesi kóz aldyma elesteıdi. Búginde, qudaıǵa shúkir, qazaq jýrnalıstıkasy Nuraǵań synaǵan stenografııadan irgesin ajyratyp, sony súrleýin qalyptastyryp keledi. Bir kezderi Keńes Odaǵy tu­syn­da Orazbektiń oǵylany salǵan ozyq joldy – halyqaralyq máse­leler tóńireginde tushymdy pikir aıtyp, qazaqtyń múddesi turǵysy­nan oqyrmanǵa jetkizetin jýrna­lıster shoǵyry qalyptasyp ta úlgerdi. Halyqaralyq taqyrypqa qalam terbegen biregeı jýrnalıs­terdiń sanatynda egemendik Samat Musa da bar. Kóshbasynda desek te, bálkim, asyra aıtqandyq bolmas. О́ıtkeni, “Egemen Qazaqstan” – táýelsiz eldiń syrtqy saıasattaǵy ár­bir qadamyn jerine jetkize ja­zyp kele jatqan basylym. Halyq­aralyq qarym-qatynastar máselesi basylym betinde kún saıyn jarııa­lanyp, jumyr jer betindegi qazaqqa qatysty másele nazardan qalys qalǵan emes. Ol taqyrypty jazatyn, qalam terbeıtin jýrna­lıstiń biri sol – Samat Musa. Kezinde “KazPI” atanǵan irgeli oqý ornynyń fılologııa fakýl­tetiniń oqýyn taýysqan Sákeńniń áli kúnge deıin “tilge” búıregi bu­ryp turǵany. Qazaq tiliniń uńǵyl-shuńǵylyna deıin oqytatyn fıl­fak­tyń bergeni kóp, árıne. Son­dyq­tan da fılolog Samattyń ýáji kóp tusta oryndy shyǵyp jatady. “Bizde KazPI-de...” dep bastalatyn áńgimeniń aqyry da ózi dáris alǵan “dáýlerdi” túgendeýmen aıaqtalady. Qazaq ádebıetinde orny bólek myqtylardyń attaryn esti­gennen keıin kópten daıyndaǵan “argýmen­tiń” de “oınamaı” qalady. Korı­feı­lerden leksııa tyńdaǵan shá­kirt­tiń osal bolýy múmkin be! Sondyqtan jýrnalıstıkaǵa “saýat­tylyq mekte­binen” shyńdalyp kel­gen Sákeń bilim turǵysynan, sóz joq, “bestik­ke” ıe bolady. Til tóńire­gindegi taıtalasta upaı sonyń jaǵynda. Aıtpaqshy, Samat Musa jýrna­lıs­tıkadaǵy eńbek jolyn da “saýatsyzdyqpen kúresýden”, korrektorlyqtan bastaǵan. Keıin jańa kezeńniń, jańa qoǵamnyń jarshysy retinde dúnıege kelgen “Halyq keńesi” basylymynda jemisti qyzmet etip, aqparat áleminiń qyr-syryn meńgerýdiń sońy halyqaralyq aqparattarmen qoıan-qoltyq jumys isteýge ulasty. Sońǵysynyń deni tárjimamen tikeleı baılanysty ǵoı. Bertinge deıin halyqaralyq taqyryptarǵa qatysty aqparat kózi Reseıdiń aqparat agenttikterinen alynyp kelgeni málim. Endeshe, orys tilindegi aqparattardy qazaqsha sóıletýge de bilim kerek, biliktilik qajet. “Fılfak” túleginiń jańa qyry, saıası uǵym-túsinikke jetik­tigi osy yńǵaıda molynan tanyldy. Samat Musanyń “lentasynan” shyqqan aqparattardy “Egemen Qazaqstan” gazetiniń basshylary kóp túzemeıtin de, kúzemeıtin de. Osylaısha halyqaralyq habarlar oqyrmanǵa jatyq tilmen jetkizilip jatady. Áý basynda Nuraǵańdy, Nur­mahan Orazbek aǵanyń taǵylymyn beker keltirgen joqpyz. Samattyń boıynda aldyńǵy býyn aǵasyna degen, onyń atqarǵan isine degen uqsastyq bar. Kezdeısoqtyq shy­ǵar, bálkim. Alaıda, jaqsy aǵanyń ónegesin keıingi býynnyń boıynan tabý jaqsylyqtyń nyshany emes pe! Samat Musa Nurmahan aǵasy syndy tárjimaǵa kelgende, qalamy júıtkı jóneledi. Sondaı-aq aǵasy QazTAG-ta “Odaq jáne sheteldik habarlar” bas redaksııasynda qyzmet jasasa, Samat burynǵy keńestik keńis­tiktegilermen qosa, álem elderiniń habar-osharlaryn qajetke jaratyp júr. Ýaqyty men talaby basqa demeseńiz, ılegeni – sol teriniń pushpaǵy. Ne desek te, ónege bolar aǵanyń jolyn jalǵas­tyrǵanǵa ne jetsin. Endeshe, táýel­siz eldiń tól aqparattaryn taratqan Samat Musany osy údeden shyǵyp júr dep aýyz toltyryp aıtýǵa qu­qymyz bar. “Buryn-sońdy “Qazaq” degen ulttyń, eldiń baryn shetel bile bermeıtin. Qazir Qudaıǵa shúkir, kópshiligi tanıdy. Al eger saıa­satymyz jaqsy júrip, halqy­myzdyń ál-aýqaty, turmysy ońǵa­rylsa, bizdiń ortaq maqsatymyz sol. Sonda ǵana dúnıe júzi aldynda aby­roıymyz asqaqtaıdy. Árkim óz pikirin ashyq aıtyp, ashyq jarııa­laıtyn bolsa, jáne sol pikirdi bılik eskerip jatsa, sonda ǵana “Biz – qazaqpyz” dep maqtana alatyn jaǵdaıǵa jetemiz” degen-di bir sózinde Nurmahan Orazbek. Osy jolda Samat Musa syndy bilikti jýrnalıst aıanbaı qyzmet etip júr dep aıtar edik. Samat Musa – jol ústindegi jýrnalıst. Jol bolǵanda qandaı! Alty qurlyqqa túgeldeı tabany tımese de, tórt qurlyqtyń elderin túgendegeni ras. Buryn-sońdy qolyna qalam ustaǵan jýrnalıst qaýymy bir respýblıkanyń aýma­ǵyn aralaýynyń ózi úlken mártebe bolyp tabylatyn. Búginde, qudaıǵa shúkir, qazaq jýrnalısiniń aıaq baspaǵan aýmaǵy qalmady dese de bolady. Halyq­aralyq qarym-qatynas máselelerin arnaıy sapar barysynda kózben kórip, dıploma­tııalyq baıla­nystardy jete zert­teýge múmkindik týady. Osyndaı már­tebeli saparlarǵa arnaıy iriktelgen jýrnalıster tobynyń ortasynda “egemendik” Samat Musa da júredi. Máskeýde ótken TMD basshylarynyń basqosýy haqynda maqalasy jaryq kórse, endi birde Raqymjandar tý tikken Berlınnen habar berip jatqany. Taǵy bir kúni “Egemen Qazaqstan” betinen “BUU Bas Assambleıasynyń 63-shi ses­sııasy burnaǵy kúngi jumysyn jalpy pikirtalastarmen jalǵas­tyrdy. Ony BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn sóz sóılep ashty. Ol óziniń sózinde búgingi tańda adamzat eshqandaı shekarany bilmeıtin, barlyq memleketterge yqpal-áseri bar sy­naqtarmen betpe-bet qalyp otyrǵanyn atap kórsetti. Qarjy, ener­getıkalyq jáne azyq-túlik daǵdarystary, soǵystar men zorlyq-zombylyq qaterleri qazirgi dúnıeniń ómir shyndyǵy bolyp ta­bylady. Buǵan klımattyń ózgerýi problemasyn qosyńyz” degen Nıý-Iorktan joldanǵan maqalasyn oqısyz. EQYU-nyń Is basyndaǵy tór­aǵasy, Qazaqstan Respýblıka­synyń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaevtyń Japonııaǵa resmı sapary týraly Tokıodan joldaǵan reportajy shyǵady taǵy birde. Sákeńniń áýede ushqan ýaqyty anaý-mynaý ushqyshtardan kem soqpasa kerek-ti. Sondyqtan onyń ushaq ishindegi ýaqyty otandyq jýrnalıstiń joǵary kórsetkish­teriniń biri bolýy da yqtımal. Gáp kórsetkishte emes, másele barǵan elden jazylǵan reportajdarda ǵoı. Bul jaǵynan alǵanda, Samat Musa barǵan sapardan “Egemenniń” upaıy túgendelip jatady. Sapar aldynda Sákeń aldyn ala daıyn­daǵan “dúnıeler” barǵan eldiń ýaqyt aıyrmashylyǵyna qaramaı, kádege jarap ketedi, az-kem tolyq­tyrýlardan keıin. Televı­zııalyq formatpen jaǵalasqan reportajdar erteńgi kúni-aq gazettiń betinde jarııalanady. Maqalanyń tóbesin­de “Tokıodan... Samat Musa habar­laıdy” degen belgisi turady. Jýrnalıstik qyzmet mártebesiniń ózi osynda bolar. Samat halyqaralyq saıasatta ózindik qoltańbasy bar jýrnalıst. Bir maqalasynda Qyrǵyz elindegi ahýal týraly jete zertttep jazyp, oǵan resmı Astananyń kómek qolyn sozǵandyǵyn baıandaıdy. “Qazaqstan Qyrǵyzstandy kúrdeli jaǵdaıda qaldyrmaıdy” dep aıta kelip, Qazaq eliniń týǵandarǵa 10 mıllıon AQSh dollary kóleminde qarjy bólgendigi jónindegi aqpa­rat­ty jetkizedi. Endi birde Shanhaı yntymaqtastyǵy uıymy týraly jazǵanyn tushyna oqısyz. Taǵy bir sát Qazaqstannyń О́z­bekstan Respýblıkasyndaǵy Tó­tenshe jáne ókiletti elshisi Bóribaı Jeksem­bın­men eki el arasyndaǵy qarym-qatynas týraly keńinen áńgime qozǵap otyrǵany. Orynsyz jerden “qylt” ete qalatyn resmı Tash­kent­­tiń baǵyty men ustanymy haqynda habardar bolasyz. Halyq­aralyq máseleler jónindegi tolǵaqty taqy­ryptar — Samat Musa qalamynyń ózegi. Tolymdy tájirıbe men úzbeı izdenisiniń arqasynda onyń jazǵan dúnıeleri oqyrmannyń únemi qyzyǵýshy­lyǵyn týdyrady. Jemisti eńbeginiń arqasynda qurmetke de bólenip keledi. Byltyr QR Parlamenti Májilisiniń Tóraǵasy Oral Mu­hamedjanov bastaǵan qazaqstandyq delegasııa Bakýde ótken túrkitildes memleketter Parlamenttik As­sambleıasynyń I jalpy otyrysy­nyń jumysyna qatysty. Osy Parlamenttik Assam­bleıa aıasynda Parlament taqyrybyna qalam terbep júrgen jýrnalısterdiń As­sosıasııasy quryldy. Oǵan Qazaq­stan tarapynan “Egemen Qazaq­stan” gazeti bas redaktory­nyń orynba­sary Samat Musa múshe bolyp kirdi. Mi­nekı, halyqaralyq taqyrypqa qalam terbeıtin qalam­gerdiń halyqaralyq deńgeıde moıyndalýy. Búginde erdiń jasyna kelip otyrǵan Sákeńniń eńbegi aldaǵy ýaqytta da jana bersin demekpiz. Ǵabıt MÚSIREP.