Týberkýlez adamzatqa onyń qozdyrǵyshy ashylǵanǵa deıin belgili bolǵan. Egıpettegi arheologııalyq zertteýler kezinde ishki organdary týberkýlezben zaqymdalǵan adamnyń mýmııasy tabylǵan. Mýmııanyń jasy 2 myń jyl dep eseptelgen. Qazirgi kúnde de týberkýlez taıaqshalary ózin umyttyrmaı otyr. Aýrý deńgeıi óte joǵary, al eger ólim týraly aıtsaq ár mınýtta dúnıejúzinde týberkýlezden bir adam óledi.
Týberkýlez aýrýynan epıdemıologııalyq jaǵdaı emhana boıynsha da, qala boıynsha da qıyn bolyp otyr. Týberkýlez aýrýymen aýyratyn naýqastar sanynyń kóbeıýi tek áleýmettik-mańyzdy aýrýlar esebinen ǵana emes, belsendi naýqastardyń kontıngentindegi týberkýlezdiń mýltırezısti nysanynyń menshikti salmaǵynyń ósýimen anyqtalyp otyr. Týberkýlez aýrýyn anyqtaý bakterıoskopııalyq dıagnostıkaǵa, rentgen-flıýorolyq tekserýge negizdelgen. Emhanada qaqyryqty mıkroskopııalaıtyn bınokýlıarly mıkroskoptarmen jabdyqtalǵan zerthana bar.
2009 jyl ishinde emhana boıynsha 470 flıýorosy oń tulǵalar anyqtaldy, solardyń ishinde 111 týberkýlez aýrýymen aýyratyn naýqastar bolyp shyqqan.
2010 jyldyń 6 aıy ishinde 41 adamnan týberkýlez aýrýy anyqtalǵan. 2009 jyldyń osy merziminde 38 adam esepte turady.
Týberkýlez bakterııalary aýa arqyly taralady. Olar týberkýlezge shaldyqqan aýyrǵan naýqastardyń ókpesinde ósip, taralady. Osydan kletkalar tobynyń qabynýy, odan keıin buzylýy bastalady, ókpeniń ydyraýy, atap aıtsaq mıllıon bakterııa ornalasatyn tesik paıda bolady. Solardyń ishinen týberkýlez bakterııalary jótelý, túshkirý, áńgimelesý kezinde qorshaǵan ortaǵa bólinedi. Týberkýlez bakterııalary aýada birneshe saǵat bolýy múmkin. Al eger týberkýlez aýrýynyń ashyq túrimen (juqpaly) aýyratyn naýqas uzaq ýaqyt boıy durys jeldenbeıtin ǵımaratta bolsa, aýada taralǵan bakterııalardy sol jerde júrgen basqa adamdar jutady. Bul týberkýlezdiń aýa-tamshylary arqyly juǵatyn basty joly. Sondyqtan eshkim týberkýlezdi juqtyrýdan saqtandyrylmaǵan. О́ıtkeni aýa bárimizge ortaq.
Týberkýlezdi kez kelgen jasta juqtyrý múmkin, ásirese organızmi álsiz balalarǵa qaýipti. Eger týberkýlez aýrýymen aýyratyn naýqaspen uzaq ýaqyt jáne jıi baılanysta bolsańyz juqtyrý qaýpi ósedi. Koha taıaqshasymen kúrestegi eń basty kómekshi – ımmýndy júıe. Ony álsizdendiretin kez kelgen faktor organızmdi ınfeksııa aldynda qorǵansyz etedi. Solardyń ishinde uıqynyń qanbaýy, sharshaý, stress, fızıkalyq júktemeler jáne taza aýada bolmaý, durys tamaqtanbaý (ásirese ash bolý), sozylmaly ınfeksııalar jáne árıne JQTB, leıkozdar. Qaýiptiń jáne bir faktory – shylym shegý.
Koha taıaqshalarynyń ornalasatyn súıikti orny – ókpe. Ol jerde olar belsendi kóbeıip, ókpe kletkalaryn buzady. Sonymen qatar basılla qandy soryp, organızmdi ýlaıtyn ýdy týdyrady. Osydan týberkýlezdiń alǵashqy belgileri paıda bolady – álsizdik, tersheńdik, bezgek.
Organızmdi álsizdendiretin faktorlardan alastaı otyryp, týberkýlez aýrýynan ózińizdi jáne basqalardy mynadaı jolmen qorǵaı alasyz: durys tamaqtaný, eńbek, demalý erejesin saqtaý, taza aýada kóbirek bolý, shylym shekpeý, ishimdikke áýes bolmaý, ǵımaratta tazalyq ustaý, jeke ydys, gıgıena zattaryn qoldaný, t.b. Otbasynda týberkýlezben aýyratyn naýqasty anyqtaǵan ýaqytta mindetti túrde dárigerdiń keńesin oryndaý qajet.
Profılaktıkalyq negizdi aıtsaq, ol ózine áleýmettik-profılaktıkalyq jáne sanıtarlyq-gıgıenalyq is-sharalar boıynsha turǵyndardyń ómirin jáne turmysyn saýyqtyrý jaǵdaılaryn, fızıkalyq mádenıetti jáne sportty úılestiredi.
Balalardy jáne jasóspirimderdi BSJ vaksınasymen ımmýnızasııalaý týberkýlezdiń aldyn-alýda mańyzdy ról atqarady. Týberkýlındi qoldaný arqyly ótkiziletin jappaı aldyn-alý tekserýler – aýrýdy erte anyqtaýǵa múmkindik beretin Mantýǵa reaksııany qoıý, flıýorografııalyq zertteýler jatady. О́zindik emdeýmen aınalyspańyz. Aýrý neǵurlym erte anyqtalsa, sizdiń aǵzańyzǵa soǵurlym az zalal tıedi, tezirek jáne tolyqtaı saýyǵýǵa múmkindik beredi, aınaladaǵylarǵa da tıisinshe ınfeksııa az taralady.
Gúlmıra JUMANBAEVA, “7-qalalyq emhana” MKQK bas dárigeriniń MQSB jónindegi orynbasary.
Astana.