Syr syrbazy

Syrdyń Aral teńizine quıar saǵasyndaǵy Qazaly óńirin jaılaǵan eldiń osy bir bákene boıly, shymyr deneli azamatymen ekeýmizdiń tanystyǵymyz qyryq jyldan asyp jyǵylady. Udaıy emin-erkin sóılesetin syralǵy jandar bolsaq ta, onyń bir minezinen syrbaz ekinshi minezi kúni búginge deıin eleń etkizbeı, “apyraı-á!” – degizbeı, qoımaıdy. Qyzmet baby boıynsha ol keshegi partııa­lyq nomenklatýradan – oblystyq partııa komıtetiniń nasıhat jáne úgit bóliminiń meńge­rýshisi, ıdeologııalyq hatshysy, Qazaqstan KP Ortalyq komıtetiniń nasıhat jáne úgit bólimi meńgerýshisiniń birinshi orynbasary, Qazaq KSR “Bilim” qoǵamy tóraǵasynyń birinshi orynbasary – keshegi keńes ókili retinde búginderi ústinen qamshy túspeıtin, synalyp, minelip, qyńq etse sheneýnik bolǵanyn betine basyp, jóndi-jónsiz muqatylatyndardan. Al shyn máninde, Dáýirhan Jálıuly Aıdarov keshegi dáýirdiń sózin sóıleýshi rólin ǵana atqarǵan joq... Aýyl balasy shetinen atqumar bop ósedi. Dáýirhan talaı alaman báıgede atqa shapty. Birinshi bolsa – júlde alatyn, artta qalsa – tezek teretin pálsápany erte túsindi. Sondyǵynan ba, keıinderi ǵylymı dárejege ıe bolyp, fılosof atanǵan. Dáýkeńniń qolyna qalam ustasa, ne jaı aýyzsha áńgime aıtsa, ómirde kórgeni men túıgenin qaıyp tigetin óneri bar. Sol ónerin qyzyqtaımyn. Jýyqta “Parasat” jýrnalynda “Úmbet qasqa” atty novellam jarııalandy. Onym áıteýir birdeńe jazaıynshy degen nıetten týmaǵan. Novellanyń bas keıipkeri – Dáýirhan degen shabandoz jasóspirimniń albyrt júregine ımanyń kemis bolmasyn degen oıdyń alǵash ret qalaı uıa sala bastaǵany tebirentti. Etiniń tirligi mektep tabaldyryǵyn attaǵa­nynda taǵy da sezildi. Jetinshini bitirisimen daıyndyq kýrsyna túsip, Qyzylorda pedagogı­kalyq ınstıtýtynyń tarıh fakýlteti aýdıtorııasynan bir-aq shyqty. Úsh jyldyń bıigine yrǵyǵan bul balaǵa maqtaý aıtqandar Qydyrdy úsh ret túsinde kórgen Janqoja batyrdyń qandy kóılek dosy, jurtty otyryqshyldyqqa bastaǵan Pusyrman bıdeı tekti atadan ǵoı desti. Qaıtalansa artyqtyq etpes, Dáýirhannyń er jetip, eseıgen shaqta atqarǵan qyzmeti ne­gizinen ıdeologııa salasy. Qazirgi qaısybireýler aıtatyndaı, úgit-nasıhat tek sosıalızmniń artyqshylyqtaryn ǵana túsindirip qoımaıtyn. О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi, sekseninshi jyldary Qorqyt baba eskertkishiniń, Turmaǵambet jyraý kesenesiniń túrǵyzylýy, Ǵanı Muratbaev pen Ybyraı Jaqaevtyń memorıaldy murajaıynyń ashylýy, Nartaı men Manaptyń aqyndyq mektebiniń dúnıege kelýi, sózin Zeınolla Shúkirov, mýzykasyn Shámshi Qaldaıaqov jazǵan ataqty “Syr sulýy” áni men osy attas ansambldiń paıda bolýy sekildi kóptegen isterdiń tarıhy aıtylǵanda Dáýirhan Aıdarov esimi aýyzǵa alynbaı qalmaıdy. О́ıtkeni, ol osy ıgi isterdiń únemi basy-qasynan tabylatyn. Dáýkeńmen jas jaǵynan quralpylas bol­ǵandyqtan, aramyzda ázil-qaljyń úzilmeıdi. Keıde men oǵan “Altyn medal” atty áńgime jazyp, Rásh báıbisheni jaǵymdy, Dáýirhan degen kúıeýin jaǵymsyz keıipker etip beınelesem dep oılap júrmin” – dep qoqan-loqqy jasap qoıatynym bar. Olaı deıtinim, keńes kezinde on bala tapqan áıel “Batyr-ana” altyn medalimen marapat­talatyn. Osyny biletin, jeti qursaq kótergen Rákeń bir kúni erine shaı ústinde: Altyn medal taǵýǵa men de bel baılap otyrmyn degen kórinedi. Sonda Dáýkeń kúńk etip: “Toqtat. Jetti” depti. Osy áńgimeni qulaǵym shalyp qalǵan men: “Aý, Dáýke! “Týǵan jer taǵylymy” degen kitabyńyzda “1926 jylǵy sanaq boıynsha qazaq 6 mıllıon 200 myń edi. 1939 jyly eki mıllıondaı ǵana qazaq qaldy. Jan túrshigerlik oqıǵa emes pe.”- dep zar ılegende kóz jasyńyz kól bolady. Bizdiń de saı-súıegimizdi syrqyratasyz. Sózińiz ben isińizdiń arasy neshe shaqyrym? Áı tym alshaq-aý, áıtpese qyrqyna shydap qyryq birine shydamaǵanyńyz qalaı?! – dep óńmeńdeımin. Stýdent kezimizde bizderdi qala men derev­nıanyń arasynda buryn qarama-qaıshylyq, endi qazir sosıalızm tusynda eleýli aıyrmashylyq bar dep oqytatyn. On balany aýyrsynýdyń sebebi sol qaǵıdaǵa baılanysty ma deımin. Dáýkeńniń Qyzylorda oblystyq partııa komıtetiniń nasıhat jáne úgit bóliminiń meńgerýshisi kezi. Bir kúni obkomnyń birinshi hatshysy Bekturǵanov Hasan kabınetine shaqyryp alyp, Ortalyq komıtettiń apparatyna bólim meńgerýshisiniń orynbasary qajet eken, bul qyzmet jóninde seniń kandı­datýrańa toqtalypty. О́zimizdiń oblysymyzdyń rezervinde tur dep edim, kónbedi. Samoletke bılet al da, tez jet Almatyǵa. Ortalyq komı­tet apparat qyzmetkerin iriktegende qosymsha eki shart qoıady. Ol ókpe aýrýyna shaldyqpaǵan bolýy kerek. Jáne bala sany shaǵyn bolýǵa tıis. Seniń densaýlyǵyń Qudaıǵa shúkir. Al. ekinshi máselede berer keńesim: jańa qyzmetke alynǵyń kelse, balalaryńnyń sanyn suraǵanda úsheýden arttyrmaǵyń degen ǵoı. Dáýkeń Ortalyq komıtettiń ekinshi hatshysy Valentın Karpovtyń qabyldaýynda bolady. Aıdyndy adam eken. Talaı bastyqtyń aldyn kórgen Dáýirhan asyp-sasqan joq. Qoıǵan suraǵyna júıesin taýyp jaýap berip otyrady. Talaı jylǵy lektorlyq tájirıbesi bar, oblystyq radıokomıtetti basqaryp, orys tiline ábden tóselgen ol jaýabynyń unaǵanyn ekinshiniń tastaı qatqan betiniń sál jumsara bastaǵanynan baıqaıdy. Bir ýaqytta Karpov Aıdarovtyń anketasy salynǵan papkany bylaı ysyryp qoıdy da: “Otbasyńyz qansha adamnan turady? Balańyz nesheý? – deıdi. Dáýirhan: balalarymyz ben qolymdaǵy kempir-shalymdy qosqanda toǵyz janbyz, – dedi. Sol-aq eken, Karpovtyń kók kózi shegireıip ketipti... Biraz únsizdikten soń ol: úıińizge qaıta berińiz, sheshimimiz jaıly ózińizge habar etemiz deıdi. Obkomnyń birinshi hatshysy Hasekeń araǵa kún salmaı izinshe qaıtyp oralǵan Dáýirhandy kórgende basyn shaıqaıdy. “Aıtpap pa edim men saǵan!” – dedi. Dáýirhan da ózinshe aqtalady. “Bári anketada jazýly tur, qaıteıin...” Artynsha Karpov Qyzylordaǵa issaparmen kelip ketti. Osyndaǵy birer basshydan Aıdarov týraly surastyrypty. Olar: Aıdarovty jaqsy bilemiz. Tapsyrylǵan iske jaýapkershilikpen qaraıtyny óz aldyna, jurtpen til tabysa biledi. Bilikti adam degen ǵoı. Sonsoń áneý kúni Karpovtyń kabınetine ertip barǵan ıdeolo-gııalyq hatshy Sattar Imashev pen bólim meń­gerýshisi Andreı Plotnıkovter de usynysta­ryn ótkizýge tyrysqan bolsa kerek. Dáýirhanǵa Almatynyń tórinen tórt bólmeli páter tıdi... Báıbishesiniń keýdesine altyn medal taǵýyna Dáýkeńniń nege tosqaýyl bolǵany endi túsinikti bolar: jaılaýdaı jaıylǵan aýyl bolsa bir sári, bos úıge, qala shirkin balanyń kóptigin aýyrsynbaı ma? Sol qaıshylyq tarshylyqtyń qysymynan shyǵar, Rákeń altyn medal jaıyn sóz etkende, Karpovtyń qabaǵy sııaqty Dáýkeńniń qabaǵynan qar jaýyp ketkeni... Dáýkeńe men: – Zeınetke shyqqan kezińizde naǵyz qydy­rympazǵa aınaldyńyz. Nemere súıem degen jeleýmen London, Shveısarııa ma, talaı jerdegi elshilikterdiń tabaldyryǵyn tozdyrý­dasyz. Al, Rekeń altyn medal taǵynyp júrse ǵoı, búkil 510 mıllıon sharshy metr jer sharyn sharlap ketetin edińiz, – dep qaljyńymdy eseleı tússem, Dáýkeń jaýap ornyna kúledi de qoıady. Dáýkeńmen qaljyńdasqanda Ahılles tabanyndaı jáne bir “osal” tusyn paıdaǵa asyramyn. Ol ǵylymı dáreje alǵan fıloso-fııalyq jumysynyń taqyryby. “Stanovlenıe ı razvıtıe kazahskıh narodnyh obychaev ı tradısıı” dep atalady. Týǵan jeri Qyzyl­ordaǵa ma, shet elge me, saparǵa attanyp qaıtyp oralǵanynda daý týady. – Aý, Dáýke, qazaqtyń jolaıaq, sarqyt degen ejelgi ádet-ǵurpy baryn aıtyp, bárimizge tálim-taǵylym soqqanda sondaısyz. Al jeme-jemge kelgende sol dástúrdi aldymen buzatyn ózińizsiz. Bu qalaı?!.. – deımiz ǵoı. Ázildi qoıyp, shynyna kóshsem, Dáýkeńe úlken ómirlik tájirıbesi, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde fılosofııadan bes-alty jyl oqyǵan dáristeri, óziniń Qudaı bergen qabileti myna egde tartqan shaǵynda qalam qarqynyn údete túsýge jol ashty. Dáýkeń kitaptarynyń aldy Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń derekti ádebıet seksııasynyń kózine tústi. Sol seksııany uzaq jyldar bas­qarǵan Sapar Baıjan-Atanyń, “Sosıalıstik Qazaqstan” gazetiniń uzaq jyldar bas redaktory bolǵan, ári Qazaqstan Jýrnalıster odaǵyn basqaryp “Sardar Sapar” atanǵan qaıran Sapekeńniń on tomdyq “Qazaq ádebıeti tarıhynyń” 10-tomynda dáıekti ádebıet haqynda jazǵan arnaıy taraýynda Dáýirhan Aıdarovtyń “Aq nıet” (1997) atty shaǵyn kitaby joǵary baǵalandy. Dáýkeń shyǵarmasyna “syrshyldyǵymen, ómir jaıly, týǵan jer men zamandastar jaıly órnekti de órkendi oılarymen oqyrman janyn shapaǵyna bóleıdi” degen sıpattama berildi. Sapar Baıjan-Ata ádilin aıtqan: “Avtor kóp rette óz paıymdary men túıindeýlerin el aýzynan jıǵan-tergen maqal-máteldermen, kóńilge qonymdy qanatty sózdermen kómkerip, mánerlep otyrýdy daǵdy etedi. “Kerýen ozbaq – kóńil tozbaq”, “kórgeni jaqsy kósh bastaıdy”, “er qartaısa da, oı qartaımaıdy”, “júırik attyń belgisi shashasynda”, “eki aıaǵym – pyraǵym, eki kózim – shyraǵym”, “asylyn ardaqtaǵan el azbaıdy”, “týyspaý kerek, týysqan soń sóz qýyspaý kerek”, “suńqar synyǵyn sezdirmes”, “batyr – ańǵal, er – kódek”, “ıdeology joq qoǵam ákesi bar da – sheshesi joqtaı, jetim qoǵam”, “tarıh – halyqtyń zerdesi”, “qudaıdyń bir aty – “halyq” syndy sóz oramdary men oı órnekteri tatymdy da tushymdy, sergek zerdeni selt etkizbeı qoımaıdy”. (Qazaq ádebıetiniń tarıhy On tomdyq. 10-tom. Almaty. “Qazaqparat”. 2006.) Fılosofııa doktory, professor Sadýaqas Temirbekov te Dáýkeńniń “Zamana tynysy” atty (2004) qoǵam jáne adam, ıdeıa jáne ıdeologııa, qazaq fılosofııasy máselelerin sóz etken kitabyn “oı-tuńǵıyǵyna batyryp, oń-solyńdy tereńirek tanýǵa, alǵan baǵytyńnyń durys-burys ekenin baǵalaı bilýge óz shama-sharqynsha kómektesip, súıenish-tirek bolatyn dúnıe” dep rıza kóńilmen madaqtaıdy. Aıtty-aıtpady, Dáýirhan Aıdarovtyń memýary ma, fılosofııalyq izdenisteri me – bári-bárinde tolǵanbaıtyn taqyryby joq dese de bolady. Onyń “Týǵan jerim, shyqqan tegim” (2000), “О́tken ómir – kórgen tús”(2002), “Syr eliniń sońǵy hany” (2007), “Týǵan jer taǵylymy” (2009) kitaptary óz ólkesinen bastap, ısi qazaq, qala berdi jaHan proble­malaryna boılaıdy. Talaı tarıhı kezeńderden bel asady, olardyń máselesin zamanalyq qazirgi qaıshylyqtarmen qaıshylastyrady. Pikirimen birde kelisseń, ekinshisi jóninde kelise qoımaısyń. Biraq qalaı bolǵanda da oılanyp qalasyń. Bir kitabyndaǵy fotosýretine qarasam, keýdesinde “Eńbek Qyzyl Tý”, eki “Qurmet belgisi” ordenderi, tolyp jatqan medaldar jarqyraıdy. Bul nagradalar taban aqy, mańdaı terdiń jemisi ekenin qazir bireý bilse, bireý bile bermeıdi. Qyzylorda obkomynyń bıýro májilisinde bir kommýnısti partııadan shyǵarý máselesi qaralyp jatty. Avtobazanyń bastyǵy eken. Qolynda áke-sheshesi, inisi, qaryndasy, eki balasy, áıeli... degendeı úıli-barandy adam aryzdanyp júrip, kezegi kelgende jańa páterge kóshedi. Eski úıdi áke-sheshesi men ini-qaryndasyna qaldyrady. Ústinen aryz túsedi. Suǵanaqtyq kórsetip, eski úıin memleketke qaıtarmady... depti. Sol aryz bastaýysh partııa uıymynda, aýpartkomda qaralyp, álgi kisi týraly partııadan shyǵarylyp, qyzmetinen bosatylsyn degen qaýly qabyldanady. Oblystyq partııalyq baqylaý komıssııasy qaýlyny bekitýdi suraıdy. Máseleniń bulaısha qoıylýyna bıýro múshesi, ıdeologııalyq hatshy Dáýkeń qaıran qalyp otyrǵan. Istiń nasyrǵa shaýyp bara jatqanyn kórip, sóz alýǵa suranyp qol kóterdi. Aıtqany: bizge osy ne bop barady? Ádet-ǵuryppen sanasý joq. Qazaq qaıta enshi alyp jeke otaý qurǵan ýaqytta aýyl-aımaq bop qýanyp, ulan-asyr toı jasamaýshy ma edi?! Dıssertasııalyq jumysynyń osyndaıda paıdasy tıdi. Otaý qurý jónindegi halyq dástúriniń kommýnıstik ıdeologııamen tolyq úılesetinin teorııalyq jaǵynan da negizdep beredi. Obkom bıýrosy Dáýkeńniń ýájin dáleldi dep taýyp, qaýly aıaqsyz qalsyn degen sheshimge keldi. Jigit aǵasy jasyna taqaǵan úıelmendeı kisi, basyna úıirilgen qara bulttyń taza aıyqqanyn sezgende jylap jiberipti. Menińshe, Dáýkeńniń ómirge kózqarasynda júreginiń izgiligine bilimdiligi, bilimdiligi izgiligine súıenetin sııaqty. Birine-biri – járdemshi. 1989 jyl. Bes arys bozdaqtardyń jańa aqtalǵan tusy. Men “Maǵjan Jumabaev” atty eki baspa tabaqqa jýyq qoljazbamdy Qazaq KSR “Bilim” qoǵamyna alyp bardym. Tez arada basyp bermes pe eken dep. Baspa oryndarynyń jaıy belgili, aldymen qoljazbań kelesi jylǵy jazylatyn dúnıelerdiń jobasyna engiziledi. Al myna qoǵam unatty eken, tez arada qolma-qol shyǵara qoıady. Ol kezde bul qoǵamnyń birinshi orynbasary, is júzindegi basshysy Dáýirhan Aıdarov bolatyn. Basqa bireý bolsa, ol kezde ınstıtýt dırektorlyǵyn da qımaǵan, qýǵynǵa túsken Eleýkenovti eń joq degende qoqılanyp qarsy alady ǵoı. Bul kisi óıtpek túgili, meni kórgende qýanǵanyn jasyrmaı, ornynan turyp, qushaǵyna aldy. Betburys degenińmen, bolshevıktik qyraǵylyq áli kúshinde turǵan ýaqyt edi ǵoı. Ultshyldyq degenge joǵary jaqtyń asa saqtyqpen osqyryna qaraıtyn kezi... Al meniń Maǵjan týraly kitapsham esh bógetsiz jaryq kórdi. Bir árpine tımepti. Shý boıynyń súleıi, “Qutty bilikteı” rýhanı bıik qazyna ıesi Júsip Balasaǵun “qadirli kisi qartaımaıdy” degen eken. Sol sóz týra Dáýkeńe qaratyp aıtylǵandaı. Sherııazdan ELEÝKENOV.