Memlekettik til – ult birliginiń basty faktory

Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń jobasy jaryq kórgeli beri osy jobaǵa baılanysty oı-pikir bildirgen hat-habarlar sany meılinshe kóbeıip otyr. Biz búgin redaksııa poshtasyna til janashyrlary joldaǵan maqalalardyń birnesheýin jurtshylyq nazaryna usynyp otyrmyz. TIL – QAZAQTYŃ ARY DA, BARY DA Elimizdegi til saıasaty on jyl boıy Til­derdi qoldaný men damytýdyń 2001-2010 jyl­darǵa arnalǵan memlekettik baǵdar­la­masy negizinde júrgizilip keldi. Bul táýelsiz elimizdiń belgili bir tildik ortasyn qalyp­tastyryp, memlekettik tildiń tuǵyryn be­kitýge jeterlik ýaqyt. Sondyqtan mem­le­kettik baǵdarlamany budan ári on jylǵa sozý jónsiz dep esepteımin. О́ıtkeni, or­yndaý merzimi uzarǵan saıyn uzyn arqan, keń tusaý bolyp, naqty maqsatqa jetýden alys­taı beremiz. Jalpy, nýmerologııa zań­dy­lyqtary boıynsha “1” jáne “0” sıfr­larymen aıaqtalatyn sandar nátıjesizdikke ákelip soǵady. Sondyqtan da bolar, Keńes ókimeti ýaqytynda kez kelgen pers­pektıvalyq jospar úsh, bes nemese jeti jylǵa jasalatyn. О́tken onjyldyq baǵdarla­ma­ny saralaı otyryp, negizgi qol­baılaý bolǵan másele “memlekettik tildi bilý – paryz” degen uǵymnyń naqty mindetteý arqyly qoldaý tappaýynda ekenin túsindik. Túsinip qana qoımaı, halyq bolyp tal­qy­lap, doktrınaǵa mindetti dep jaz­dyq. Mindetteıtin zań daıyn tur. Endi oǵan nege úsh jyl ýaqyt ót­kizemiz. Bul osy jyldyń sońǵy 4 aıynda sheshiletin másele. 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memleket­tik baǵdarlamanyń jobasynda maqsattar men mindetter naqty qoıylyp, ol min­det­terdi iske asyrý jan-jaqty keńinen qaral­ǵan. Alaıda, osy maqsattarǵa jetýdiń me­ha­nızmin jan-jaqty talqylap, áli de jetil­dirý qajet. Onyń negizgisi – memlekettik tildi qoldanysqa engizýde “mindetteý” degen sózdi eń basty talap jáne tildi engizýdiń negizgi quraly retinde qoldaný. Bul jerde “mindetteý” degen uǵymsyz jańa baǵdarlama jobasynda qarastyrylǵan tórt maqsattyń jáne osy maqsattardyń kórsetkishterine qol jetkizýdiń nátıjesi az bolatynyn aıta ketkim keledi. Máseleni “Baǵdarlamany iske asyrý ke­zeńderi” degen 7-taraýdan bastaıyq. Onda til­derdi odan ári qoldaný men damytýdyń nor­matıvtik-quqyqtyq jáne ádisnamalyq bazasyn jetildirýge úsh jyl ýaqyt bergen. Menińshe, ony sozýdyń qajeti joq. Osy baǵ­darlama 2011 jyldyń basynan durys bas­taý alý úshin 2010 jyldyń aıaǵyna deıin qa­jetti normatıvtik-quqyqtyq aktiler qabyldanýy tıis. О́ıtkeni, bul qujatty on jyl boıy kútip kelemiz. Osy olqylyqtyń sal­darynan ótken baǵdarlama da tolyq ná­tı­jesin bere almady jáne aldaǵy ýaqytta taǵy da úsh jylymyzdy bosqa ótkizip alamyz. Bul rette birinshiden “Memlekettik til tý­raly” zań qabyldanýy, ekinshiden “Qa­zaqstan Respýblıkasyndaǵy Til týraly” Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizilýi qajet. “Memlekettik til týraly” zań qabyldanýy qajet deıtin sebebim, memlekettik til ar­naıy bir zańmen óz mártebesin naqty bekitip almasa jáne qoǵamnyń barlyq salasynda qajettilikke aınalyp, ony qoldaný mindettelmese qandaı baǵdarlama jasasań da nátıjesi qumǵa sińgen sýdaı bolyp tereńge kete beredi. Sondyqtan biz halyqtyń talaı talqylaýyna túsip baryp bekitilgen dok­trı­nadaǵy memlekettik tildi bilý Qazaqstannyń árbir azamatynyń paryzy jáne mindeti degendi zańmen bekitip alǵanymyz jón. Qazirgi qoldanystaǵy “Qazaqstan Res­pýblıkasyndaǵy Til týraly” Zańynyń 5, 8, 10, 15-baptaryndaǵy “orys tili resmı túrde qazaq tilimen teń qoldanylady”, “mem­lekettik jáne orys tilinde”, “mem­le­kettik til jáne qajet bolǵan jaǵdaıda basqa tilder qoldanylady” degen tirkester qujat aınalymynyń memlekettik tilde ázirlenýin talap etýge kedergi jasaıdy. Onsyz da osy ýaqytqa deıin 100 qyzmetkerge bir-eki aýdarmashy bekitip qoıyp, memlekettik tildegi qujat aınalymynyń paıyzdyq kórsetkishi pálen paıyz dep maqtanyp júr­gen mınıstrler, mekeme basshylary kez kelgen jaǵdaıda máseleniń urymtal tusyn taýyp, ár qyzmetkerdiń qujatty qazaqsha jazbaýynyń, májilisterdi qazaq tilinde ótkizbeýdiń amaldaryn tabady. Qazaq tiliniń jyryn jyrlap, osy salada 20 jyl boıy qyzmet atqaryp kelgen bir áriptesim mı­nıstr­likke aýysqan bolatyn. Kezdeskeni­mizde: “oıpyrmaı, bundaı azapty kórsem kó­zim shyqsyn, oblystaǵy qıyndyq myna­nyń qasynda túk emes eken. Bári 100 % orys tilinde jazady da, “aýdar” dep ákep tastaıdy. Ol azdaı tezdet Úkimet kútip otyr dep zirkildeıtinin qaıtersiń” dep muńyn shaqqany bar. Osyndaı jaǵdaı barlyq derlik memlekettik organdarda qalyptasqan. Sondyqtan osy baǵdarlamada qujat aınaly­mynyń túpnusqasy memlekettik tilde daıyn­dalýyna tikeleı yqpal etetin meha­nızm jasalýy tıis. Olaı bolmasa, qazaq tiliniń orys tilindegi qujattyń aýdarmasy bolyp qala berýin túzete almaımyz. Al, atalǵan Zańnyń 23-babynda “mem­lekettik tildi belgili bir kólemde jáne bi­liktilik talaptaryna sáıkes bilýi qajet ká­sip­terdiń, mamandardyń jáne laýazym­dardyń tizbesi Qazaqstan Respýblıkasy zańdarymen belgilenedi” delingen. Biraq osy ýaqytqa deıin bul bap oryndalmaı otyr. Sondyqtan qyzmetkerlerdiń memlekettik tildi bilýin mindetteý múmkin bolmaı keledi. Qazaq tili táýelsiz memlekettiń memle­ket­tik tili dep jarııalanǵan. Iаǵnı, ol tek qa­na qazaqtardyń ana tili bolýymen birge ózi­­ne taǵy da ústeme mindet aldy. Memlekettik til bolǵannan soń qazaq eline taǵdyr talaıy­men kelip qonystanyp qalǵan, ósip-órbigen barsha etnos ókilderiniń tili. Sol ulttar Otanym dep tanıtyn eldiń mem­le­kettik nyshany. Qandaı qoǵam bolsa da óza­ra túsinisý úshin ortaq til tańdaıdy. Qazaq tili – osyndaı barlyq qazaqstandyqtardyń ortaq tili. Ortaq tili bolǵan soń olardyń osy elde ómir súrý, jumys isteý, ózara qa­rym-qatynasqa túsý tili bolýy tıis. Barlyq elderde solaı. Fransııada turǵyndardyń barshasy fransýzdar emes, biraq olardyń barlyǵy fransýz tilin mindet sanaıdy. Qytaıda da, Reseıde de, Ispanııada da so­laı. О́ıtkeni, “bir memleket – bir til” uǵymy órkenıetti elderdiń barlyǵy úshin aksıoma. Onsyz ortaq qundylyqtardyń qalyptasýy qıyn. Bir memleket ortaq úı, ortaq ujym retinde qalypty ómir súrýi, damýy kerek. Sol úshin sol memlekettiń azamattyǵyn alǵan adamdardyń barlyǵy ortaq memlekettik múddeni joǵary qoıady. Memleket nyǵaıǵanda ǵana jeke adamdardyń beıbit ómiri, tynyshtyǵy saqtalady jáne el azamattary óziniń qabiletin tolyq ashyp ornyqty qyzmet isteı alady, belgili bir bedelge ıe bolady, dáýleti asady. Al ózi azamaty bolyp tabylatyn memlekettiń eń basty belgileriniń biri memlekettik tilin bilmeý, tipti bilgisi kelmeý, moıyndamaý – sol memlekettiń rýhanı jaǵynan ortaq úlken ujym bolyp qalyptasa almaǵandyǵyn baıqatady. Qazirgi Qazaqstan jaǵdaıynda azamattar­dyń memlekettik tildi úırenýine barlyq jaǵdaı jasalyp jatyr. Biraq jıyrma jyl­ǵa jýyq ýaqytta Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń memlekettik tildi bilýge qulshynysy óte baıaý. Iаǵnı, Qazaqstandaǵy etnos ókilderi de, olarǵa qosa óziniń ana tilin bilmeıtin qazaqtar da memlekettik tildi bilýge múddelilik tanytpaýda. Sóz etip otyrǵan memlekettik baǵdarlama jobasynda memlekettik tildi oqytý ádiste­mesin jetildirý maqsatynda standart-teh­nologııany, jańa standart boıynsha oqý baǵdarlamalaryn jáne oqý-ádistemelik quraldaryn ázirleý, oqytýshylardy attestasııadan ótkizý, memlekettik tildi oqytý ortalyqtaryn akkredıtasııalaý máseleleri qarastyrylǵan. Tildi damytýdyń memlekettik baǵdarlamasy jasalǵan, tildi úıretýge arnalǵan ár túrli oqý quraldary bar, memlekettik til orta mektepte, arnaýly jáne joǵary oqý oryndarynda, memlekettik qyzmette, ulttyq ortalyqtarda tegin oqy­tylady. Jaraıdy, bul jón eken, oqýlyqty, oqytýshyny, oqytý ortalyǵyn daıyndadyq, olarǵa qatań talap qoıdyq. Al, úırený­shi­lerge qandaı talap qoıamyz? Bizdiń qazirgi jaǵ­daıymyz mektepke barǵysy kelmegen, oqyǵysy kelmegen alty-jeti jastaǵy sotqarlaý balasyna “balam, saǵan barlyq jaǵdaıdy jasap qoıdym, oqýǵa barshy, eger jaqsy oqysań, kúnde “bes” degen baǵa ákelseń saǵan anany alyp beremin, mynany alyp beremin” degen ata-ananyń keıpine uqsaıdy. Qyzmetkerler memlekettik tildi oqytý kýrsynan ótedi de, sertıfıkatyn úıine aparyp qoıyp, odan ári jumysyn orys tilinde jalǵastyra beredi. Qazaq tilin úırendiń, endi qujatty memlekettik tilde jaz dep jatqan ne basshy joq, ne qujat­tardy memlekettik tilde júrgizýge mindettep jatqan úkimet joq. Alǵan bilimdi kúndelikti jumys barysynda qoldanbasa, jer jyrtýǵa paıdalanylmaı jatyp qalǵan soqa sııaqty ony da tot baspaı ma? Memlekettik til bilmeıtin azamattar memlekettiń qamqor­lyǵyn sezinip, osy múmkindikti tıimdi paıdalanyp, til úırenýdi paryz ben mindetke aınaldyrýy qajet. Baǵdarlama jobasynda “Memlekettik til – ult birliginiń negizgi faktory” degen maq­sattyń nátıjesi, birinshiden, memlekettik tildi meńgergen eresekterdiń, ekinshiden, memlekettik tildi meńgergen mektep bitirý­shileriniń úlesimen ólshenedi. Biz ony qalaı anyqtaımyz? Árıne, test arqyly. Bul jerde test azamattardyń memlekettik tildi bilý deńgeıin tolyq anyqtaı ala ma degen suraq taǵy týyndaıdy. Mysaly, ýaqyt kórsetip otyrǵandaı, memlekettik qyzmetke úmitker azamat test tapsyrǵanda memlekettik tilden de test tapsyrady. Onda qyzmetker­diń memlekettik tildi bilý deńgeıi qujatqa qatysty 30 shaqty sózben shektelgen. Sóıtip, bir orynǵa qujat tapsyrǵan 20-dan astam úmitkerdiń 10-y testen ótse, onyń 8-i qazaq jáne orys tilderin erkin meńgergen, al ekeýi qazaq tilin múldem bilmeıtin bolyp shyǵady. Nátıjesinde, basshylar jumysqa qazaq tilin biletinderdi emes, bilmeıtin álgi ekeýiniń bireýin alady. Qazaq tildilerge taǵy oryn joq. Memlekettik baǵdarlama júzege asyrylǵan ótken on jylda bir de bir zań qazaq tilinde daıyndalǵan emes. Sonda ne, bizde qazaq tildi zańgerler joq pa? Joq emes bar, biraq olar amaldyń joqtyǵynan biri kondýktor, biri taksıst, kásipker, taǵysyn taǵy kúnkóristiń qamy úshin dalada júr. Basqa basqa, qazaq tiliniń maıyn tamyzatyn zańger jetkilikti. Keńes ókimeti kezinde qara shańyraq – QazMÝ-dyń zań fakýltetinde qazaq tobyn bitirgen zańger­ler shetel asyp ketken joq. Olar osynda, biraq olarǵa qolqa salyp otyrǵan eshkim bolmaı otyr. Ár mınıstrlik mynadaı zań jazý úshin kadrlar kerek dep konkýrs jarııalasa, respýblıka kóleminen tabylady. Ásirese, Bilim, Mádenıet týraly zańdardy jazatyn kadrlar jetkilikti. Tek qulyq joq. Negizi qazaqsha jazylmaǵan zańdy Parlament qabyldamaı qoısynshy, Úkimet te, mınıstrlik te qandaı kadrlar tabar eken. Talap bolmaǵan soń, úırenshikti orys tiline jabysa beremiz. Al mektep bitirýshilerge keletin bolsaq, olardyń da memlekettik tildi bilý deńgeıi testpen ólshenedi. Daıyn suraqtardy ja­ýabymen jattap alǵan oqýshy testen joǵary upaı jınaıdy. Eger ol bitirýshimen tildese ketseń, qazaqsha eki aýyz sózdiń basyn qo­syp aıta almaıdy. Sonda biz kimdi aldaı­myz? Osy jerde qyzmetkerdiń de, mektep bitirýshiniń de memlekettik tildi bilý deń­geı­in testpen emes, mazmundama, esse, qysqasha ómirbaıan jáne t.b. qujattar jazdyrý arqyly anyqtaý máselesin qarastyrý qajet. Taǵy bir aıtatyn jáıt, qazir bir synyptaǵy otyz balany aǵylshyn tili sabaǵynda úsh topqa, orys tili sabaǵynda eki topqa bólip oqytady. Al qazaq tili saba­ǵynda topqa bólinbeı, álgi 30 oqýshy túgel otyrady. Sonda qazaq tili sabaǵyn topqa bólip oqytý týraly qujatty pán muǵalim­deri áli úsh jyl kútýi kerek pe? Bul 20 jyl boıy aıtylyp kele jatqan jáıt. Sondyq­tan bul másele bıylǵy 1 qyrkúıekke deıin óz sheshimin tabýy tıis. Baǵdarlama jobasynyń ekinshi maqsa­tynda memlekettik tildi keńinen qoldanýdy kópshilikke taratý úshin óte tıimdi jáne qazirgi zaman muqtaj bolyp otyrǵan kóp­tegen mindetter alǵa qoıylǵan. Bul jerde memlekettik tildi nasıhattaý máselesinde orys tildi buqaralyq aqparat quraldary barynsha qamtylýy tıis. Mysaly, “Egemen Qazaqstan” gazeti jylyna bizdiń basqarma ótkizgen is-sharalar týraly 20 shaqty materıal shyǵarsa, “Kazahstanskaıa pravda” gazeti birde bir materıal jarııalamady. Sol sııaqty “Aıqyn” gazeti de bir jylda 20-dan astam materıal jiberdi, al “Lıter” gazeti eshqashan memlekettik til týraly áńgime qozǵaǵan emes. “Kazahstanskaıa pravda” gazetiniń de “Lıter” gazetiniń de bıýdjetten alatyn qarajaty az emes. О́z qolymen aqsha berip otyrǵan mınıstr qazaq tilin nasıhattaý kerek dep tapsyrma berip jatsa, ony oryndamaıtyn basylym bolmaıdy. Aqshasyn shyǵaryp, jyl saıyn qazaq tilindegi basylymdarǵa jazylyp júrgen qazaqtar memlekettik tildi nasıhattamasań da onyń qadirin bilip, qasıetin túsinedi. Memlekettik tildiń rólin, onyń qajettiligin nasıhattaıtyn orta – ol orys tildi orta. Osy taraýda memlekettik tildi otbasy qundylyǵy retinde kópshilikke taratý baǵytynda qarastyrylǵan sharalar meni qatty qýantty. О́ıtkeni, kez kelgen otbasy jáne onyń ár múshesi memlekettik tildi bilý ári paryz, ári mindet dep túsinýi kerek. Qorqatyn eshteńe joq. Astana qalasynda ata-anasy bir aýyz qazaqsha bilmese de balalaryn qazaq mektebine berip otyrǵan ózge ult ókilderi kóp. Atap aıtsaq, № 49 mektepte ulty nemis Zotke Angelına, № 40 mektepte orys Zasohın Ivan, № 56 mektep-lıseıinde koreı Ogaı Larısa, Ogaı Alek­­­­sandr jáne t.b. 300-deı ózge ult ókilderi qazaq tilinde bilim alýda. Eshkimnen kem emes, qazir sol mektepterdiń betke ustar oqýshylary. Bular qazaq tili men aǵylshyn tilin mektepte úırense, orys tilin otba­syn­da qoldanady. Sóıtip, bolashaqta úsh tildi erkin meńgerip shyǵady. Adamdardyń fızıologııasy birdeı. Angelına, Ivan, Larısalar qazaq tilin keremet meńgerip ketti ǵoı. Iаǵnı, bul onyń jasyndaǵy barlyq bala meńgere alady degen sóz. Osyndaı otbasy­la­ryn nasıhattaý úshin bizdiń basqarma bir jylda 5-6 is-shara ótkizdi. Biraq, birde-bireýi orys tildi ne telearnada ne gazette nasıhattalmady. Osydan bir jyl buryn № 1 mektep-lıseıiniń 11 synyp oqýshylarymen dóń­gelek ústel basynda kezdestik. Kezdesýge 12 oqýshy qatysty. Onyń bireýi Koshkın (ulty orys), Shyǵys Qazaqstannan kelgen áskerı qyzmetkerdiń balasy, bireýi Marına (ulty ıngýsh) taza qazaq tilinde sóıleıdi. Qalǵan 10 qazaqtyń ekeýi ǵana qazaqsha biledi. Al, esimderi Jánibek, Abylaı, Kenesary, Baýyrjan. Pikir almasý barysynda qazaq tilin bilmeýiniń sebebin sura­ǵanymyzda bireýi: apaı, bizdi nege qınaısyz, bul máseleni bizdiń ata-anamyz sheshedi. Meniń anam saǵan qazaq tiliniń keregi joq, ma­tematıka men aǵylshyn tilin jaqsy bilseń bolǵany, ákeń sııaq­ty aıyna 5 myń dollar tabasyń degen. Sondyqtan qazaq tilin bilý mindet emes degendi aıtty. Mine, qazirgi otbasyndaǵy talap osyndaı. Eger zań bolyp, onda Qazaq­stan­nyń árbir azamaty qazaq tilin bilýge mindetti degen qatań talap qoıyl­sa, anasy basqasha aıtar edi. Úshinshi maqsatta kórsetilgen azamat­tar­dyń aty-jóni jáne kórneki aqparattyń bezendirilýi týraly normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi qabyldaý búgingi kúnde eń ózekti máselelerdiń biri. Bıyl 31 mamyrda qýǵyn-súrginge ushyraǵandardy eske alý maq­sa­tynda “Astana” jýrnalymen birge ótkizgen dóńgelek ústelde Kúlán Dalbaıqyzy degen qazaqtyń ultjandy qyzy mynadaı oqıǵany aıtyp berdi. Oqý bitirip, Qostanaı obly­syna jas maman retinde jumysqa barǵan Kúlán Dalbaıqyzy jumysqa ornalasarda bastyǵymen kezdesedi. Aty-jónin suraǵan­nan keıin basshysy sizdiń atyńyzdy aıtý oqýshylar úshin de, men úshin de qıyn, son­dyqtan men sizdi Ekaterına Dmıtrıevna deı­tin bolamyn degen. “Onda Olga Nıko­laev­na, siz men úshin Orynbasar Nyǵ­me­tovna bolasyz dep, ol bastyǵyn ornyna qoıǵan eken. Sol jas maman keıin oblystyq bilim basqarmasyn basqarǵan. Aınalasyn­daǵylardyń barlyǵy ózge ult ókilderi bola tursa da, basshylary atyńdy atamaımyn dep turǵanda oǵan shyndyqty shyjǵyryp aıtqan Kúlán Dalbaıqyzy sııaqty namysty ul-qyz kóp bolsa ǵoı. Qazirgi ýaqytta 85 paıyz qazaq azamatta­ry­nyń esimi qate jazylǵan. Sony jónge kelti­retin qujatty jasaýǵa 10 jyl azdyq etti. Taǵy 3 jyl sozbaq oıymyz bar. Ony osy baǵdarlamaǵa deıin qabyldaý qajet. Muny aıtyp otyrǵan sebebim, búgingi kúngi azamat­tardyń esimi erteńgi kúni ne dúkenniń ne shashtarazdyń nemese qandaı da bir fır­manyń ataýy bolady da kóshege jarnama bolyp ilinedi. Eń ókinishtisi, sol qate aty endi nemereleriniń tegi bolyp qate jazylýda. Derbes el, táýelsiz memleket retinde memle­ketimizdiń basty belgileriniń biri – memlekettik tildiń tolyq saltanat quratyn shaǵy áldeqashan kelgen. Sondyqtan bul baǵdarlama sheshýshi ári pármendi qujat bolyp, qazaq tiliniń barlyq oryndarda mindettiligin qalyptastyrýy qajet. Ol úshin baǵdarlama is-sharalardyń jumys jospary kúıinde qalmaı, oryndalýy mindetti sha­ralardy kózdegeni abzal. Sonda ǵana qazaq tiliniń kósegesi kógeredi, el azamattarynyń barshasy onyń bolashaǵyna nyq senip, ony turmystyń da, jumystyń da, ózara qarym-qatynastyń da tiline aınaldyrady. Bul maqsattan shyǵý úshin baǵdarlama jobas­yn­daǵy eń mańyzdy mindetterdi, atap aıtqanda zańdyq-quqyqtyq aktilerdi qabyldaýdy, til úıretýdiń úzdiksiz modelin qalyptastyrýdy, memlekettik qyzmetkerlerdiń memlekettik tildi bilý talabyn kúsheıtýdi tez arada jolǵa qoıý kerek. Qandaı qubylys bolsa da mańyzdy máseleler sheshilgende ózge de sharýalar jyldamyraq sheshimin tabatyn bolady. Eń bastysy – osy baǵdarlamany daıyndaýshylar da, ony iske asyrýshylar da bul qujattyń sheshýshi qujat ekendigin, endi on jyldan keıin memlekettik tilimizdiń qoldanys aıasyn keńeıtý jóninde taǵy bir qujat qabyldamaıtyndaı etip jumys isteýimiz qajet hám mindet ekendigin esten shyǵarmaýymyz kerek. Sol sebepti de baǵdarlamanyń kirispesine: “Bul Baǵdarlama Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy memlekettik tildiń qoldanys aıasyn tolyq ári túbegeıli qalyptastyrady” degen mazmundaǵy sóz jazylýy tıis. Áıtpese, ol shegi men sheti joq, eshkimdi sendirmeıtin baǵdarlamaǵa aınalyp ketýi bek múmkin. Sonymen birge til janashyrlarynyń usynystary men eskertpeleriniń mańyzdylary mindetti túrde qaperge alynýy tıis. Onsyz bul baǵdarlama oryndalýy baıaý, nátıjesi shamaly kóp qujattyń birine aınalady. Til baǵdarlamasy – bizdiń rýhymyzdy asqaqtatatyn, memlekettiligimizdi nyǵaı­tatyn, eldigimizdi aıǵaqtaıtyn ómirsheń, ózekti baǵdarlama. Sondyqtan da ony osy erekshe mańyzy men mártebesine saı jasaý qajet bolady. Bul mıllıondardyń kútken ári senetin qujaty. El senimine laıyq, ult amanatyna adal bolǵanǵa ne jetsin! Orazkúl ASANǴAZYQYZY, Astana qalasy Tilderdi damytý  basqarmasynyń bastyǵy. SURANYSTY QALYPTASTYRÝ QAJET Memlekettik tildi damytýdyń, onyń qoldanys aıasyn keńeıtýdiń ońaı emesine kózimiz jetkeli qa­shan. Tuńǵysh Prezıdentimiz Nur­sul­tan Nazarbaevtyń “Qazaq qa­zaqpen qazaqsha sóılessin” deýiniń astarynda aldymen memlekettik qyzmette úlken-kishili laýazym­dar­dy atqaratyn qandastarymyzdyń memlekettik tildi meńgersin degen talaby jatqanyn ańǵaramyz. Solaı desek te Ata Zańmen memlekettik mártebesi bekitilgen qazaq tiliniń qoldanys aıasyn tolyqqandy ke­ńeıtetin suranysty qalyptastyra almaı kelemiz. Ras, umtylys bar. Olaı deıtinimiz, ár óńirde is-qaǵazdaryn júrgizý memlekettik tilge kóshirildi. Biraq, keıde birinshi basshynyń, ne memlekettik qyz­met­tegi sheneýnikterdiń memle­kettik tilge shorqaqtyǵynyń keri áseri tıip jatady. Ásirese, ana tiline jetik emes qandastarymyz aıtar sózin áýeli qazaqsha bastaı­dy-daǵy, ile-shala kópshilikten keshirim surap, resmı tilde “jor­ǵalaı” jóneledi. Ana tilinde ońdy­ryp sóıleı almaıtyn qazaqtardy kórgennen keıin ózge ult ókilderi tarapynan memlekettik tildi meń­gerýge talpynys týady deýge kóńil shirkin sene bermeıdi. Osyǵan oraı memlekettik tildiń qoldanys aıasyn keńeıtý men da­mytýdyń memlekettik baǵdarlamasy ázirlengeni qýantady. Endi osy baǵdarlamanyń oryndalýy úshin suranys pen naqty istiń baılamy bir-birimen jymdasyp jatýy qa­jet. Suranys demekshi, ony qalaı qalyptastyrý qajet? Menińshe, memlekettik qyzmettegi bos oryn­darǵa konkýrs jarııalanatyny bar­shaǵa málim. Bir sát sol konkýrs talaptaryna kóz júgirtip kórińizshi. Konkýrsqa qatysýǵa tilek bildirý­shi­ge Ata Zańnan bastap túrli zań­na­malardy bilý talaby qoıylady. Durys, bul el zańdylyqtaryna moıynsuný úshin qajet. Alaıda, ár saladaǵy bos oryndar úshin ótki­ziletin konkýrs talaptarynda mem­lekettik tildi bilýi mindetti ekeni kózdelmeıdi. Nege? О́ıtkeni, Ata Zańnyń talabyna sáıkes memlekettik til – qazaq tili. Biraq, nege ekeni belgisiz, memlekettik tildi ásirese, memle­kettik qyzmetkerlerdiń meńgerýi qajet ekenin eshkim mindettep otyr­ǵan joq. Mine, bul – mem­le­kettik tildi meńgerýge suranysty qalyptastyra almaýymyzdyń basty kemshiligi. Sol sebepten, budan bylaı memlekettik bos oryndarǵa ornalasýǵa úmitti ár adamǵa memleketti tildi meńgerýi qajettigin mindettegen jón. Bul – ózge ult ókilderiniń, tipti óz qandastarymyzdyń memlekettik tildi tez úırenýine jol ashady. Muny memlekettik tilge suranysty qalyptastyrýdyń basty tetigi dep uǵyný qajet. Qoryta aıtqanda, memlekettik tilge suranysty qalyptastyra al­saq, memlekettik baǵdarlama maq­saty da, ony iske asyrýǵa baıla­nys­ty umtylys pen naqty istiń baılamy da bir arnada toǵysyp, ana tilimizdi tórimizge ozdyra alar edik. Ábilhan TО́LEÝIShEV, “Qazaq tili” qoǵamy Atyraý fılıalynyń tóraǵasy. BOLAShAǴY BAIаNDY BOLǴAI Qaı memlekette bolmasyn til­diń jaıy óte kinámshil másele. Ásirese, Qazaqstandaı kóp ultty memlekette. Sondyqtan da bizdiń el Prezıdenti Nursultan Nazarbaev til saıasatyn júrgizýde sarabdaldyq tanytyp keledi. Elbasy memle­kettik tilimiz – qazaq tilin tórge ozdyrýdy kezeń-kezeńmen júzege asyra otyryp, memleket qurýshy ult retinde qazaqtyń tiliniń már­tebesin kóterip, qoldanys aıasynyń keńeıýin maqsat tutyp otyr. Soǵan oraı tilderdi damytý týraly zańdar qabyldandy, baǵdarlamalar jasal­dy. Olar óz kezeńinde tilderdi da­mytý, sonyń ishinde qazaq tiliniń qoldaný aıasyn keńeıtýge birshama qyzmet etkeni de shyndyq desek, Elbasy “Qazaq bir-birimen qazaqsha sóılessin” degen sózdi de jana­shyr­lyqpen udaıy aıtyp keledi. Men baǵdarlama jobasyn mu­qııat oqyp shyqtym. Baǵdarla­manyń altyn ózegi Qazaqstanda turatyn barlyq etnostardyń tilin saqtaı otyryp, ult birligin ny­ǵaıtýdyń mańyzdy faktory sana­latyn memlekettik tildi damytýdyń sara baǵyttaryn aıqyndaǵanyna kózim jetkendeı boldy. Qazaq tilin onyń balabaqsha, mektep, joo, memlekettik qyzmet pen qoǵamdyq-saıası, áleýmettik-kásipkerlik salanyń barlyǵynda birdeı batyl qoldanysqa engizip, qazaqstan­dyq­tardyń ómirlik qajetine aınala­dyrýdy maqsat tutyp otyrǵany aıqyn ańǵarylady. Bul oraıda atalǵan nátıjelerge qol jetkizý 4 negizgi maqsat aıasynda toptasty­ryl­ǵan. Birinshi maqsatta memle­kettik til – ult birliginiń basty faktory ekendigin nyǵaıtýdyń joldary aıqyndalǵan. Baǵdarlama jobasynda memlekettik tildi meń­gerý men ony oqytýdyń biryńǵaı standarttaryn engizý kózdelgen eken. Bul oraıda usynylyp otyr­ǵan til meńgerýdiń 6 deńgeıli júıe­si de utymdy bolar dep oılaımyn. Tildi úıretýdi bala baqshadan bastaıyq dep júrgenimiz, birte-birte onyń jas deńgeıin kóterip, tildi jetik meńgerýdi talap etý qajet dep júrgenimiz de osy emes pe? Sondaı-aq, qazaq tilinde oqy­ta­tyn bilim berý mekemeleri je­li­sin keńeıtý jáne qazaq tili oqytý­shylary men mamandaryn daıarlaý, olardyń biliktiligin arttyrý jó­nindegi jumystardy uıymdastyrý da basty nazarǵa alynǵan eken. Baǵdarlama jobasynda synaq, biliktilik ortalyqtary jelisin qurý da kózdelgen. Sondyqtan bul orta­lyqtar jumysyn jetildirý kerek. Memlekettik tildi qoldanýdyń abyroı-bedelin kóterý jáne oǵan degen qajettilik pen suranysty keńeıtý jónindegi usynystardy júzege asyrý da qarastyrylǵan. Demek, kúndelikti ómirde qazaq tilinde sóılesý mádenıettilik pen zııalylyqtyń dárejesine, jastar­dyń ortasynda sánge, sondaı-aq ata-babanyń tiline qamqorlyq kórsetý men qazaq patrıotızminiń shynaıy kórinisine aınalýy kerek. Tildiń únemi damý ústinde bola­tyny dáleldeýdi qajet etpeıtini shyndyq. Alaıda, termın sózderdi tyqpalaý arqyly sózdik qory­myzdy tolyqtyrýǵa baǵyt ustala otyryp, olardyń tilimizdegi shu­raı­ly balamasyn taýyp, baǵyn ashyp jiberýdi de umytpaǵanymyz jón. Baǵdarlama jobasynda memle­kettik tildi damytý men qoldaný aıa­syn keńeıtýge qatysty biraz sharýa­lar jasalatyny kórinip-aq tur. Alaıda, saıyp kelgende adam fak­tory alǵa shyǵatyny sózsiz. Son­dyq­­tan bılik basynda otyrǵan­dar­dyń úlgi-ónegesi de az yqpal etpeı­tinin kórip júrmiz. Elshi­lerimiz, mınıstrlerimiz qazaqsha sóıleýge arlanatyn bolsa, bul iste qaıtarym bolý-bolmaýy ekitalaı. Memlekettik qyzmette júrgen aza­mattarymyzdyń arasynda tógiltip qazaqsha sóıleı­tini az. Olarǵa mem­lekettik deńgeıde qajettilik bola­tyndaı talap bolýy kerek. Al elge kelgen úkimet mú­sheleri oryssha saırasa, jergilikti jerdegiler so­nyń yńǵaıyna jyǵy­latyny daý­syz. Bul, árıne, orys tilinen bas tartý emes. Eki tilde erkin kósilse quba-qup, árıne. Ekinshi bir másele – sózdikter týraly. Olardy qaıta bir qarap, júıelegen durys. Áıtpese bir ma­ǵyna beretin sózderdiń ár sózdikte árqıly aıtylyp júrgeni de ras. Sondaı-aq, orys tildi basylym­dardyń memlekettik tildi damytýǵa baılanysty sharýalar jasaıtyn kezi keldi. Bul da baǵdarlama jo­basynyń tolyqqandy bolýyna qosylǵan úlken úles bolar edi. Kóp jerlerde aýdarmashy ustaý arqyly is qaǵazdaryn eki tilde júrgizdik dep máz bolyp júrmiz. Ol qazaq tiliniń qoldaný aıasyn ke­ńeı­týge septigin tıgize me, gáp sonda. Bul da myqtap oılanatyn másele. Qýan TEKTIǴULOV,  Aqtóbe oblystyq ishki saıasat  basqarmasynyń bólim bastyǵy.