Bıyl jyldaǵydaı emes, jaýyn-shashyn mol tústi. Jumadan bastap jaýǵan jaýyn keler jumaǵa deıin basylmaǵan aptalar boldy. Soǵan oraı mal nesibesi – kók qaýlap shyqty. Keıbir tustarda tipti iri qara bolmasa usaq maldy jaıyp jiberseń kórinbeı de qalady. Áne, qyrǵa qaraı birshama qoı-eshki órmeleı jaıylyp barady. Jıyrma shaqty iri qara qyrǵa shyǵyp ta alypty. Mal degen qazaq úshin kóz qýanyshy ǵoı, shirkin! Anaý bir qıyn jyldary kúndelikti turmys úshin soıylyp, eti satylyp ketkende bul dala qulaqqa urǵan tanadaı qulazyp qalǵan joq pa? Sodan es tez jıyldy, mal qaıta qurala bastady. Qazir, Qudaıǵa shúkir, bozala tańnan ár aýladan biraz qara-qura shyǵyp, keshke óristen oralady.
Ádephan da kókmaısany keship, qyrǵa kóterilip keledi. Bul úıden mana tań alakeýimde shyǵyp ketken. Kún áli kóterilgen joq. Kókjıek narttaı bolyp endi ǵana qyzarǵan. Búgin kún ysıtyn shyǵar. Áıtse de shyq áli keppegen. Ár butanyń basynan pyr etip torǵaı ushady. Neshe túrli qus áni qyzyl-sary gúli bar jasyl kórpe jamylyp jatqan myna dalany ǵajaıyp bir áýenge bóleıdi. Tańǵy shyqtan balaǵy ábden sý-sý bolǵan Ádekeń joǵary qarady. Ánekı, osydan birjarym jyldaı buryn ózderi qaıta kótergen atasynyń jańa kesenesi jaqyn qalypty. Tańǵy saǵymmen mańdaıshasy men esigin aınaldyra órgen órnekti kirpishteri aıqyn kórinip tur.
Ádekeń áne-mine degenshe kesenege kelip jetti. Aldyńǵy kúngi nóser kúmbezdi de, jerden edáýir bıiktete kóterilgen tuǵyryn da tap-taza etip jýyp ótipti. Ol oń jaqtan kelip tuǵyrdyń jıegine otyrdy. Kókmaısaǵa otyra ketpedi. О́ıtkeni, nóser jańbyry bar, tańǵy shyq bar, malmandaı sý bolýdan jasqandy. Sál-pál demin basqan soń ishke kirdi. Tize basyp otyryp quran baǵyshtap, betin sıpady. Sodan keıin sol otyrǵan kúıi:
– Assalaýmaǵaleıkúm, ata. Men saǵan ne qýanyshta, ne renishte keletinim ózińe aıan ǵoı. Allaǵa shúkir, meniń qýanyshym mol. Adam qashan da urpaǵymen baqytty emes pe. Men de alty ul, tórt qyz ósirip qatarǵa qostym. Bári de joǵary bilimdi, bári de úıli-barandy. Qazaq urpaǵyn saýsaqpen sanamaıdy ǵoı, soǵan oraı olardan taraǵan urpaqtar da barshylyq deıin de qoıaıyn. Solardyń ishinde úlken shópshegińiz Aıbynnyń orny erekshe. Ol aýylda óskendikten be, áıteýir sol aýylǵa baılanysty mamandyqty tańdady. Orta mektepti altyn belgimen bitirip, Máskeýdegi joǵary oqý ornyn aıaqtady. Sodan beri úlken-úlken qyzmetter atqaryp keledi. Qazir aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor. Myna keseneni kóterý úshin sheberler men qajetti qurylys materıaldaryn tapqan da osy urpaǵyń. Qalǵan shópshekteriń de óz mamandyqtarymen halqyna qyzmet etýde. Al, jatqan jeriń jánnatta, topyraǵyń torqa bolsyn. Men júreıin, – dep ornynan turyp etekke bettedi.
Manaǵydaı emes, kún kókjıekten kóterilip qalypty. Shynynda da búgingi kúnniń ystyq bolatyn túri bar. Kún kózi ashy-aq. Álden qýyryp barady. “Bulttan shyqqan kún ashy” degen ras-aý ózi.
***
Iá, bul keseneniń Ádephan úshin mán-mańyzy múlde alabóten. Atasy Jaqybaı men ákesiniń aǵasy Erǵalı sonaý zobalań jyldary shekaradan óterdegi qyzyldarmen qaqtyǵysta oqqa ushqan. Qaı jerde beti jabylǵanyn kim bilsin. Áıteýir basyna baryp, quran baǵyshtaıtyn beıitteri joq. Qyryqqa kelmeı zerteń aýrýynan kóz jumǵan, qatarynan ozyq týǵan ot aýyzdy, oraq tildi aıtys aqyny – ákesi Tórehannyń máıiti jat jerde qaldy. О́zi de sol shekaranyń arǵy betinde dúnıege kelgen. Biraq myna jer jánnaty – ata jurt haqynda da, atyna da ábden qanyq. Áýeli ákesinen, sodan soń Sharýan ájesinen estidi, bir kórsem dep armandady. Ásirese ájesiniń Áýlıeaǵash dese aýzynan sýy qurıtyn. Bul jerdi – Áýlıeaǵashty da kórýdiń sáti Ádephanǵa 15 jasqa kelgende tústi.
...Iá, shekara ashyldy degendi estigende Shyǵys Túrkistandaǵy Keńes Odaǵynan ártúrli taǵdyrmen jat jurt asqan azamattardan maza ketedi. Jaqybaı áýletiniń úlkeni Sharýan báıbishe kúndiz kúlkiden, túnde uıqydan qalady. úlken uly Nurǵalıdyń mıyn jeıdi. Nurǵalı ákesi birneshe tilde erkin sóılep, erkin jazatyn saýatty kisi bolsa da, qanshama ýaqyt, qansha esikti tozdyryp júrip ruqsatty áreń alady. Biraq Keńes úkimeti tyń ıgerýge qatyssyn degen jeleýmen olardy Kókshetaý oblysyna asyrdy. Sóıtip týǵan jerge tabany tıgenmen atamekeni – Jarkent óńiri kózden bul-bul ushty. Bul 1955 jyldyń mamyr aıy bolatyn. Sharýan anadan taǵy da maza ketti. Nurǵalı ákesi jaz boıy jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı júrip, taǵy da ruqsat aldy. Sóıtip, Jaqybaı áýletiniń aıaǵy Áýlıeaǵashqa – Panfılov aýdanynyń burynǵy Lenın atyndaǵy kolhozyna sol jyldyń 25 jeltoqsanynda tıdi. Sodan esh jerge qaraılamastan, qystyń yzǵarly sýyǵyna da qaramastan taıly-taıaǵyna deıin qalmaı Salpyq atalarynyń kesenesine, odan Áýlıeaǵashqa kelip táý etken. Maýqy basylǵan soń kelgen izderimen keri qaıtqan. Jolda kele jatyp qoltyǵynan demegen nemeresi Ádephanǵa Sharýan ana bul Áýlıeaǵashtyń dál qaı kezden ósip turǵanyn dóp basyp aıta almaıtynyn, biraq ákesi Tórehannyń da, onyń ózge baýyrlarynyń da, atasy Jaqybaı bıdiń de, úlken atasy Salpyq bıdiń de, onyń ákesi Ileshtiń de, Ileshtiń ákesi Týmataıdyń da osy Áýlıeaǵash tóńireginde dúnıege kelgenin aıtqan. “Sonda bul aǵashtyń úsh ǵasyrdaı ósip turǵany ma? – dep suraǵan Ádephanǵa: “Odan ári bir Qudaı bilsin, óziń eseptep kór”, – degen.
– Men osy aýylǵa kelin bolyp túskende, qasıetińnen aınalaıyn, Áýlıeaǵashqa jan-jaqtan aýyrǵan, mertikken, jelik paıda bolǵan adamdar men bala kótermegen áıelder, úlken saparlarǵa, joryqtarǵa attanatyn ata-babalaryń arnaıy kelip túnep, duǵa jasap Qudaıdan aq tileý tileıtin. Bul jaryqtyqtyń túbinde shylanyp jatqan dymqyl topyraqty qotyrǵa, sary jaraǵa, kóz aýrýyna jaqsa, qulan-taza aıyǵyp ketedi, – dep edi Sharýan anam dep Ádekeń áli kúnge eske alady.
...Ádephan 1959 jyly Jarkent qalasyndaǵy Y.Altynsarın atyndaǵy orta mektepti bitirip, Almaty qalasyna jol tartty. Ondaǵy Abaı atyndaǵy Qazaq memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń ózi unatatyn fızıka-matematıka fakýltetine qujat tapsyryp, emtıhandardan súrinbeı ótti. Árıne, joǵary oqý ornyna túsý bar da ony odan ári jalǵastyryp alyp ketý bar, oıdaǵydaı bitirý bar.
Ádephan oqýdyń kóbisin arab árpimen oqyp, jazdy. Al ıns-tıtýtta leksııany ózi júırik árippen ilesip jazǵanmen, qosym-sha oqý quraldary kırıllısa ǵoı. Alǵashqy jyly soǵan qınalatyn. Onyń ústine bul mektepti eseıip baryp bitirdi. Kýrstastarynyń kóbisi ózinen keminde eki jas kishi. Namysqa tyrysqan ol kitaphanadan shyqpaıtyn. Bos aýdı-torııalarǵa kirip, laboratorııa-larda tájirıbe jasaýdan jalyqpaıtyn. Keıbireýler sekildi qyzyq qýmady. Bos ýaqytynda teatrǵa bardy, murajaı aralady. Sabaǵyna qınala qalsa, retin taýyp túsindirip jiberýlerin ótinip, ustazdaryn da mazalaýshy edi. О́z isine berilgen muǵalimderi bas tartpaıdy, túsindirip baǵady. Tipti olar buǵan ish tarta qaraıtyn.
О́z ınstıtýtynda, QazMÝ-de zııalylarmen kezdesý bola qalsa bireýinen de qalmaýǵa tyrysatyn. Solardyń dýaly áńgimelerin tyńdap, dıdarlaryn kórýge qumartatyn. Muqań, Sábeń, Ǵabeń, Málik, Qanekeń, Baýkeń, Qasekeń tárizdi ulylarmen kezdesýde kóppen birge zalda otyrǵan bul da olardyń ǵalamat áńgimelerine qanyǵyp sýsyndady. Bul kezdesýlerdiń buǵan paıdadan basqa zııany bolǵan joq. Ásirese bolashaq muǵalim bolǵandyqtan bul da sózdi nota tergendeı terip sóıleýdi úırendi.
Qysqy, jazǵy demalystarynda aýylǵa tartady. Almatydan Jarkentke deıin avtobýspen jol uzaq. Biraq Ádephan odan esh jalyqqan emes. Ár saparynda osy jolmen alǵash ret kele jatqandaı áser alatyn. О́ıtkeni, jyldyń ár maýsymynyń ózindik ásemdigi, ózindik sulýlyǵy bolady ǵoı. Ádephan da zýlap kele jatqan avtobýs terezesinen atameken tabıǵatyna tamsana da, qyzyǵa da qaraýdan sharshaǵan emes. Áýeli kóńilinde jattalyp, keıin qaǵazǵa túsken jyl mezgilderi jaıly óleńderi de osy áserlerden týyndasa kerek. Al, kelgen saıyn Salpyq atasy men Áýlıeaǵashqa bir soqpaı ketpeıtin, ata-babasy tabıǵatyn aıalaı otyryp, myńǵyrta mal ósirgen, salt-dástúrge baı toı-tomalaqtaryn dýmandata ótkizgen, ákesi Tórehan talaı ret aıtysqa túsip, nebir men degen aqyndy sózden múdirtken atameken – Jarkent jerinen, Áýlıeaǵashtan alar áseri múlde erekshe edi. Sodan kóńilin óleń býdy, júregin óleń tolqytty. Aqyry otyrdy, sol óleńderdi qaǵazǵa túsirdi. “Áýlıeaǵash – atameken” dep taqyryp qoıdy. Sondaǵy osydan 48 jyl burynǵy óleń mynaý edi.
Bul óńirge ataqty Úlkenaǵash, uly aǵash,
Qaıyń emes, tal emes, ol kádimgi qara aǵash.
Shyńtýaıttap qarasań, sol bolmasa bul aımaq,
Qalatuǵyn sııaqty kóse taýdaı jalańash.
О́zi me eken ol álde, kózi me eken babamnyń,
О́rken jaıyp órbigen tózimi eken anamnyń.
Keń dúnıege taralyp, jatqan uly tamyry,
Oı-qııalyn órbiter sezimi eken adamnyń.
О́zenniń ol tyńdaıdy, aǵysynan syr qansha,
Dala qalǵyp, oıanar uıqysynan turǵansha.
Jamyraǵan jan-jaqqa onyń úrim-butaǵy,
Asyǵady dalaǵa bir saltanat qurǵansha.
Zamanynyń syrlasy, ǵasyrlardyń qurdasy,
Kóleńkesin jamylyp, jatyr áne qyr basy.
Aǵashtardyń ómirin kúntizbege túsirsek,
Bastalady aldymen osy aǵashtan jyl basy.
Bul alqapqa erkinshe tamyr jaıyp taralǵan,
Jeti qat jer astynan ómirine nár alǵan.
О́sip-ónip urpaǵy ný ormanǵa aınalǵan,
Bul Úlkenaǵashta endi qandaı bar arman.
Saıajaıym, mekenim, altyn tuǵyr qorǵanym,
Talaı ǵasyr syryńdy, tomdadyń da tolǵadyń.
Nemere men shóbere, týajatqa toltyrǵan,
Aqsaqaly aǵashtyń, berekesi ormannyń.
Ádephan Qazaqtyń Abaı atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtyn bitirgennen keıin eshqaıda kóńili aýmaı, birden elge tartqan. Sóıtip, Kóktal aýylyndaǵy Abaı atyndaǵy orta mektepke fızıka-matematıka pániniń muǵalimi bolyp ornalasyp, zeınetke shyqqansha, odan keıin de sol mamandyǵymen eńbek etti. Árıne, ósip kele jatqan óskeleń urpaqtyń oı-túısigi de óskeleń keledi. Ádekeń sol talaptan shyǵýǵa tyrysyp, shákirtteriniń syı-qurmetine bólendi. О́zi bul kúnderi joǵary sanatty ustaz, Qazaqstan Respýblıkasy Halyqqa bilim berý úzdigi. Panfılov aýdanynyń qurmetti azamaty. Respýblıkanyń túpkir-túpkirindegi kezinde ózi oqytqan shákirtteri qazir zeınet jasyna jetse de “aǵaılap” telefon soǵyp, hat-habar jazyp jatady.
***
Ájesi men anasynyń basyna baryp quran baǵyshtaǵan Ádekeń Áýlıeaǵashqa keldi. Bul aǵashtyń qozykósh jerdi alyp jatqan bórikbasy japyraq jaıypty. Taýdan soqqan syrbaz samalmen butaqtary yrǵalyp, japyraqtary án salady. Ár butaqqa qonaqtaǵan nebir qustar áýeni de jan jadyratady. Osy bir kóriniske basy aınalyp uzaq turǵan Ádephan Tórehanuly edáýir shıryǵyp, mynaý áserden aıyrylyp qalmaı turǵanda úıge jetýge asyqty.
Aqkól OTARBAEV, jýrnalıst. Almaty oblysy.