Qazaqstan Respýblıkasynyń Týrızm jáne sport mınıstri Temirhan DOSMUHAMBETOV:
Búgingi tańdaǵy eń bir ózekti másele densaýlyq saqtaý isi der edik. Ata-babalarymyz aıtqan: “Birinshi baılyq – densaýlyq” degen sóz mańyzyn eshýaqytta joımaq emes. Bir kezde kóshpeli ómir saltyn ustanyp, únemi sergek júrgen halyqtyń qazir basym kópshiligi qalada turady. Buryn qulyn-taı minip, asyq oınaıtyn qazaq balasy qazir kompıýterge jaqyn, dopqa, tennıske áýes. Qalanyń aty – qala, ǵylym men tehnıka damyǵan jerde jastardyń belsendi is-qımyly daladaǵydaı bolmaıdy. Qalalyq ómir saltyna qatysty bir ǵana mysal: halqynyń basym kópshiligi qalada turatyn AQSh-ta 54 mıllıon adam semizdik dertine shaldyǵypty. Iаǵnı, bul memlekettegi árbir altynshy adamnyń densaýlyǵynda kiltıpan bar degen sóz. Bul máselege nemquraıdy qaraýǵa bolmaıdy. Memlekettiń áleýeti, bolashaǵy sol eldegi halyqtyń densaýlyǵyna tikeleı baılanysty. Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń jyl saıynǵy halyqqa Joldaýynda ult densaýlyǵyna jete mán berip, kópshilikti dene shynyqtyrý men sportqa shaqyrýy eldiń bolashaǵyn, baıandy tirligin oılaǵan tereń oıdan týyp otyr. Sózimiz jalań bolmaýy úshin 2008 jylǵy Joldaýdaǵy myna joldarǵa nazar salaıyq: “Deni saý ult” úshin ınfraqurylymyn damytýdyń mańyzy joǵary. Balalyq shaqtan bastap deneshynyqtyrý men sporttyq daıarlyqqa jáne oǵan eń qolaıly múmkindikter týǵyzýǵa erekshe den qoıylýy kerek”.
Prezıdenttiń talaby, tapsyrmasy qalaı oryndalyp jatyr? Eldegi balalar sportynyń ahýaly qalaı? Endi osy baǵytta oı órbitip kóreıik.
2008 jyly respýblıkadaǵy orta mektepterdiń 88,4 paıyzynda aptasyna úsh ret deneshynyqtyrý sabaqtary ótse, 2009 jyly bul kórsetkish 89 paıyzǵa jetti.
2008 jyly bilim salasyndaǵy 23 myń sport úıirmesinde 450 myń bala sportpen shuǵyldansa, 2009 jyly 23 myńnan astam úıirmedegi sportqa den qoıǵan jasóspirimder sany 509 myńǵa jetti. Iаǵnı, Qazaqstanda 2 mıllıon 486 myń oqýshy bolsa, solardyń 20 paıyzy sport úıirmelerine tartyldy. Elimizde áli de bolsa sport úıirmeleri joq, qarapaıym sport alańdary men sport qural-jabdyqtary jetispeıtin mektepter az emes.
Keıingi jyldary salynǵan orta mektepterdiń sport zaldary zaman talabyna saı. Áıtse de, eski úlgidegi sport zaly bar mektepterdiń úlesi basym ekenin aıtýǵa tıispiz. Sport zaldary joq eski orta mektepter áli de bar. Orta mektepterdiń 60 paıyzy ǵana sport qural-jabdyqtarymen qamtamasyz etilgen. Bul baǵytta Bilim jáne ǵylym mınıstrligimen birlesip, atqaratyn sharýa az emes.
2008 jyly elimizdegi balalar men jasóspirimder sport mektepteriniń sany 415-ke jetip, ondaǵy balalar sany 225 myń adamdy qurasa, 2009 jyly 425 mektepte 234 myń bala sportqa den qoıdy. Oqý-jattyǵý úderisin atqaratyn 8800 jattyqtyrýshy bar.
Buǵan qosa elimizde daryndy balalarǵa arnalǵan 15 sport ınternaty, olımpıadalyq izbasarlar daıarlaıtyn 17 ortalyq jumys isteıdi. Aldaǵy ýaqytta balalar men jasóspirimder sport mektepteriniń júıesin odan ári keńeıtip, sport klýbtarynyń qataryn kóbeıtip, jergilikti jerlerdegi aýla klýbtarynyń jumysyn jandandyra tússek deımiz. Sonymen birge orta mektepterde sporttyń belgili túrleri boıynsha mamandandyrylǵan synyptar ashý – búgingi tańdaǵy mańyzdy sharýalardyń biri.
Buqaralyq sport týraly aıtqanda, stýdent jastardy aınalyp ótý múmkin emes. Elimizdiń joǵary oqý oryndarynda 630 myńnan astam stýdent oqysa, arnaýly orta bilim beretin oqý oryndaryndaǵy jastardyń sany 600 myńnan asyp jyǵylady. Elimizdiń erteńi osy jastardyń qolynda ekenin oılasaq, árbir jastyń bas amandyǵy, olardyń densaýlyǵy biz úshin qymbat. Jastarymyz bilimdi ári sergek, shymyr bolsa, bolashaǵymyz da jarqyn bolady. Damyǵan elderde stýdent sportyna qatty mán beredi. Sebebi, stýdent degenimiz – erteńgi maman. Erteńgi mamannyń deni saý, oıy sergek bolǵany qoǵamǵa paıdaly. Osy jaǵyn tereń oılaǵan elder stýdent sportynan qarjy aıamaıdy. AQSh-tyń basketboly stýdent klýbtarynyń júıeli damýy nátıjesinde búkil álemdi moıyndatyp otyr. Bizde kezinde “Býrevestnık” sport qoǵamy boldy. Qazir stýdent sporty óz deńgeıinde damyp otyrǵan joq.
Negizgi problemalardy aıtsaq, joǵary oqý oryndarynyń kópshiliginde qarapaıym sport alańdary jetispeıdi; bar sport alańdarynyń kóbiniń sapasy syn kótermeıdi; tehnıkalyq jabdyqtalýy nashar; jergilikti sport basqarmalarynyń derekterine súıensek, sport alańdary men zaldarynyń 40 paıyzy kúrdeli nemese jeńil jóndeýdi qajet etedi eken; joǵary oqý oryndarynyń kópshiliginde sport qural-jabdyqtary jetispeıdi. Sport kafedralary men klýbtardyń basym kópshiliginiń jumysynda izdenis az, ilgerileý baıqalmaıdy. Stýdent sportynyń boıyna qan júgirtý úshin respýblıkalyq deńgeıde tuǵyry berik, maqsaty aıqyn sport qoǵamyn qurý kerek. Sonda ǵana is alǵa basýy múmkin. Mundaı qoǵam bolsa, jer-jerdegi sport klýbtarynyń basyn qosyp, stýdent sportynyń ońy men solyn tarazylap, jastardy salamatty ómirge beıimdeýde, stýdentterdiń ishinen joǵary dárejeli sportshylar daıarlaýda qyrýar sharýa atqarylar edi. Eń bastysy, joǵary oqý oryndaryndaǵy sport kafedralarynyń jumysy óz arnasyn taýyp, tıimdiligi arta túser edi. Stýdent sportyn kótermeıinshe, el sportyndaǵy kóp máseleniń sheshimin tabý qıyn.
Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev Qazaqstan halqyna arnaǵan bıylǵy Joldaýynda: 2020 jylǵa deıin “Otyz paıyzǵa deıin qazaqstandyqtar buqaralyq sportqa tartylýy kerek” dep, aldymyzǵa naqty mindet qoıdy. Bul mindettiń údesinen shyǵý úshin búkil el bolyp, jabyla qımyldaýymyz kerek. Áıtpese, bir ǵana Týrızm jáne sport mınıstrligi el bolashaǵy úshin mańyzy zor bul sharýany bir ózi atqaryp shyǵa almaıdy. Qazir 16 mıllıonnan asatyn respýblıka halqynyń 16 paıyzy dene shynyqtyrýmen shuǵyldanady. Ekono-mıkasy men ǵylymy órkendegen mem-leketterde halyqtyń 30-50 paıyzy sergek ómirge den qoıady. Statıstıkalyq derekterge súıensek, elimiz boıynsha Qaraǵandy, Pavlodar, Almaty oblystary men Almaty qalasynda buqarany dene shynyqtyrýǵa tartý isi basqa óńirlerge qaraǵanda edáýir jaqsy.
Kerisinshe, Qyzylorda, Ońtústik Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan, Qostanaı oblystarynda kópshiliktiń sportqa den qoıýy kóńil kónshitpeıdi.
Elimiz boıynsha dene shynyqtyrý jáne sportpen júıeli túrde shuǵyldanatyn adamdardyń sany
(2009 jylǵy málimet)
dene shynyqtyrý jáne Oblystar men qalalardaǵy
sportpen júıeli túrde halyqtyń jalpy sanyna
shuǵyldanatyn shaqqandaǵy paıyzdyq úles
adamdardyń sany
1 Astana qalasy 74217 10,8
2 Almaty qalasy 268087 19,4
3 Aqtóbe oblysy 108602 15,2
4 Almaty oblysy 297678 17,7
5 Aqmola oblysy 101436 13,7
6 Atyraý oblysy 69350 13,5
7 Shyǵys Qazaqstan
oblysy 140450 9,9
8 Jambyl oblysy 123368 11,9
9 Batys Qazaqstan
oblysy 85209 13,7
10 Qaraǵandy oblysy 484796 36
11 Qyzylorda oblysy 93779 14,4
12 Qostanaı oblysy 210840 23,7
13 Mańǵystaý oblysy 56680 13
14 Pavlodar oblysy 139239 18,6
15 Soltústik Qazaqstan
oblysy 108356 16,7
16 Ońtústik Qazaqstan
oblysy 189367 7,7
Barlyǵy: 2 545 116 16,3
Taǵy bir mańyzdy másele, halqymyzdyń aıtýly tulǵalarynyń sergek ómirge umtylysy týraly teleradıo arnalary men gazet betterinde nasıhatty kúsheıtý kerek. Býyny endi bekip kele jatqan kókórim jastar ataqty ánshiler men kúıshilerdiń, dańqty kıno juldyzdarynyń, belgili aqyn-jazýshylardyń, mınıstrler men oblys, qala ákimderiniń kúndelikti júgirip, dop, tennıs oınaıtynynan, atqa minetininen, taýǵa shyǵatynynan habardar bolsa, olarǵa sózsiz elikteıdi. Toptan ozǵan, kóshtiń aldyndaǵy adamdardyń ónegesi jastarǵa qatty áser etedi. Sondyqtan buqaralyq sportty nasıhattaý isine barynsha mán berýimiz kerek.
Atalarymyz: “Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilesiń”, degen. Balalarymyzǵa “júgirgen paıdaly, atqa mingen jaqsy, júzý kerek” dep on ret aıtqansha, aptasyna úsh-tórt márte sportpen shuǵyldanyp, úlgi kórsetsek, áseri kúshti bolady. Al ózimiz jalqaýlyqqa boı aldyrsaq, balalarymyz qamshylasaq ta sport zalyna barmaýy múmkin. Jasyratyny joq, urpaqtarynyń densaýlyǵyn oılamaq túgili, temeki men araqtan aýyzdary bosamaıtyn ata-analar barshylyq. Olar óz densaýlyqtaryn qurtyp qana qoımaı, teris is-áreketterimen balalarynyń bolashaǵyna balta shabady. Kóktemgi, kúzgi áskerge shaqyrý kezinde kóp jigitterdiń densaýlyǵy, salmaǵy, kúsh-qýaty talapqa saı bolmaı jatady. 18-19-daǵy órimdeı jastar áljýaz, álsiz bolsa, olardyń urpaǵy qandaı bolady? Bul máselege atústi qaraýǵa bolmaıdy. Bul – memlekettik mańyzy zor, el bolyp oılanatyn kúrdeli másele.
Tıisti mekemelerdiń derekterine súıensek, bizdiń elde 100 myń adamǵa shaqqanda 390,4 adam nashaqorlyqqa urynypty. Bir mıllıon adamnyń tórt myńǵa jýyǵy nashaqor bolsa, eldegi 16 mıllıon halyqtyń qanshasy qaýipti derttiń quryǵyna ilikkenin eseptep shyǵý qıyn emes. Zaman qasiretine aınalǵan nashaqorlyq ásirese Almatyda qabyndap tur. Toǵyz joldyń torabyndaǵy ásem qaladaǵy ár 100 myń adamnyń 1282-si nashaqor eken. Almatydan keıingi oryndarda Pavlodar (100 myń adamǵa – 608,8) men Shyǵys Qazaqstan (100 myń adamǵa – 553,4) oblystary. Jerimiz baıtaq, demografııalyq jaǵdaıymyz belgili. Biz nashaqorlyq pen ishkilikke, temeki tartýshylarǵa qarsy tabandy túrde kúresýimiz kerek. Áıtpese, ózi az halyqtyń belgili bóligi densaýlyqtan aıyrylyp, birazy azǵyndyq jolǵa tússe, bolashaqta qıyndyqqa tap bolýymyz múmkin.
Búkildúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimeti boıynsha, elimizdegi qaıtys bolǵan adamdardyń 10,9 paıyzynyń ajaly araqtyń kesirinen eken. Elimizde temeki tartatyn adamdar qatary azaımaı otyr. Ásirese, 30-39 jas aralyǵyndaǵy adamdar arasynda temeki tartýshylar kóp. Janymyzǵa qatty batatyn bir jaǵdaı, mektep jasyndaǵy búldirshin qyzdar men jas kelinshekterdiń temekige qumartýy azaımaı otyr. Densaýlyq saqtaý salasynyń derekterine súıensek, Qazaqstanda jylyna myńdaǵan adam temekiniń saldarynan týyndaıtyn aýrýlardan qaıtys bolady eken. Táýelsizdiktiń tuǵyryn endi bekitip jatqan jas qazaq memleketi úshin árbir adam qymbat. Sondyqtan óskeleń urpaqty, oı toqtatqan adamdardy araq pen temekiden tyıý úshin dene shynyqtyrý men sporttyń mańyzy zor.
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev pen Úkimettiń qamqorlyǵy arqasynda sport mektepteri men sport úıirmeleriniń, olarda shuǵyldanatyn balalardyń qatary jyldan-jylǵa ósip kele jatqanyn joǵaryda tilge tıek ettik. Sonymen qatar, eldegi sport ǵımarattary da jyl ótken saıyn kóbeıip keledi.
Bir ǵana 7-qysqy Azııa oıyndaryna arnalyp jańǵyryp, jóndelip jatqan ǵımarattardy aıtpaǵanda, Astanada boı kótergen tamasha stadıon, qysqa deıin qurylysy aıaqtalatyn velotrek pen konkı stadıony, Almaty oblysyndaǵy shańǵy-bıatlon stadıony, Alataýdyń baýraıyndaǵy “Shymbulaq” taý shańǵysy bazasy men shańǵy tramplınderi kesheni qazaq sportynyń materıaldyq bazasyn edáýir nyǵaıtady. Áıgili Medeý muz aıdyny túrlenip, jasaryp, barsha qazaqtyń maqtanyshyna aınalatyn kún alys emes. Balýan Sholaq atyndaǵy sport saraıy da atyna zaty saı tamasha ǵımaratqa aınaldy. Almaty oblysynda nebir myqty memleketterdiń qoly jetpeı júrgen respýblıkalyq olımpıadalyq baza, al Aqmola oblysynda respýblıkalyq shańǵy bazasy salynyp jatyr. Alla jazsa, Azııa oıyndarynan keıin Qazaqstan sporttyq materıaldyq bazasy jaǵynan keshegi Keńes odaǵyna qaraǵan memleketterdiń ishindegi eń ozyq eldiń birine aınalady.
2008-2009 jyldary elimizde 14 dene shynyqtyrý-saýyqtyrý kesheni salyndy. Osy 14 keshenniń 8-i Pavlodar oblysynyń úlesine tıedi. Soltústik Qazaqstan, Mańǵystaý, Shyǵys Qazaqstan oblystary eki keshennen turǵyzsa, Qostanaı oblysynda bir keshen salyndy. Osy jerde aıta ketetin nárse, Pavlodar oblysynyń dene shynyqtyrý-saýyqtyrý keshenderin turǵyzý tájirıbesin basqa oblystar úırense deımiz.
2010-2011 jyldary 10 dene shynyqtyrý-saýyqtyrý keshenin salý kózdelip otyr. Bizdiń maqsatymyz, elimizdiń barlyq oblystarynda osyndaı keshender salyp, qalyń buqaranyń sportpen shuǵyldanýyna barynsha múmkindik jasaý. Ishi-syrty sándi, mańaıy dýǵa toly sport kesheni kimdi bolsa da ózine tartyp turady.
Alla taǵala qazaqqa oń kózimen qarap tur. Zamanymyz tynysh, elimiz aman. Prezıdentimizdiń de saıasaty memleketimizdiń tynyshtyǵyn, halyqtyń baqýatty, bilimdi, sergek bolýyn kózdeıdi. Osyndaı mamyrajaı tirliktiń arqasynda eldegi sport ǵımarattarynyń sany jyl sanap ósip keledi. Naqty derekterge júginsek, 2007 jyly Qazaqstanda 29307 sport ǵımaraty tirkelse, 2009 jyly olardyń sany 30330-ǵa jetti. Kókshetaý men Atyraýda zaman talabyna saı sport saraılary salynsa, Aqtóbedegi záýlim tennıs korty anadaıdan kóz tartady. Byltyr jańadan 15 sport kesheni, 77 sport zaly, 10 tennıs korty boı kóterdi.
2009 jyly “Jol kartasy” aıasynda respýblıka boıynsha 1,5 mıllıard teńgege 56 sport ǵımaraty jóndeldi. Qıyrdaǵy talaı aýdannyń 30-40 jyl jóndeý kórmegen sport mektepteri, sport zaldary, stadıondary jańǵyryp, jaqsaryp, el ıgiligine berildi. Bir ǵana Aqtóbe oblysynda keıingi úsh jylda jańadan salynǵan, jóndelgen sport mekemeleriniń sany 20-ǵa jetipti. Qazir Aqtóbede olımpıadalyq daıarlyq ortalyǵyna arnalyp eki sport zaly, ákimshilik ǵımaraty, stadıony bar tamasha keshen salynyp jatyr. Kelesi jyly bul keshenniń janynan sportshylar men mamandar úshin ashanasy bar qonaq úı turǵyzylady. Qaraǵandydaǵy jańa boks zaly bizde buryn-sońdy bolǵan emes.
Bıyl “Jol kartasy” boıynsha 58 sport ǵımaratyn jóndeý kózdelip otyr. Sonda eki jyldyń ishinde tek “Jol kartasy” aıasynda 114 sport ǵımaraty jóndeledi eken. Bul az tirlik emes.
Jaqynda Oral qalasynda halyq sporty oıyndarynyń IV respýblıkalyq fınaly aıaqtaldy. Sporttyń 14 túrinen bolǵan jarysta Batys Qazaqstan oblysynyń quramasy bas báıgeni jeńip aldy. Jaıyq sportshylarynyń bul tabysy kezdeısoq emes. Bul óńirde sporttyń buqaralyq sıpat alýy úshin kóp sharýa jasalyp jatyr. Oralda “Namys” atty buqaralyq sport klýby qurylyp, qaladaǵy barlyq aýla klýbtarynyń jumysyn bir júıege keltirý úshin áreket etýde.
Qyzylorda oblysynda aýyldaǵy sport nusqaýshylary oblystyq bıýdjetten jalaqy alady. Jalpy el kóleminde mundaı jarqyn mysaldar az emes.
Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev 2020 jylǵa deıin el turǵyndarynyń otyz paıyzy buqaralyq sportqa tartylýy kerek dep, aldymyzǵa mańyzdy mindet qoıdy. Týrızm jáne sport mınıstrligi osy mindet údesinen shyǵý úshin júıeli jospar quryp, jumys istep jatyr.
Kollajdy salǵan Orynbaı BALMURAT.