ÚKIMET “Egemen Qazaqstannyń” aptalyq qosymshasy

TURǴYN ÚI TURÝǴA JAILY BOLÝY ÚShIN El ekonomıkasynyń aýqymynda turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy salasynyń áleýeti úlken. Búginde bul salada eńbekke jaramdy qazaqstan­dyq­tar­dyń 18 paıyzy jumys isteıdi. Iаǵnı, 200 myńnan astam adam eńbekpen qam­tyl­ǵan. Kommýnaldyq sharýashylyq kásip­oryndarynyń jyldyq tabysy 500 mlrd. teńgeni quraıdy. Bul memleketi­miz­diń ishki jalpy óniminiń 3 paıyzyna teń. Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy (TÚKSh) ózara tyǵyz baılanystaǵy eki negizgi baǵyttan turady. Birinshi, kom­mýnaldyq qyzmet salasy, oǵan tutyný­shy­lardy sý, gaz, jylý jáne elektr qýatymen qamtamasyz etý, sý taratý men káriz qyzmeti, sondaı-aq eldi mekenderdi abattandyrý sharalary kiredi. Ekinshi, turǵyn úı qatynastary salasy, oǵan kóp páterli úılerdiń ortaq múlkin paıdalaný jáne basqarý qyzmeti jatady. Sonymen birge turǵyn úı-kommýnal­dyq sharýashylyǵy  áleýmettik mańyzy joǵary sala bolyp tabylady. О́kinishke oraı, bizge keshegi keńestik dáýirden mu­raǵa qalǵan kommýnaldyq sala ınfra­qurylymynyń paıdalaný merzimi asyp ketken ári moraldyq turǵydan ábden eskirgen edi. Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy nysandaryn jekeshelen­dirip alǵan bıznes sýbektileri  ınfra­qury­lymdardy túbegeıli jańǵyrtýǵa qarjy salýdan jaltaryp, olardy aqy­ryna deıin barynsha paıdalanyp, taza tabys tabý jolyna tústi. Osynyń sal­darynan búginde respýblıkamyzdaǵy  sý­men jabdyqtaý júıesiniń 64 paıyzynyń, sý taratý jelisiniń 66 paıyzynyń, jylý júıesiniń 63 paıyzynyń, elektr jeli­leriniń 73 paıyzynyń jáne gazben jabdyqtaý júıesiniń 54 paıyzynyń tozyǵy jetip, jedel jańǵyrtýdy qajet etip otyr. Osyǵan baılanysty Elbasy óziniń Qazaqstan halqyna arnaǵan “Daǵdarys arqyly jańarý men damýǵa” atty Jol­daýynda “Kommýnaldyq jelilerdi qaıta jaraqtandyrý men jańǵyrtý. Bul – sýmen qamtamasyz etý, jylýmen qamta­masyz etý, energetıka men káriz sýlar­dyń nysandary men jelileri. Bul kózge kórinbeıtin jumys, biraq ta bizge ony báribir isteýge týra keledi. Ol – bo­la­shaq damýdyń negizi”, dep atap kórsetken bolatyn. Sondyqtan elimizdiń turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy salasyn túbegeıli reformalaý mindeti kún tártibine qoıylyp otyr. Jaqynda ótken Úkimet otyrysynda 2020 jylǵa deıin elimizdiń turǵyn úı-kommýnaldyq sharýa­shylyǵyn damytý men keń kólemde modernızasııalaý baǵdarlamasy qaraldy. Uzaq merzimge arnalǵan bul baǵdarlama elimizdegi kommýnaldyq  júıelerdi túbe­geıli qaıta quryp, zaman talabyna jaýap beretin ınfraqurylym qalyptastyrýdy kózdeıdi. Aqıqatynda, Memleket basshysynyń balamasyz bastamasymen jahandyq qar­jy daǵdarysyna qarsy el Úkimeti qa­byldaǵan birlesken is-sharalar baǵdar­lamasy sheńberinde turǵyn úı-kommý­naldyq sharýashylyǵy ınfraqurylymyn jańǵyrtý maqsatynda arnaıy “Jol kartasy” jasalynyp, bul salany refor­malaý betburysy  ótken jyly bastalyp ta ketken bolatyn. 2009 jyly osy maq­satpen bıýdjetten 61 mlrd. teńge qarjy bólinip, 862 joba is júzine asyryldy. Bul sharany júzege asyrý barysynda 81 myń jumys oryny ashyldy. Sóıtip ótken jyly TÚKSh salasyn jańǵyrtý maqsatynda 284 shaqyrym jylý júıesi, 737 shaqyrym elektr jelisi, 284 shaqyrym gazben jabdyqtaý jelisi, 1029 shaqyrym sýmen jabdyqtaý qubyry, 172 shaqyrym sý taratý júıesi qaıta salyn­dy jáne kúrdeli jóndeýden ótkizildi. Ústimizdegi jyly elimizdiń TÚKSh salasyn damytý jáne keń kólemde modernızasııalaý tujyrymdamasyn is júzine asyrý maqsatyndaǵy 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospar belgilenip, júzege asyryla bastady. Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasymen qolǵa alynǵan bul sharalardy oryndaýǵa bes jyl ishinde 300 mlrd. teńge qarjy bólinbek. Onyń 200 mlrd. teńgesi respýblıkalyq bıýdjetten, qalǵan bóligi jergilikti bıýdjetter esebinen qarastyrylady. Salaǵa bes jyl ishinde teń kólemde jyl saıyn 60 mlrd. teńge kóleminde qarjy bólinip otyrady. Bólingen qarjynyń basym mólsheri ınjenerlik júıelerdi jóndeýge jáne qaıta jańǵyrtýǵa jumsalatyn bolady. TÚKSh salasyn damytý jáne keń kólemde modernızasııalaý tujyrym­da­ma­sy boıynsha, arnaýly irikteý baıqaý­lary­nan ótken ınvestısııalyq  jobalar ǵana bıýdjettik qarjylandyrýǵa jiberi­letin bolady. Bul rette myna baǵyttarǵa ba­symdyq berilmek: jergilikti bıýdjet­ten qosymsha qarjylandyrylatyn kom­mýnaldyq menshik nysandaryn jóndeýge jáne jańa jumys oryndaryn ashýǵa; bu­ryn bastalǵan jumystardy bitirýge; meı­linshe eskirgen nysandardy moder­nı­za­sııalaýǵa; nysandardy apatty jaǵdaıdan qutqaryp, olardyń toqtaýsyz jumysyn qamtamasyz etýge; turǵyndardy buryn bol­maǵan kommýnaldyq qyzmet túrleri­men qamtýǵa; resýrs jáne energııa qýa­tyn únemdeýshi tehnologııalardy óndi­riske engizýge. Mine, osy basymdyqtardy negizge ala otyryp, óńirlik ákimdikter 2010-2014 jyldar aralyǵynda TÚKSh salasyn damytýdyń óńirlik baǵdarla­ma­laryn belgileý jumystaryn aıaqtady. Tujyrymdamaǵa sáıkes eldi meken­derdi sýmen qamtamasyz etý máselesinde biryńǵaı memlekettik saıasatty júzege asyrý kózdelinip otyr. Atap aıtqanda, qar­jyny únemdeý jáne baqylaýdy kú­sheı­tý maqsatynda jobalardyń tehnı­kalyq-ekonomıkalyq negizdemeleri ortalyqtandyrylǵan túrde ázirlenetin bolady. Tujyrymdamada belgilengen keshendi mindetterdi júzege asyrýdy úsh kezeń boıynsha júrgizý qarastyrylǵan. Birinshi kezeńde, ıaǵnı 2010 jyly oblys ortalyqtaryndaǵy jáne Astana men Almaty qalalaryndaǵy sýmen jabdyqtaý jáne sý taratý nysandarynyń qazirgi jaǵ­daıyna jan-jaqty zertteý jumys­tary júrgizilip, Kókshetaý qalasynyń bul salasyna tolyq jańǵyrtý jumys­taryn júrgizý úshin tehnıkalyq-eko­no­mıkalyq negizdeme jasalynady. Ekinshi kezeńde, ıaǵnı 2011 jyly Atyraý jáne Shymkent qalalarynyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemelerin daıyndaý jumystary aıaqtalýǵa tıis. Al 2010-2014 jyldardy qamtıtyn ekinshi kezeńde bas­qa qalalardyń tehnıkalyq-ekonomıka­lyq negizdemeleri  daıyndalyp, belgi­len­gen osy sharalar boıynsha keshendi jumystar atqarylatyn bolady. Joǵarydaǵy keleli mindetterdi oı­daǵydaı is júzine asyrý maqsatynda aldyn-ala úlken daıyndyq jumystary júrgizildi. Elimizdiń TÚKSh salasyn da­mytý men keń kólemde modernıza­sııa­laýdyń qazaqstandyq ortalyǵy quryldy. Ortalyqtyń aldyna birneshe keleli mindetter qoıyldy. Olar – salany  da­mytý men keń kólemde modernıza­sııa­laýǵa arnalǵan jobalardy qarjylan­dyrýǵa bıýdjetten tys ınvestısııalar tartý, TÚKSh slasynda jumys isteıtin kásipkerlik sýbektilerdi nesıeleýdiń tıimdi joldaryn qarastyrý, resýrstar men qýattardy únemdeý tehnologııalaryn óndiriske engizý, memleket jáne jeke menshik áriptestiginiń tıimdi joldaryn taýyp, salany basqarýdyń zamanaýı tásilderin tájirıbege engizý bolyp tabylady. Mine, osy keshendi sharalar tolyq júzege asqan kezde elimizdiń TÚKSh salasy tıimdi de tabysty jumys istep, bıznes qurylymdar arasynda bedeldi de básekege qabiletti qurylymǵa aınalmaq. Uzaq merzimge arnalǵan osy keshendi baǵdarlamanyń mańyzdy baǵytynyń biri – turǵyn úı sektoryn damytý mindeti. О́tken jyly osy maqsatta “Turǵyn úı qa­tynastary týraly” arnaıy zań qa­byldanǵan bolatyn. Máseleni barynsha zertteı kele, bul jańa zańǵa bıylǵy jyly taǵy da ózgerister men tolyq­ty­rýlar engizildi.  Olar mynandaı mańyz­dy baǵyttardy qamtıdy: birinshi, mem­lekettik mekemelerdiń turǵyn úı qory qurylatyn boldy. Sebebi, osy ýaqytqa deıin elimizdiń memlekettik turǵyn úı qorlary ákimdikter men kásiporyndar menshiginde ǵana bolyp keldi. Mem­lekettik ortalyq organdardyń turǵyn úı qorlary eshbir zańdastyrylmaǵan edi. Endi ol tolyq zańdastyryldy. Ekinshi, qyzmettik turǵyn úı qoryn bólý tetik­terin ońtaılandyrý bolyp tabylady. Osy ýaqytqa deıin ákimdikter qyzmettik turǵyn úılerdi  naqty azamattarǵa tike­leı berip keldi. Endi jańa zań normalary boıynsha, ákimdikter qyzmettik páter­lerdi tutas uıymdarǵa (sot, pro­kýratýra, polısııa) bóledi, olar óz kezeginde belgilengen tártip boıynsha tıisti qyzmetkerlerge beredi. Úshinshi, paı­dalanýǵa jaramsyz dep tanylǵan apatty jaǵdaılardaǵy úılerdiń azamattaryna turǵyn úı berýdiń jeke kezegin engizý. Búgingi kúnge deıin mundaı sanattaǵy azamattar jalpyǵa ortaq turǵyn úı kezegine tirkelgendikten, birqatar qıyn­dyqtarǵa tap bolatyn, tipti úıleri qulap qalsa da jalpy kezekti kútip, pátersiz qal­­ǵandar az emes. Endi jeke kezek boı­yn­sha tirkelgen azamattardyń osy maq­sat úshin bólinetin turǵyn úı qory­nan páter alý múmkindigi jeńildeı túspek. Sonymen birge zań talaptary boı­ynsha, memlekettik turǵyn úıdi jekeshe­lendirý tártibiniń jańa erejeleri belgi­lenetin bolady. Bul rette turǵyn úıdi jekeshelendirý erejelerin bekitý ókilet­tigi Úkimet quzyryna beriledi jáne tur­ǵyn úıdi jekeshelendirý máselesi tek ákim­dikter arqyly ǵana júzege asyry­lady. Turǵyn úıdi jekeshelendirý tártibi  páterlerdiń qaldyq quny boıynsha esep­telinetin bolady. Jańa zań normala­rynda túrǵyn úı máselelerine qatysty bu­dan basqa da birqatar ózgerister engizil­gen. Bul ózgeristerdiń barlyǵy negizinen turǵyndardyń turǵyn úı jaǵdaılaryn jaqsartý maqsatynda múmkindiginshe  áleý­mettik ádilettilikti ornyqtyrýǵa baǵyttalǵan. Qoryta aıtqanda, elimizdiń turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy salasyn 2020 jylǵa deıin damytý jáne keń kólemde molernızasııalaý baǵdarla­ma­sy búl salada uzaq jyldardan beri qordalanyp kelgen problemalardy túbe­geıli sheship, turǵyndar úshin ómirlik mańyzy bar salanyń órkenıet talabyna saı óristeýine múmkindik beredi. Jylqybaı JAǴYPARULY.