EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy Qanat SAÝDABAEV: Astana sammıti Qazaqstannyń juldyzyn jarqyrata jandyrady

Jıyrma jylǵa da tola qoı­ma­ǵan táýelsizdik tarıhynda Qazaq­stan talaı-talaı tamasha tabys­tar­ǵa qol jetkizdi. Solar­dyń ara­syndaǵy eń shoqtyqtysy – TMD memleketteri arasynan, Azııa el­deriniń arasynan, musyl­man álemi arasynan, túrki tildes memleketter arasynan birinshi bolyp Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń tóraǵa­lyǵyna saılanǵandyǵy. Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń málimde­mesinde aıtylǵanyndaı, bıylǵy 3 tamyzda EQYU-ǵa múshe memleketter Syrtqy ister mınıstrleriniń keńesi 2010 jyldyń 1-2 jeltoq­sanynda Astanada osy asa iri halyqaralyq uıymnyń Sammıtin ótkizý jóninde túpkilikti sheshim qabyldady. Bıik bedeldi halyqaralyq uıym Sammıtiniń 11 jylǵy úzilisten soń bizdiń elordamyzda ótkizilýi Memleket basshysynyń syrtqy saıasat salasyndaǵy kóptegen jyldardan bergi kúsh-jigeriniń naqyshty nátıjesi bolmaqshy. Osy orasan mándi sheshimge oraı biz Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń Is basyndaǵy tóraǵasy, Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat SAÝDABAEVPEN suhbattastyq. Endi sol  áńgimege nazar salyńyz, qadirmendi oqyrman. – Qurmetti Qanat Bekmyr­zauly! Eń aldymen Elbasymyz málimde­mesinde jarııa etilgen jan súısinter jaqsy jańalyqqa baılanysty quttyqtaýdy qabyl alyńyz. Bul qadirin bilgen adamǵa árbir qazaq­stan­dyq bir-birinen súıinshi suraı­tyndaı oqıǵa. Oraıy kelip turǵanda ózińizben túrik jerinde ádeıi júzdesip, túrki tildes elder syrtqy ister mınıstrleriniń Bodrýmdaǵy beıresmı kezdesýine qatysqany­ńyzdy suhbat alý úshin paıdalanyp qalyp jatqanymyz da sondyqtan. Áńgimemizdi osy she­shim­niń mán-mańyzy jóninde aıtýdan bastasaq. – Bul sheshimniń bizdiń elimiz úshin qandaılyq tarıhı mańyzy bar ekenin Prezıdent Nazarbaev óz málimdemesinde ádildikpen ári ádemi aıtty. Elbasymyz bylaı dedi: “Bul tarıhı sheshim – qazaq­standyq tolaıym tabystardyń abyroıly aıǵaǵy! Búginde Qazaqstan ǵalamdyq qaý­ip­sizdiktiń uıytqysyna, tatýlyq pen turaqtylyqtyń kepiline, beıbit­shiliktiń berekeli beldeýine aınaldy. Tórtkúl dúnıege tórelik aıtqan Qazaq eli Azııa jáne TMD mem­le­ketteri arasynda tuńǵysh ret be­deldi uıymnyń Sammıtin ótkizedi. Qazaq eli buryn-sońdy mun­daı bıikke jetken emes”. Bul sózder árbirimizdiń jady­myz­da jańǵyryp júrse deımiz. Bar­sha otandastarymyz óz memle­keti Elbasysynyń, jańa Qazaq­stan­nyń sáýletshisi men memleket­qurý­shy­synyń kóshbasshylyǵymen qol jet­kizgen, buryn-sońdy bolyp kór­megen halyqaralyq tabysyn maqtanysh etýge quqyly. Sondyq­tan da osy habarǵa baılanysty biz eń aldymen Elbasymyzdy ult kóshbasshysy retindegi jarqyn je­ńi­simen quttyqtasaq ábden oryndy bolady. – Endi Sizge ınternetten alynǵan bir materıaldan úzindi oqyp berip, áńgimeni soǵan baılanysty suraqtan órbitpekpin. Jaqynda AQSh-tyń bedeldi “Djeımstaýn” qo­rynyń saı­­tynda jarııalanǵan maqa­lanyń orysshaǵa aýdarmasynda by­laı delingen: “To, kak Kazahstaný ýdalos ýbedıt strany-ýchastnısy OBSE snachala podderjat ego zaıavký na post predse­da­telıa, a zatem ı v ego strem­lenıı pro­vestı sammıt OBSE, preds­tavlıaet soboı hrestomatıınyı prımer effek­tıvnoı pýblıchnoı dıplomatıı. Polıtıcheskıe lıdery ı dıplomaty Kazahstana gra­motno rea­gırýıýt na vneshnıýıý krıtıký ı spo­sobny ýbej­dat svoıh kolleg v tom, chto polojı­telnye peremeny deıs­tvıtelno ımeıýt mesto. Ekonomıka Ka­zah­stana ı ego stremlenıe zanıat ve­dýshee mesto na regıonalnoı polı­tı­cheskoı arene voodýshevlıaıýt polı­tı­ches­kıh lıderov strany ıdtı k po­ko­renııý novyh rýbejeı”. Buǵan ne aıtasyz? – Ol maqalany men de oqydym. Rasynda da, “hrestomatııalyq úlgi” degeni sırek qoldanylatyn baǵa. Bú­ginde halyqaralyq sarapshylar son­daı-aq bizdiń tóraǵalyǵymyz Qazaq­stan­daǵy ǵana emes, búkil osy óńirdegi demokratııalyq jańǵyrý­larǵa jańasha serpin qosatyndyǵyn, Qazaqstan yq­pal­dastyǵynyń eýro­palyq baǵytyn ed­áýir kúsheıte túsetindigin aıtyp otyr. Qazaqstan tóraǵalyǵyna baı­lanysty mundaı jaǵymdy pikirler baspasóz betinde de, tele­dıdarda da, ınternet saıttarynda da aıtylyp, ja­zylyp jatyr. Munyń ózi bizdiń Pre­zıdentimizdiń ekonomıkalyq jaǵynan qýatty, demokratııalyq turǵydan damyǵan Qazaqstandy qurýdaǵy asa kórnekti kóshbasshy­lyǵynyń, óńirlik jáne jahandyq qaýipsizdikti qamta­masyz etýdegi aýqymdy jeke úlesiniń halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan naqty moıyndalýynyń kezekti kelisti kórinisi bolyp tabylady. EQYU-ǵa múshe memleketter syrtqy ister mınıstrleriniń Aqbu­laqta ótken beıresmı kezdesýinde Nursultan Ábishuly tereń maǵynaly sóz sóıledi. Ol sóz EQYU-ǵa tóra­ǵalyq etýshi memleketti basqaratyn adamnyń sózi ǵana bolyp shyqqan joq. Ol sóz qaýipsizdik máselesi, jasampazdyq pen yntymaqtastyq máselesi óz elinde de, jahandyq aýqymda da búkil qyzmetiniń ózegine, bylaısha aıtqanda kvıntes­sensııa­syna, ómiriniń mánine aınalǵan adamnyń sózi bolyp shyqty. Kez­desýge qatysýshylardyń Nursultan Nazar­baevtyń EQYU Sammıtin bıyl ótkizý, ony Astanada ótkizý jónindegi usy­nysyn biraýyzdan qoldaýyna áser etken mańyzdy jaı­dyń biri Elba­symyzdyń osy sózi edi. Osy oraıda Sammıtti ótkizý sheshimine qoldaý kórsetken barlyq qatysýshy memleketterge shynaıy alǵysymyzdy aıtamyz. Astanada ótkiziletin Sammıt halyqaralyq qaýymdastyq tarapy­nan álemdegi qaýipsizdik pen ynty­maq­tastyqty nyǵaıtý, Batys pen Shyǵys arasyndaǵy qarama-qaıshy­lyqtardy eńserý, Eýratlantıka jáne Eýrazııa keńistiginde bólin­beıtin qaýipsizdik qoǵamdastyǵyn qurý jolyndaǵy Qazaqstan men onyń jalpyulttyq kóshbasshysy­nyń erekshe rólin moıyndaýdyń jarqyn úlgisi bolmaq. Búgin bizdiń Astana Sammıti – Elbasynyń táýelsizdik jyldaryn­daǵy tabysty júrgizip kele jatqan ishki jáne syrtqy saıasatynyń saltanatyna aınalady dep málim­deýge tolyq negizimiz bar. – Osy oraıda ózińizben sheteldik sapar kezindegi bir áńgimeńiz eske túsedi. Elbasymyz 2006 jyldyń qyrkúıeginde AQSh-qa barǵanynda sol kezdegi Prezıdent Dj. Býshpen júrgizgen kelissózin aıtqan edińiz. – Aq úı qojaıynymen kezdesý­­­diń aldynda, Memlekettik departa­ment­tiń ótinishin eskerip, biz El­basynan AQSh Prezıdentimen áń­gimede EQYU taqyrybyn qozǵamaý­dy suraǵan edik. Alaıda, Prezıdent kúrmeýi qıyn túıindi tez sheshe ala­tyn sırek qasıetin taǵy da tanytyp, Býshtyń aldyna osy máseleni bultalaqsyz, tikeleı qoıdy. Djordj Býsh ta birden-aq tóte­sinen tartyp: “Sizderge ol uıymnyń qajeti qansha? Tóraǵa elge talap kóp qoıylady, ana máselede de, myna máselede de úlkeıtkish shynymen qaraǵandaı teksere beredi, synaı beredi. Sol sizderge kerek pe?” dep surap qaldy. Dıplomatııa tilinde bul, rasynda da, bizdiń kandıdatýramyzǵa qarsy shyǵýdyń naq ózi bolatyn. Sonda da Nursultan Ábishuly óziniń myqty ýájderimen, temirdeı berik oı-qısy­nymen, tań qalarlyqtaı adamdyq tartymdylyǵymen AQSh-taı uly eldiń basshysyn raıynan qaıtara aldy. Sol jerde, Sopaqsha kabınet­te-aq Djordj Býsh ol kezdegi Mem­lekettik hatshy Kondolıza Raısqa EQYU-ǵa tóraǵalyq etý jóninde Qazaqstannyń kandıdatýrasyn qol­daýǵa tapsyrma berip tastady, mu­nyń ózi 2007 jyldyń 30 qarasha­syn­da EQYU-ǵa múshe elder syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń sheshi­mine naqty áser etken jaı boldy. Qazaqstan kandıdatýrasyn basqa elder de birden qoldaı ketken joq. Elbasymyz jyldar boıyndaǵy resmı saparlary kezinde kóptegen memleket basshylarymen kezdese júrip, Qazaqstannyń osyndaı Uı­ymǵa tóraǵalyq etýge qaı jaǵynan da pisip-jetilip turǵanyn kóz jet­kize dáleldedi, aqyry Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵyn qoldaýyna qol jetkize aldy. Bul arada Nazarbaevtyń halyq­aralyq arenadaǵy asa bıik bedelimen qatar, aıtqan sózine eldi uıytyp, usynysyn ótkizbeı qoımaıtyn qasıetiniń, joǵary dıplomatııalyq sheberliginiń jáne elden erekshe harızmasynyń da úlken róli bolǵanyn aıtqym keledi. Nursultan Ábishuly EQYU tóra­ǵalyǵyna qol jetkizýmen de toqtap qalǵan joq. Munan soń Elbasymyz jurttyń kóbi sátimen sheshilerine sene qoımaǵan maqsatqa – Uıym Sammıtin Astanada, bizdiń tóraǵa­lyǵymyz jylynda ótkizý maqsatyna umtyldy. Aqyr aıaǵynda, mine, ol maqsatqa da qolymyzdy jetkizdi. Memleketimiz basshysynyń bul bastamasynyń EQYU jaýapty aýqymdy keńistiktegi qaýipsizdik pen yntymaqtastyqty qamtamasyz etý úshin, Uıymynyń óziniń damýy úshin kókeıkestiligi men strategııalyq mańyzyn asyra baǵalaý qıyn. Bizdiń búgingi maq­sa­tymyz – Vankýver men Vladı­vostok arasyndaǵy qaýipsizdik keńistigi tujyrymdamasyn tarıhta qaldyryp, jańadan eýrazııalyq jáne eýratlantıkalyq qaýipsizdik qoǵam­dastyǵyn qurý isine kóshý. Joǵary deńgeıdegi mundaı kezdesý­diń nátı­jesinde jańa geosaıası jaǵdaıda Hel­sınkı Qorytyndy aktisi tujy­rymdama­synan tabıǵı jáne kókeıge qonymdy túrde týyndaıtyn “Astana rýhy” sekildi jańa saıası uǵym paıda bo­laty­nyna men kámil senemin. Bul bizdiń Uıymnyń 35 jyldyq mereı­toıyn laıyqty atap ótýge jáne ony XXI ǵasyrda jańa jetistikterge jeteleýge jol ashýy tıis. Qazaqstan osy uıymǵa tóraǵa bol­dy degenge ekpin túsire aıta­tyndyǵymyz bizdiń osy mártebege TMD-da, Azııada, musylman álemin­de, túrki jurtynda birinshi qol jet­kizgenimizge, osy toptardan aldymen sýyrylyp shyqqanymyzǵa baıla­nys­ty ekenin este ustaýǵa tıispiz. Astananyń osy abyroıly uıymdaǵy tóraǵalyǵyn Memleketimiz basshy­synyń syrtqy saıasattaǵy qyzmeti­niń tamasha nátıjesi, onyń bıik ha­lyqaralyq bedeli men óńirlik jáne jahandyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdegi kóshbasshylyǵyn naqty moıyndaý dep qaraý ádildik bolmaq. Qazaqstanǵa deıin tóraǵalyq mindet EQYU-ǵa múshe 19 memle­ketke júktelgen, alaıda olardyń arasynda óz elinde uıym Sammıtin ótkize alǵandary kóp emes. Qazaqstan Prezıdentiniń tóra­ǵa­lyǵymen 55 memleket basshysy jáne EQYU-nyń áriptes 12 eli aradaǵy 11 jyldyq kidiristen keıin bas qosqanda Uıymnyń jańǵy­rýy­na, qazirgi ahýalǵa beıimdelýine jáne saıyp kelgende eýratlantıkalyq jáne eýrazııalyq keńistikte jańa se­rik­testik dáýiriniń bastalýyna ekpin­di serpin beretinine men kámil senemin. – Oqyrmandarǵa osyǵan deıingi sammıtterdi atap berseńiz. – Jaqynda halyqaralyq qoǵam­dastyq Helsınkı Qorytyndy akti­siniń 35 jyldyǵyn atap ótti. Uıym­nyń Is basyndaǵy tóraǵasy retinde men osyǵan oraı málimdeme jasa­dym. Helsınkı Qorytyndy aktisi osy 35 jyl ishinde óziniń ózektiligi­nen aıyrylǵan joq. 35 mem­lekettiń basshylary Helsınkı qalasynda bas qosyp, maquldaǵan bul jańa­shyl jáne jan-jaqty qaýipsizdik tujy­rymdamasy bú­gingi kúni de EQYU jaýapker­shiliginiń aıma­ǵyn­da qaýipsizdik pen yntymaq­tastyqtyń mańyzdy faktory bolyp tabylady. Sol kezde bekitilgen qaýip­siz­diktiń áskerı-saıası, ekonomı­kalyq-ekolo­gııa­lyq jáne gýma­nı­tarlyq degen úsh ólshemi osy kúnge deıin uıym qyzmetiniń negizi. Al bul saıasattyń negizi Uıymnyń 1975 jylǵy Hel­sınkı Sammıtinde qalanǵan. Odan keıingi sammıtter 1990 jyly Parıjde, 1992 jyly qaıta­dan Helsınkıde, 1994 jyly Býda­pesht­te, 1996 jyly Lıssabonda, 1999 jyly Ystambulda ótkizildi. En­di 11 jyldan keıin Astana Sam­mıti ótkizilgeli otyr. Elbasymyz: “2010 jyly EQYU Sammıtin ótkizý Helsınkı Qorytyndy aktisiniń 35 jyldyǵynda álem qaýymdastyǵyna Uıymnyń “Helsınkıden Astanaǵa deıin” damýyn kórsetýge erekshe múmkindik beredi”, dep atap kórsetti. – Osy sammıtterdiń arasyndaǵy biz úshin eń mańyzdysy Býdapesht sammıti bolar. – Uıym sammıtteriniń qaı-qaı­sysy da mańyzdy. Árıne, ıadro­lyq qarýdan óz erkimen bas tartqan álemdegi tuńǵysh memleket retinde Qazaqstanǵa ıadrolyq qarýǵa ıe úsh eldiń – AQSh-tyń, Reseıdiń, Uly­brıtanııanyń tarapynan qaýipsizdik kepildigi berilgen Býdapesht sammı­tiniń biz úshin orny erekshe. Sol Sammıtten soń kóp uzamaı mundaı kepildikti Qytaı men Fransııa da bergen. 1992 jyly Fınlıandııa asta­na­synda ótken sammıtte Elbasymyz Helsınkı Qorytyndy aktisine qol qoıý arqyly Qazaqstannyń osy ataq­ty qujatta kórsetilgen qundy­lyq­tardy qýattaıtynyn bildirdi. Áı­gili Parıj Hartııasyn (“Jańa Eý­ropa deklarasııasy”) qabyldaǵan sam­mıttiń de mańyzy bólekshe. Biz bı­ylǵy tóraǵalyq tusynda bul Har­tııanyń 20 jyldyǵyna da tıisinshe kóńil bólip otyrmyz. 1996 jylǵy Lıssabon sammıtiniń alǵashqy máji­lisi bizdiń Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev­tyń tóraǵalyǵymen ótke­ni­men de este qaldy. Al endigi jerde biz úshin eń mańyzdy sammıt Qa­zaqstan elordasyndaǵy osy Astana Sam­mıti bolatyny ózinen ózi túsinikti. Elbasymyz Qazaqstan Respýblı­kasynyń EQYU-nyń tóraǵalyq qyzmetine kirisýine oraı qańtarda joldaǵan Úndeýinde: “Naq búgin EQYU-ǵa múshe elderdiń kóshbasshy­lary saıası erik-jiger tanytyp, óz halyqtarynyń aldynda turǵan kúrdeli de túıindi máselelerge jaýap beretin ýaqyt keldi. Sammıt EQYU-nyń osy zamanǵy qaýip-qaterlerdiń aldyn alýǵa beıimdelýine qýatty qarqyn berip qana qoımaı, sonymen qatar bizdiń halyqtarymyzdyń osy Uıymǵa degen senimi men qurmetin de arttyra túsedi”, dep málimdegen. Sondyqtan da tóraǵalyqtyń alǵash­qy kúnderinen bastap bizdiń basshy­lyqqa alǵan basymdyǵymyz Prezı­dent­tiń osy strategııalyq halyq­ara­lyq bastamasyn júzege asyrý boldy, ol bastama búginde eýratlantıkalyq jáne eýrazııalyq keńistiktegi shyn máninde tektonıkalyq ózgerister týyndatqan obektıvti qajettilik. – Mundaı Uıym tóraǵalyǵyna daıyndyq jumystary jyldar boıy júrgiziletinin jaqsy bilemiz. Jurt­shylyqqa Astananyń tóraǵalyqqa jeter joldaǵy belesterin, bul maq­satqa bizdiń ne úshin umtylǵanymyz­dy áńgimelep berýińizdi suraımyz. – Qazaqstan EQYU tóraǵalyǵy­na umtylatynyn sonaý 2003 jylǵy 18 aqpanda jarııa etken. Sonda, Uıym Turaqty keńesiniń Venadaǵy májilisinde elimizdiń osy jónindegi ótinimi alǵash ret habarlanǵan. Sodan bergi ýaqytta búkil elimizdiń, onyń ishinde eń aldymen dıplo­ma­tııalyq qyzmettiń kúsh-jigeri osy maqsatqa qol jetkizýge jumsaldy. Al endi bizdiń bul tóraǵalyqqa óz kandıdatýramyzdy ne úshin usyn­ǵa­nymyzǵa keleıik. Aldymen biz ult­tyq múddelerimiz turǵysynan Orta­lyq Azııadaǵy, sonyń ishinde Aýǵan­standaǵy naǵyz ári uzaq merzimdi qaýipsizdikti qamtamasyz etýge septesýdi maqsat ettik, munyń ózi Qazaqstannyń údemeli damýynyń asa mańyzdy faktory bo­lyp tabylady. Sonymen qatar biz Qa­zaqstannyń Batys pen Shyǵys ara­syn­daǵy únqa­tysýda ózindik bir órke­nıettik kópir retindegi ornyn kúsheıte túsýdi kóz­dedik. Munyń bári elimizdiń tabysty áleýmettik-ekono­mıkalyq jáne de­mokratııalyq damýy­men, azamatta­rymyzdyń arqaýlyq quqyq­tary men bostandyqtaryn qam­tamasyz etýmen, olardyń ál-aýqa­ty­nyń artýymen tııanaqtalyp otyryldy. Biz tóraǵalyqqa kirisken kezge qaraı EQYU-nyń ózin kúsheıtýdiń, Venanyń shyǵysy men batysyndaǵy elder arasynda senim deńgeıin kóte­rýdiń zárý qajettiligi pisip-jetildi. EQYU-ny reformalaý, onyń tıim­diligin arttyrý jóninde syn pikirler talaı ret aıtylǵan. Uıymnyń toqy­raýy nemese joıylyp ketýi eýrat­lantıkalyq keńistiktegi óte qaýipti vakýýmnyń paıda bolýyna ákelip soǵýy múmkin ekenin Elbasymyz Nursultan Nazarbaev Qazaqstannyń tóraǵalyq qyzmetine kirisýine oraı jasaǵan Úndeýinde de eskertken edi. Qazaqstan tóraǵalyq tuǵyrynda osy Uıymnyń bedeli men áleýetin arttyrýǵa, ony halyqaralyq qaýip­siz­dik pen yntymaqtastyqtyń pár­men­di tetigi retinde saqtap, nyǵaı­týǵa barynsha septesýge umtylady. Al tipti bir sózben túıip aıtar bolsam, Astana Sammıti Helsınkı rýhyn jańa tarıhı jaǵdaıda qaıta órletýdi maqsat tutady der edim. – Qazaqstan tóraǵalyǵy ekva­tor­dan ótip, segizinshi aıǵa da aıaq bas­ty. Osy kezeńniń tájirıbesi neni kórsetti? – EQYU tóraǵalyǵyn Memle­ket basshysy strategııalyq ulttyq joba dep ataǵanyn bilesiz. Bul jobanyń bizdiń elimiz úshin, onyń bolashaǵy úshin dáýirlik mańyzy bar. Biz qazirdiń ózinde EQYU tó­raǵalyǵy eldiń demokratııalyq damýyna qýatty qarqyn qosqanyn, qazaqstandyqtardyń ómir sapasyn jaqsartýǵa qozǵaý salǵanyn kórip otyrmyz. Uıymǵa tóraǵalyq etý Qazaqstan halqynyń birligin nyǵaıtyp, pat­­rıo­tızmin arttyra túsedi. Tóraǵa­lyqqa daıyndyq barysynda qolǵa alynǵan “Eýropaǵa jol” memle­kettik baǵdarlamasyn júzege asyrý táýelsiz Qazaqstannyń damýyndaǵy sapalyq jańa beles bolatyndyǵy talas týdyrmaıdy. Qazaqstan tóraǵalyǵynyń túı­indi qaǵıdattarynyń biri Uıymnyń úsh “qorjynynyń” birdeı etip toltyrylýy. Ol úsh “qorjynnyń” birinshisi – áskerı-saıası ólshem. Biz qaýipsizdiktiń keńistigin emes, qoǵam­dastyǵyn qalyptastyrýǵa áýel bas­tan kúsh salyp kelemiz. EQYU-nyń ekinshi ólshemi retinde uzaq merzimdi beıbitshilik, qaýipsizdik pen turaq­tylyqqa qol jetkizý, bolýy múmkin ekonomıkalyq jáne ekologııalyq qaýip-qaterlerge der kezinde jáne balamaly jaýap berý Qazaqstan tóraǵalyǵynyń erekshe nazarynda tur. Al úshinshi – gýmanıtarlyq ólshem boıynsha biz adam quqyqtary men bostandyqtaryn qamtamasyz etýge atsalysýdamyz. EQYU-daǵy tóraǵalyǵymyzdyń jeti aıy ótken shaqta biz múshe elderdiń Qazaqstannyń osy qadirli halyqaralyq uıymdaǵy saıası kóshbasshylyǵyna ońdy baǵalar berilip jatqanyn razylyqpen aıta alamyz. Áriptesterimiz bizdiń ha­lyqaralyq uıymdardyń kúsh-jigerin keńesten keıingi keńistiktegi qaq­tyǵystyq jaǵdaıattardy retteýge sátimen jumyldyryp otyrǵany­myzdy aıryqsha atap kórsetýde. – Keńesten keıingi keńistiktegi qaqtyǵystyq jaǵdaıattardy retteý degende kórshiles Qyrǵyzstanda qalyptasqan ahýal aıtylyp tur ma? – Ol ǵana emes. Biz tóraǵa el retinde burynǵy KSRO aýmaǵyndaǵy uzaq ýaqyt sheshimin tappaǵan qaq­ty­ǵystardy retteýge de kóp kúsh-jiger jumsadyq. Prıdnestrove, Taýly Qarabaq, Grýzııa-Osetııa, Grýzııa-Abhazııa qaqtyǵystary ońaılyqpen, tóraǵalyqtyń bir jylynda sheshile salatyn túıinder emes. Biraq, únqatysýǵa, teketiresip turǵan jaqtardyń arasynda mámilege kelý joldaryn izdeýge barsha qajyr-qaıratty jumsaý, qaqtyǵystardy tarqatýǵa ońdy alǵysharttar jasaýǵa bolady jáne solaı etý qajet. Biz osyǵan umtylýdamyz. Kórshilerimizge kelsek, bárinen buryn Nursultan Nazarbaevtyń, AQSh jáne Reseı prezıdentteri Barak Obama men Dmıtrıı Medve­dev­tiń birlese otyryp, Qyrǵyz­stan­daǵy daǵdarystyq jaǵdaıdy jaq­sar­týǵa jumsaǵan kúsh-jigeri osy eldiń azamat soǵysynyń ot-jalynyna oranýyna jol bermedi. Dúrbeleńge toly sol kúnder men túnderde bizdiń Elbasymyzdyń osy óńirdegi de, odan syrt jerlerdegi de bıik bedeli, asqan abyroıy aıshyqty kórindi. Kúnder men túnder degendi ádeıi aıtyp otyrmyn. Qyrǵyzstandaǵy jaǵdaı oqys shıelenisken tusta Pre­zıdentimiz Vashıngtondaǵy ıadrolyq sammıtte júrgen edi. Sonda kúndiz sam­mıtte talqylaýǵa qatysyp, sóz sóı­lep, suhbat berip, ózge elder bas­shy­larymen kezdesip júrip, túnde (bul kezde bizde kúndiz ǵoı) osy Qyrǵyzstan máselesi boıynsha qaıta-qaıta Astanamen, Bishkekpen sóılesip, tapsyrmalar berip jatty. Daǵdarysty sátte AQSh pen Reseı basshylary shıelenisken túıindi tarqatý, eldegi azamat soǵysynyń aldyn alý jónindegi asa aýyr jumysty atqarýdy dál Nursultan Nazarbaevtan ótindi. Baýyrlas el retinde de, EQYU tó­raǵasy retinde de bizdiń Qyrǵyz­stanǵa kómek berýde atqarar isimiz áli de kóp. Referendýmnyń ótkizilýi zań óktemdigin qalpyna keltirý jolynyń alǵashqy belesi ǵana. Endi qordalanyp qalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq problemalardy sheshý, qıratylǵan nárseniń bárin qalpyna keltirý kerek. Mine son­dyqtan da Memleketimiz basshysy Qyrǵyzstannyń ekonomıkalyq tur­ǵy­dan qaıta órleýiniń baǵdar­lama­syn usyndy, ony eki aǵaıyndas el­diń úkimetteri qazirdiń ózinde júzege asyra bastady. Prezıdent Nazar­baev­tyń qamqorlyq etýimen bıylǵy qyr­kúıek aıynda Almatyda shaqy­ry­latyn halyqaralyq donor­lyq kon­ferensııa osy máselege arnalady. – Qazaqstan tóraǵalyǵyna sy­naq bolatyn jaıdyń biri – Aýǵan­standaǵy jaǵdaı. О́tken jyldyń aıaǵynda ózińizben sol elge shuǵyl baryp qaıtqanda oǵan kózim jete tústi. Elbasymyz EQYU-ǵa múshe mem­leketter syrtqy ister mınıstr­leriniń Aqbulaqtaǵy kezdesýinde “Búgingi kúnde Aýǵanstanǵa qatysty EQYU-nyń jańa strategııalyq baǵyty qajet ekendigine eshqandaı kúmán joq”, degen edi. Bul baǵyttyń máni nede? – Álemde sońǵy jyldary bolyp jatqan kúrdeli ózgerister EQYU-ǵa múshe mem­le­ket­terden, ásirese, olar­dyń basshylarynan, Uıym jaýap­kershi­ligindegi aımaqta týyndaıtyn jańa qaý­ip-qaterlerge laıyqty shara qoldanýdy talap etedi. Naqty Aýǵan­stanǵa baı­lanys­ty aıtar bolsam, EQYU-nyń ol eldegi basty maqsaty qarýly qarama-qarsylyqty jasam­pazdyq jolǵa túsirýge járdemdesý der edim. Aýǵanstandy búkil uzyna tarıh boıynda eshkim de basyp alyp kórgen emes. HH ǵasyrdyń aıaǵy men HHI ǵasyrdyń basyndaǵy oqıǵalar “aýǵan problemasynyń” áskerı sheshimi joq ekenine taǵy sendire túsedi. Sondyqtan qazirdiń ózinde, halyqaralyq koalısııa kúshteriniń elden ketkenin kútip otyrmaı, aýǵan halqyn beıbit ómirge daıyndaý mańyzdy is. Osy maqsatpen Qazaq­stan elimizdegi orta mamandandy­ryl­ǵan jáne joǵary oqý oryndarynda oqytý úshin bıyldan bastap jylyna 200 adamdy shaqyrǵaly otyr. Bul úshin 50 mln. AQSh dollary kóleminde qarjy bólingenin bilesiz. Aýǵanstanmen saýda-ekonomıka­lyq yntymaqtastyqty damytý, elge gýmanıtarlyq kómek kórsetý jó­ninde alda da kóp is atqarylady. Qa­zaqstan jaqynda óziniń Saýda-ónerkásiptik palatasynyń Kabýl­daǵy ókildigin ashty. Eń bastysy – bıylǵy Astana Sammıtinde Aýǵans­tandaǵy jaǵdaı taqyryby kún tártibiniń eń ózekti­leriniń biri bolmaqshy. – Sammıt taqyrybyna qaıtyp oralaıyq. Onyń osynsha jyl ótkizilmeı kelgenin Siz qalaı túsindirer edińiz? Astana forýmynda qandaı máseleler talqylanbaqshy? – Rasynda da, EQYU-nyń soń­ǵy sammıti osydan 11 jyl buryn Ys­tambulda ótkizilgen. Bizdiń aldy­myz­da tóraǵa bolǵan elderdiń talaıy ózderiniń tóraǵalyǵy tusynda Uıym sammıtin ótkizýdi usynǵany belgili. Biraq olardyń usynystary qoǵam­dastyq tarapynan tolyq qoldaý tappaı keldi. Nege? Sebebi kóp. Negizgi sebebi EQYU-ǵa múshe elder kóshbas­shylarynyń deńgeıinde talqylaýǵa turarlyqtaı taqyryptardyń jetki­liksizdigi sııaqty. Osy ýaqyt ara­ly­ǵynda álemde irgeli ózgerister oryn aldy, ókinishke oraı, olardyń ara­synda bári birdeı jaqsy ózgerister emes. Qazir birshama beti qaıta bas­taǵan jahandyq ekonomıkalyq daǵ­da­rys jańa geosaıası jáne geo­eko­nomıkalyq jaǵdaıattar týyndatý­da. Búginde EQYU-ǵa múshe elderdiń kóshbasshylary osy qyr kórsetýler men qaterlerge balamaly jaýap­tardy birlese izdep tabatyndaı, bizdiń uıy­mymyz qyzmetiniń jańa kókjıekterin anyqtaıtyndaı kez keldi. “Qyrǵı-qa­baq soǵys” ýaqy­tynda dúnıege kelgen bul uıym óz tıimdiligin arttyrýǵa, damýdyń jańa deńgeıine shyǵýǵa tıis. Biz qazir Sammıttiń ońtaıly kún tártibin qalyptastyrý úshin Uıym­daǵy áriptesterimizben kúnbe kún jumys júrgizip jatyrmyz. Qazirshe onyń negizgi taqyryptary Uıym aıasynda qabyldanǵan mindetteme­lerdiń barlyǵyn qýattaý; eýratlan­tı­kalyq jáne eýrazııalyq qaýipsiz­dik­tiń bolashaǵy, sonyń ishinde Kor­fý úde­risi men Eýropalyq qaýipsizdik shar­tynyń jobasy; qarý-jaraqqa baqylaý jasaý men áskerı saladaǵy senim; jańa synaqtar men qaterler­men kúres; Aýǵanstan men Qyrǵyz­standaǵy jaǵdaı; adam quqy men bostandyǵy, basqa da ámbebap qun­dy­l­yqtar sııaqty máseleler bolatyn shyǵar degendi ǵana shamalap aıta alamyn. Qazaqstan Uıym tóraǵasy re­tinde qazirdiń ózinde múshe elderge Sammıttiń sıpaty, onyń maqsat­tary men kútiletin nátıjeleri týraly óz paıymdamasyn jetkizdi. Alda turǵan joǵary deńgeıdegi kezdesý EQYU arqaýyna alynǵan qaǵıdattar men mindettemelerge bizdiń bárimizdiń adaldyǵymyzdy, shyn máninde birtutas ári bólinbes qaýipsizdik qoǵamdastyǵyn qurýǵa degen shynaıy umtylysymyzdy tanytady, osynaý bedeldi halyqa­ra­lyq uıymnyń qyzmetine sony serpin beredi dep senemin. – Qazaqstan dál osyndaı kó­lemdegi álemdik jıyndy eshqashan uıymdastyryp kórmegeni anyq. Uı­ymǵa múshe 55 eldiń delegasııasynyń syrtynda Azııadaǵy, Jerorta teńi­zin­degi áriptes elderimizdiń ózi birqydyrý, baıqaýshy retinde keletin elderdiń delegasııalary qanshama. Sammıtke daıyndyqtyń uıymdas­tyrýshylyq qyrlary jóninde ne aıta alasyz? – Astana Sammıtine daıyndyq, ony oıdaǵydaı ótkizý endigi jerde bizdiń Uıymǵa tóraǵalyǵymyzdyń túıindi mindetine ǵana emes, sonymen birge shyn máninde jalpyulttyq basymdyqqa aınalǵany anyq. Pre­zıdent Nazarbaevtyń ádil aıtqanyn­daı, EQYU Sammıtin – búkil keńesten keıingi keńistikte mundaı aýqymdaǵy tuńǵysh halyqaralyq fo­rýmdy ótkizý abyroıly mindet qana emes, erekshe jaýapkershilik te. En­digi jerde ony daıyndaý men eń joǵary uıymdastyrýshylyq deńgeı­de ótkizýdi qamtamasyz etýdiń ma­ńy­zy zor. Biz úshin bizdiń qoǵamymyz­dyń toleranttylyq, dástúrlerdi qurmetteý, senim men ózara túsinistik tárizdi basty qundylyqtaryn pash etýdiń tańǵajaıyp múmkindigi tur. Qazaqstannyń bul mindetti de tamasha atqararyna bizdiń eshqandaı kúmánimiz joq. – Búginde Qazaqstan halyqara­lyq saıasattyń burynǵydaı jaı qatysýshysy emes. Qazir Qazaqstan sol saıasatqa belsendi yqpal jasaı­tyn elderdiń qataryna qosyldy. Aldaǵy Sammıt beri qoıǵanda Eý­razııa keńistigindegi, árirek aıtqanda búkil álemdegi eleýli oqıǵalardyń birine aınalaryna, memleketimizdiń mereıin tasytaryna, osyndaı már­tebege qol jetkizgen Elbasymyzdyń abyroıyn asyraryna kúmándanbaı­myz. Al endi naqty bir suraq. Syrt­qy ister mınıstrleriniń beıresmı kezdesýinde Astana Sammıtiniń óter ýaqyty “jyl sońyna deıin” dep belgilengen edi. Elbasymyz kúni keshe ǵana Astana Sammıtin bıylǵy 1-2 jeltoqsan kúnderi ótkizý jóninde ýaǵdalastyqqa qol jetkenin málim­­­dedi. Buǵan baılanysty ne aıtar edińiz? –   Iá, 3 tamyzda EQYU-ǵa múshe elder syrtqy ister mınıstr­leriniń keńesi Uıym Sammıtin Astanada ótkizý jóninde resmı sheshim qabyldady. Qazaqstan úshin juldyzy bıikten jarqyraǵan sáýleli sátte, aldaǵy oqıǵanyń tarıhı mańyzyn eskere kelgende, Sammıt shaqyrý jónindegi sheshimdi dál Nursultan Nazarbaev­tyń – EQYU-ny basqarýshy el basshysynyń, Qazaqstannyń osynaý halyqaralyq asa jarqyn jetistigin jasaǵan jannyń jarııa etkeni naǵyz ádilettiliktiń ózi bolyp shyqty. – Sammıt daıyndyǵynyń qarbalas kezeńinde ýaqyt bólip, suraqtaryma tyńǵylyqty jaýap qaıtarǵanyńyzǵa alǵys aıtamyn. Aldaǵy uly jıynǵa tabys tileımin. Suhbattasqan Saýytbek ABDRAHMANOV. TÚRKIIа, Bodrým.