Saǵyndyrǵan sol bir án nemese “Aq erke aq Jaıyq” áni qalaı týdy?

Qasıetińnen aınalaıyn týǵan jerdiń qa­dirin odan alys ketkende bilesiń. Sonaý sek­seninshi jyldardyń ortasynda Almatyda oqyp júrgenimizde Atyraýdy qatty ańsap, saǵynatyn edik. Aýyldan úsh myń shaqyrym alysta júrý ońaı ma? Onyń ústine qaltasy juqa stýdentpiz. Qarnyń ashsa shaýyp bara qoıatyn aǵaıyn joq. Bireý “Gýrevten edim” dese, jylap qoıa berýge shaq júresiń. Bizdiń osyndaı kóńil-kúıimizdi odan saıyn bosatqysy kelgendeı sol kezde radıodan Edil, Jaıyq, Jem, Oıyl týraly nebir ǵalamat sulý ánder shyrqalatyn. Solardyń ishinde janymyzdy erekshe tolqy­typ, elge degen saǵynyshymyzdy judyryqtaı júregimizde týlatatyn bir án – Shámshi Qaldaıaqovtyń “Aq erke aq Jaıyǵy” edi. Aq Jaıyqtyń kóz toıǵysyz ǵajap su­lýlyǵyn asqaq romantıkamen jyrlaıtyn bul ánniń shyǵý tarıhy týraly bir joly Atyraý oblysynyń Dender aýdanynda issaparda birge júrgen kezimizde jazýshy-dramatýrg, marqum Berik Qorqytov aǵamyz bylaı dep áńgimelep bergen bolatyn. – 1965 jyldyń jeltoqsan aıynda Aty­raýǵa aqyn Tólegen Aıbergenov pen kompozı­tor Shámshi Qaldaıaqov kele qaldy. Ekeýi sol kezdegi Gýrev qalasynda birneshe kún bolyp, oblys aýdandaryn da aralady. Sol kezde olar­dy Jaıyqtyń Mahambet aýdanynyń tusynan ótetin qalyń toǵaıdyń aq qyraýdan syrǵa taqqan taldary qatty tamsandyrdy. Jaıyq, shirkin qysta da ádemi ǵoı. Aǵash butaqtaryna jabysqan qyraýlar beınebir appaq qylqandy shyrshalar sekildi kózdi arbaıtyn. Al oǵan kún sáýlesi túskende aspannyń sandaǵan juldyz­dary ushyp kep, aǵash butaqtaryna qona qalǵandaı áserge bóleýshi edi... Aýdandardy aralap, qalaǵa oralǵan kúni aqyn men kompozıtordy “Oral” meıramha­na­synda kútip aldyq (bul meıramhana kúni búgin­ge deıin bar). Biraz otyryp, meıramhanadan shyqqan soń Jaıyqty boılap, qonaq úıge jaıaý tarttyq. Aıaq astynda jeltoqsannyń appaq qa­ry syqyr-syqyr etedi. Aıazdy aýa jan sergite­tindeı tap-taza edi. Tólegen Aıbergenov jáne oblystyq komsomol komıtetiniń sol kezdegi ja­ýapty qyzmetkeri Qatımolla Rızýanov bastaǵan bir top sál ilgeri ketip, Shámshi artta qalyńqyrap qoıypty. Onyń ústine ol áńgimege onsha aralasa bermeıtin. Bir jaǵynan sonysyn eskerip, biz ony onsha qystamadyq ta. Árneni áńgimelep kelemiz. Kenet bizdiń áńgimemizdi janymyzǵa alqyna jetken Shámshi bólip jiberdi: – Tó-tó-tólegen, – dedi ol tutyǵyńqyrap. – Qa-qarashy, aq Jaıyq án salyp tur ǵoı... – Iá, – dep Tólegen de toqtaı qaldy. Sol sátte bárimiz aq qar, kók muz qursanyp jatqan Jaıyqqa qaradyq. Biraq, Shámshi men Tóle­gennen ózgemizde tabıǵatpen tildesetin qabilet shamaly edi. Bar túıgenimiz: “E, Shákeńniń júreginen án týyp kele jatyr eken ǵoı” dep qoıdyq. Osydan soń bárimiz qonaq úıge jetýge asyqtyq. Onda pıanıno turǵan zal bar edi. Shákeń sol jaqqa aıańdady. Bizdiń dál kóz aldymyzda osy kúngi “Aq erke aq Jaıyqtyń” áýeni oınaldy. Eki-úsh kúnnen beri Jaıyqtyń kerbez kórkine tań-tamasha bolyp júrgen Tólegen de qamshy saldyrmady. Otyra qalyp, mynadaı sulý shýmaqtardy móldirete jazdy: Armanym saǵan aýǵan, Samal soqsa jaǵalaýdan. Júrekte terbetilgen aq Jaıyǵym, Aq erkem, ańsaǵan án ólkem... Osylaısha Jaıyq týraly jańa án dúnıege keldi. Onyń tusaýy Atyraýda kesildi. Ándi atyraýlyq ánshi О́tegen Oljabaev oryndady. – Sol joly Atyraýdaǵy “Jılgorodok” shaǵyn aýdany klýbynyń konsert zalyna ha­lyq syımaı, keshti aıaqtarynan tik turyp tama­shalady. Olardyń arasynda sol kezdegi oblys­tyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Mu­ham­bet Esenov te bar edi, – dep jazady óziniń bir esteliginde sol kezdegi oblystyq komsomol komıtetiniń jaýapty qyzmetkeri Qatımolla Rızýanov aǵamyz. Qatımolla aǵa sol joly aqyn men kompozıtordyń oblystaǵy is- saparynda olardyń qasynda bolypty. Búginde Shámshi men Tólegen aǵalarymyz dám tatqan “Oral” meıramhanasy týra sol kezdegi óz ornynda tur. Keıde munda tústik iship otyryp, jan-jaǵyma eleńdeı qaraımyn. Shámshi aǵamyz myna ústelderdiń qaısysynda otyrdy eken? Meıramhana irgesinen ótip jatqan aq Jaıyq ta dál baıaǵysynsha tolyqsı aǵyp jatyr, jaryqtyq... Shámshiniń qudiretti áni týǵan jer. Osy bir án búginde sırek oryn­dalady. Osydan kóp jyl buryn Atyraý tele­dı­dary bul ánniń mýzykasyn ár kúngi habarlar bastalar sáttegi betashar áýen retinde qoldanatyn. Keıin bul nege ekeni belgisiz, alynyp tastaldy... Búginde kóptegen jıyn-toı, otyrystarda jurt­tyń búginde retroǵa aınalǵan keshegi esti án­­derdi umytyp qalǵanyn baıqaımyz. Tipti, tabıǵat ǵajap daýys syılaǵan ánshilerdiń ózi ánniń sózin buzyp aıtyp turǵanyna esh mán bermeıdi. ...Aq Jaıyqtyń Shámshi men Tólegen júrip ótken tusy gazet redaksııasynan taıaqtastam jerden kórinedi. Keıde kompıýter soryp, shar­shaǵanda aldymdaǵy úıilip jatqan jumy­symdy ysyryp tastap, sol jerge tartamyn. Jaǵadaǵy sazdaýyttan Shámshi men Tólegenniń basyp ótken izin izdeımin. Sol sátte qasıe­tińnen aınalaıyn, aq Jaıyq kóz aldymda án bolyp tolqıdy... Taras NAÝRYZÁLI, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi. Atyraý.