Muǵalim bedeli – el abyroıy

Tamyz máslıhaty qarsańynda

Qazaqstan Respýblıkasy orta mektepte jáne ishinara joǵary oqý oryndarynda shákirt­terdiń bilim deńgeıin baǵalaý úshin Biryńǵaı ulttyq testileý júıesin engizdi. Buǵan jeti jyldaı ýaqyt boldy. Alǵashqy kezeńde ár­qa­laı pikir týyndatqan bul jumys búginde bir­sha­ma júıege túsip qalǵany seziledi. Qarapaıym otbasynan shyqqan talapty shákirt jınaǵan joǵarǵy balynyń nátıjesinde qalaǵan oqýyna túsetin boldy. Emtıhan suraqtarynyń daıar jaýaptary memlekettik qupııaǵa endirilgeli alypqashpa sózder sap tyıyldy. Bıyl res­pýb­lıka boıynsha 110118 oqýshy test synaǵyn tapsyrýǵa nıet bildirdi. Byltyrǵy ortasha kórsetkish 74,9 ball bolsa, bıylǵy ortasha ball 84-ke jetip jyǵyldy. Buryn mektep bitirýshi túlekter joǵary oqý oryndaryna túsý úshin ke­minde 45 ball jınaý kerek bolsa, bıyl ol 50-ge kóterildi. Osynyń ózi-aq búgingi tańda bul synaq ádisimizdi ómir-ýaqyt ta jeti jyl jan-jaq­ty synaqtan ótkizgendeı áser qaldyrady. Árıne, bul jumys aldaǵy ýaqytta barynsha je­tildirile bermekshi. Buǵan tehnıkalyq múm­kin­dikter, “endi oqymasa bolmaıdy eken” deı­tin shákirt júregindegi túsinik te kóp kómektesetini sózsiz. Keıde bul synaq júıesi balaǵa kóbirek aq­parat berýmen shekteledi, olardaǵy ıntel­lek­týal­dy oıdy damytpaıdy degen pikirler de esti­lip qalady. Bizdiń bilýimizshe, baladaǵy bilim qory ártúrli deńgeıde, san alýan maz­mun­da aýysyp turady. Bastaýysh synypta shá­kirtke beriletin bilim, bilik, daǵdyny qalyp­tas­tyrýǵa kóbirek beıimdelse, joǵary synypta bul másele odan da keńirek, tereńirek qaras­ty­rylady. Osy rette baladaǵy bar bilim qory, aqparattyq derekter, bilim men biliktilik, ómir tá­jirıbesi artqan saıyn jadynda qaıta jań­ǵyryp, belgili bir rýhanı qundylyqqa aına­la­dy. Máselen, bastaýyshta jattaǵan óleń adam sanasynda ǵumyr boıy saqtalady. Al adamzat balasy sol bir óleńniń ózin jastyq shaqta bir bólek qabyldasa, egde jasta dál sol óleńge basqa qyrynan, basqasha kózqaraspen qaraıdy. Mine, sol sebepten Biryńǵaı ulttyq testileý suraqtary men jaýaptaryn sanada saqtaı bilgen jasóspirim bútkil ǵumyrynda sol dúnıe­likti alýan formada, túrli mazmunda onyń jańa qyrlaryn ózinshe ashýmen bolady. Bilmegenin tolyqtyrady, jattaǵanyn jańǵyrtady. Qazirgi ǵalamtordyń jaılaǵan zamanynda balanyń eske saqtaý qabiletimen ushtastyrylǵan bul sy­naq júıesi tutas jyrlardy, dastandardy aıta alatyn bizdiń halqymyzdyń ulaǵatty urpaǵy úshin asa qıyn synaq dep aıta almaımyz. Adam­zat balasynda aqyl-sana, parasat-paıym kategorııasy keıinnen qalyptasatyndyqtan, ádepkidegi derek kózderi retinde qarastyry­la­tyn suraqtyń jaýabyn tabýǵa qurylǵan bul úr­dis ázirge kóptegen memleketterdiń bilim júıe­sine endirilip otyr. Kórshi Reseı memleketi de osy úrdiske óte bastady. Bul bizdiń ustanǵan baǵytymyzdyń durystyǵyn kórsetken sekildi. Biryńǵaı ulttyq testileýge baılanysty synaq merzimi jaqyndaǵanda birqatar oqý­shy­lar aqyly qosymsha sabaq alyp jatatyny belgili jaıt. “Arqa jyly bolsa, arqar aýyp nesi bar?!” degendeı, testegi suraqtyń barlyq jaýabyn dáris beretin óz ustazy uǵyndyryp jatsa, bala basqa jaqtan kómek surap qaıtedi? Demek, ustazdar qaýymynyń óz bilimi men ká­sibı biliktiligin, mamandyq mártebesin kóterip otyrý – ýaqyt talaby desek, qatelespegen bolar edik. Ras, bilim berý dárejesi eń aldymen muǵa­limniń biliktiligine baılanysty. Endeshe, ustaz biliktiligin arttyrýdyń aýadaı qajettiligi, onyń abyroı-bedeliniń negizgi kórsetkishi sekildi ekeni aıtpasa da túsinikti. Ol ustazdan óz mamandyǵy boıynsha bilimin únemi jetil­di­rip otyrýdy talap etedi. Mundaı muǵalimderdi jańasha tájirıbelermen, ozyq tehnologııa­lar­men qarýlandyrý ordasy, dástúrli oqý-ádistemelik bilim kózderi – biliktilikti arttyrý ınstıtýttarynyń kýrstary. Aıtalyq, qazirgi kezeńdegi qoıylyp otyr­ǵan ártúrli tapsyrys-talaptarǵa saı tek res­pýb­lıkalyq ınstıtýtta (Bilim berý júıesiniń basshy jáne ǵylymı-pedagogıkalyq kadrlary biliktiligin arttyratyn respýblıkalyq ınstı­týt) 2009 jyly memleket tapsyrysy boıynsha 3800 tyńdaýshy kýrstyq is-sharalardan ótki­zilgen bolsa, bıylǵy jyly bul kórsetkish 3900-ǵa artyp otyr. Al kelesi 2011 jyldan bastap 4200-ge, odan soń jyl saıyn 300 adamǵa artyp otyrmaq. Buǵan qosa munyń syrtynda san alýan kýrsaralyq is-sharalar – kon­fe­ren­sııa­lar, semınarlar, ádistemelik keńester, dóńgelek ústel basqosýlary, ınternet-forým, ınternet-semınar, on-laın keńester, jazǵy mek­tep, sondaı-aq IýNESKO-nyń klasterlik bıýrosy, IýNISEF, KATEV halyqaralyq qory, Brıtan keńesi, Germanııadaǵy Federal­dyq ákimshilik vedomstvosy, Gete ınstıtýty, “TEMPUS”, “Sandj”, “IFES” sekildi t.b ha­lyqaralyq jáne úkimettik emes uıymdarmen birlesken jumystar júrgizilýde. Bul baǵyttaǵy ıgi ister áli de túrlendirile, jetildirile túsedi. Osy rette muǵalim bedeliniń tómendeýine tike­leı áser etetin obektıvti jáne sýbektıvti jaıttardyń qatarynda olar bilim alǵan joǵary oqý oryndarynyń alar ornyn eskergen durys. Keńes ókimeti kelmeske ketken tusta jeke­men­shik joǵary oqý oryndary jańbyrdan keıin jypyrlap shyqqan sańyraýqulaqtardaı kóptep paıda bolyp, sapasyz mamandardy daıyndady. Olardyń ara-arasynda, jasyratyny joq, joǵa­ry oqý ornynyń tabaldyryǵyn attap áýre bolmastan-aq, dıplomǵa ıe bop jatqandar da kezdesti. “Syrttaı oqý” bitirgenderdiń de birazy bilim sapasyna nuqsan keltirdi. Tirshilik tolqynynda kúnkóris qamy úshin kóptegen bilimdi muǵalimder basqa salaǵa aýysty. Mektepke keletinderdi táp-táýir daıarlyq­tan ótkizip úlgiretin bala baqshalarynyń birqatary “jekeshelendirý” naýqanyna ilik­ken­dikten, bastaýysh mektepte (synypta) oqıtyn­dardyń bilim sapasy birshama tómendedi, sóıtip ol óz kezeginde, búkil orta mektepte alynatyn bilim deńgeıine aıtarlyqtaı áser etti. Bilim berý isindegi kemshilikterge sebep bo­lyp otyrǵan joǵaryda atalǵan faktorlar muǵalimniń mártebesin arttyrýǵa áli de keri yq­pal etip keledi. Sondyqtan bilim berý sala­synda birqatar jańasha qadamdar jasaý qajet. Atap aıtqanda: - búgingi keńestik teorııa men praktıkaǵa negiz­delgen bilim berý júıesin 12 jyldyq bilim berý júıesine kóshirý; - qaǵazbastylyqty qysqartý nemese joıý (muǵalimder shyǵarmashylyqpen aınalysýdyń or­nyna talap etiletin qujattardan ózge, kóp­te­gen kerekti-kereksiz esepter, papkalardy, hat­tamalardy toltyrýǵa ýaqyttaryn sarp etedi); - mektepterge er muǵalimderdi kóptep tartý (ozyq elderdegi bilim berý uıymdarynda er mu­ǵa­limder ustazdar ujymynyń jartysyn quraıdy); - aqyly oqý oryndaryn bitirip kelgen jas maman úshin qosymsha synaq júıesin uıym­dastyrý, - bilim berý uıymdaryn jónsiz tekserýge tyıym salý; - baǵalaý júıesin qaıta qurý (shyndyǵynda búgingi “5” baldyq baǵalaý júıesi is júzinde “3” baldyq júıege túsip qalǵany jasyryn emes, “1”, “2” baǵalary tipti qoıylmaıdy dese de bolady); - muǵalimderdi saılaý, sanaq, qurylys-jón­deý, kóshe tazalaý, t.b. sekildi naýqandyq ju­mystardan bosatyp, tek shyǵarmashylyqpen ju­mys isteýine jaǵdaı jasaý, atalǵan qoǵamdyq is-sharalarǵa óz erkimen ǵana qatysqan jaǵ­daı­da ústeme jalaqy qosý nemese laıyqty syıaqy berý; - gazet-jýrnalǵa jazylý barysynda ákimshilik oryndardyń muǵalimderdiń jeke basynyń quqyǵyna aralasýyna jol bermeý, ustazdardyń ózderine qajetti gazet-jýrnaldarǵa ǵana jazylýyna múmkinshilik týǵyzý. “Kengýrý”, “Zolotoe rýno”, t.b. sııaqty aqyly test suraqtaryn mektepterge taratýǵa tyıym salý (óıtkeni, aqyly suraqtardy oqýshylarǵa taratyp aqsha jınaý muǵalimderdiń mártebesine nuqsan keltiredi). Qazirgi ómir talaby boıynsha 2015-2016 oqý jylynan bastap, Qazaqstan Respýblıkasynda bilim júıesiniń 12 jyldyq oqytýǵa kóshýi júzege asyrylady. Búginde álemde 12 jyldyq mektepke eseptelgen jalpy orta bilimniń ha­lyq­aralyq standarty qurylǵan. Orta mektep qabyrǵasynda 12 jyldyq bilim berý AQSh, Kanada, Japonııa, Shvesııa, Fransııa, Germa­nııa, Chehııa, Italııa, Shveısarııada – 13 jas­tan, Gollandııada – 14 jastan bastap júr­gi­zi­le­di. 12 jyldyqqa kóshýde negizgi júzege asy­ry­latyn jumys – beıindi-baǵdarly oqý bolýy kerek. “Qazaqstan Respýblıkasynda bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń” jobasyna sáıkes 2014 jylǵa qaraı “Beıindik mektepterge” beıindik oqytý baǵdarlamasy ázirlenip, synaqtan ótkiziletin bolady. Al 2015 jyldan bas­tap, bul baǵ­dar­lama beıindik sy­nyp­tary bar jalpy bilim beretin aýyl­dyq mektepterde, lıseılerde, gım­na­zııa­larda, daryndy balalarǵa arnalǵan, sondaı-aq, beıindik jáne ıntellek­týal­dyq mektepterde iske asyrylady. Orta bilimniń ınfraqurylymyn damytý jalǵastyrylady jáne mektepter tehnıkalyq jaraq-jabdyqtarmen qamtamasyz etiledi, ıaǵnı 30-40 beıindi mektep, onyń ishinde oblys ortalyqtarynda jataqhanalary bar beıindi mektepter, jańa úlgidegi fızıka, hımııa, mate­ma­tı­ka, bıologııa kabınetterimen jaraqtan­dyrylǵan mektepterdiń úlesi 60 paıyzdan 79 paıyzǵa ulǵaıady dep kútilýde. Beıindi-baǵdarly oqytýdyń jetistigi mynada dep oılaımyz: 1. Beıindi-baǵdarly oqytý oqýshylardyń qyzyǵýshylyǵynyń, qabiletiniń damýyna jaǵdaı jasaıdy jáne olardyń ózderi qalaıtyn bolashaq mamandyǵyna, kásibine beıimdelýin qamtamasyz etedi. 2. Orta bilim alǵan oqýshylardyń shama­men 30 paıyzy memlekettik grant boıynsha joǵary bilim alý, aqyly oqý, kolledjderde oqý sııaqty múmkindikterge ıe bolsa, qalǵan 70 paıyzy mamandyǵy joq bolǵandyqtan olarǵa jumys tabýdyń ózi qıynǵa soǵady. Sodan olar­dyń biraz bóligi kásiptik bilim alýǵa umtylady. Osy máseleni tıimdi sheshý úshin kásiptik-baǵdarly bilimniń bereri mol. 3. 10 synypqa negizgi mektepti aıaqtaǵan bar­lyq oqýshy emes, tek joǵary oqý ornyna túsemin degen nıettegi, bilim deńgeıi jaqsy, belgili bir mamandyq ıesi bolýdy tańdaǵan oqýshy ǵana barýy qajet. Basqa oqýshylar óz qalaýymen ár túrli kásiptik mamandyqtardy, jeke kásipkerlikti damytýǵa úles qosatyn ju­mysshy mamandyqtaryn alýǵa múmkindik alady. 4. Damyǵan elderde beıindi-baǵdarly oqy­tý júıeli túrde 7-synyptan bastalady (Fran­sııa, Gollandııa, Anglııa, Shotlandııa, Shvesııa, Fınlıandııa, Norvegııa, Danııa jáne t.b.). Biz dúnıejúzilik ozyq tájirıbeni eskerip, qajettisin paıdalana bilýimiz qajet. Elimizde tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýdi odan ári damytýdyń baǵdarlamasy ázir­lenip, júzege asyrylýda. Bul máselege erekshe mańyz berilgendikten baǵdarlamany oryndaýdy zańnamalyq turǵydan qamtamasyz etýge arnal­ǵan parlamenttik tyńdaý ótkizildi. Birneshe ret shaǵyn bıznesti damytý týraly másele kóterildi jáne ol boıynsha tıisti sheshimder qa­byldandy. Bul másele boıynsha da bilim berý júıesi óte aýqymdy qyzmetter atqarýy qajet dep oılaımyz. Aıtalyq, shaǵyn kásip­ker­lik olardy uıymdastyrýshylardan da, jal­damaly jumysshylardan da tıisti bilim men bilik, daǵdyny qajet etedi. Sondyqtan kásibı oqý-tárbıe úderisin tıimdi uıymdastyrýdy júzege asyrǵan abzal. Al kásiptik-tehnıkalyq bilim berý uıymdary óz jumystaryn osy baǵyttarǵa oraı qaıta qurýlary kerek. Ásirese, bul másele aýyldyq jerlerde ótkir kúıinde qalyp otyr. Bilim salasynda mynadaı jıyntyq máse­lelerdi keshendi túrde qarastyrǵan oryndy: - mektepke deıingi uıymdar jelisin keńeıtý; - otbasylyq balabaqshalardy, shaǵyn jı­naq­talǵan mektepterdiń bazasynda “mektep-ba­la­baqsha” keshenin, shaǵyn ortalyqtar, balalar bóbekjaıyn, balabaqshalar, bilim berý uıymdarynyń bazasynda mektepaldy toptar men synyptar ashý; - pán kabınetteriniń oqý-ádistemelik tur­ǵy­da qamtamasyz etilýin, qazirgi zamanǵy áleý­mettik-ekonomıkalyq jaǵdaılarǵa jáne oqý-tárbıe úrdisiniń talaptaryna sáıkestendirý; - oqý-ádistemelik jáne ǵylym men praktıka, ınnovasııalyq qyzmet jańalyq­taryn bilim berý uıymdaryna aqparattyq tehnologııalar jetistikteri arqyly taratý jáne jandandyrý, ınnovasııalyq qurylymdaǵy bilim berý uıymdarynyń sanyn kóbeıtý; - óz betinshe bilim alý jáne ony praktıkada qoldaný qajettigi men daǵdysyn qalyptastyrý, ne­gizgi quzyrettilikterdi ıgerýge baǵdarlaný; - pedagogtardyń kásibı jáne tulǵalyq ósýiniń mańyzdy sharty retinde biliktilikti arttyrýdy qamtamasyz etý; - ınformatıkany oqytýda mýltımedııa­lyq, ońtaıly oqý-ádistemelik keshender men oqýlyqtar ázirleý, elektrondy-ınternet, ın­ter­aktıvtik tehno­lo­gııa arqyly on-laın reji­minde sha­ralar uıymdas­ty­rýdy júzege asyrý; - 12 jyldyq bilim berýge kóshýge baıla­nys­ty pedagog kadrlardy qaıta daıarlaý jáne bilik­tiligin arttyrýǵa jaǵdaı jasaý, bul úshin olardyń már­te­besin kóterý, ma­te­rıaldyq-teh­nı­ka­lyq bazany kúsheıtý, redaksııalyq-baspa ónimderin derbes shyǵara alatyndaı dárejege jet­kizý, ásirese pedagog kadrlardy qaıta daıar­laýda atqarylatyn qyzmet túrleriniń máni orasan zor; - mektep janyndaǵy ata-analar ýnıver­sıtetiniń jumysyn jandandyrý; - otbasy balalardy tárbıeleý men damy­týdyń áleýmettik ınstıtýty bolǵandyqtan, onyń qazirgi jaǵdaıdaǵy tárbıelik múm­kindikterin arttyrý joldaryn qarastyrý; - qosymsha bilim berý júıesiniń máni men mańyzyn, jalpy bilim berýdegi rólin arttyrý; - mektep basshylaryna talapty kúsheıtip, olardyń qataryn jigerli de belsendi jas ma­man­darmen tolyqtyryp, olardy tárbıeleý, irik­teý jáne ornalastyrý, basshy qyzmet­ker­ler­ge rezervter ázirleý sharalaryn udaıy júrgizý; - “Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy bilim berý uıymdarynda tárbıe berýdiń 2006-2011 jyldarǵa arnalǵan keshendi baǵdarlamasyn” basshylyqqa ala otyryp, jeke tulǵany qazaq­stan­dyq otanshyldyqqa, toleranttylyqqa, joǵary mádenıettilikke tárbıeleý jáne quqyqtyq saýattylyqty arttyrý maqsatyndaǵy jumystardy júıeli uıymdastyrý; - muǵalimder qaýymy, ishki ister bólimi, áleýmettik qamsyzdandyrý jáne eńbekpen qamtý ortalyqtarymen birlese otyryp, mektep oqýshylary arasynda quqyq buzýshylyqtyń aldyn alýdyń tıimdi joldaryn qarastyrý; - 12 jyldyq bilim berýge kóshý jaǵdaıyn­daǵy pedagogıkalyq kadrlardyń biliktiligin arttyrý, bul baǵyttaǵy oqý-ádistemelik qyz­metti jetildirý; - mektep kitaphanalarynyń jumysyn damytý; - muǵalimniń shyǵarmashylyq áreketine basym baǵyt berý; - tárbıe berý máseleleri boıynsha mu­ǵa­limder men ata-analardyń jaýapkershilik deń­geıin arttyrý, otandyq, ulttyq dástúrler men álemdik tájirıbe negizinde bilim berý men tárbıe mazmunyn jańartý; - jańashyldyq baǵyttaǵy bastama-tájirı­belerdi zertteýge, taratýǵa jáne ony oqý-tár­bıe úrdisine engizýge jaǵdaı jasaý; - oqýshylardyń jeke tulǵasyn qalyp­tas­tyrýda mektep pen otbasynyń ózara birlesken is-áreketterin uıymdastyrý; - bala tárbıesine úkimettik emes uıymdar men ardagerler keńesi múshelerin qatystyrý; - kásiptik baǵdarly bilim berýdi tıimdi júr­gizip, oǵan bólinetin memlekettik granttardy kóbeıtý; - bilim berýdi modernızasııalaý jaǵdaıynda pedagog kadrlardyń biliktiligin arttyrýǵa jańasha kózqaras qalyptastyrý. Bul atalǵan jaıttar barlyǵy únemi nazarda bolýy tıis. Bir sózben aıtqanda, muǵalim mártebesin sóz júzinde emes, tıisinshe jalpy ulttyq dárejege kóterý, memlekettik deńgeıde jumyla qolǵa alý el bolashaǵynyń jarqyn kepili bolmaq. О́ıtkeni, Memleket basshysynyń jyl saıynǵy dástúrli joldaýlarynda jıi tilge tıek etetin ekonomıkasy qarqyndy damyp kele jatqan shyǵystaǵy Japonııa, Malaızııa, Sıngapýr elderi damý strategııasyn aldymen bilim salasyn ońaltýdan bastaǵan. Osy jerde Júsipbek Aımaýytovtyń “El isin túzeýdi bilim berý isin túzeýden bastaý kerek” degen danaly sózi eske túsedi. Degenmen jańarǵan Qazaqstan úshin qıyndyq jyldary ekonomıkany retke keltirip alý qajettiligi týyndaǵany belgili. Endi búgingi tańda res­pýb­lıkamyz turaqty damý jolyna túsip, álemniń alpaýyt elderimen dárejesi teń qarym-qatynas jasaı bastaǵan tusta, ǵalamdaný aǵynyna tótep bere alatyn bilim salasyn joǵary dárejege, álemdik standart talaptaryna saı qurý qajet­ti­gi baıqalyp otyr. Ol úshin muǵalimniń már­tebesin de damyǵan elderdegi deńgeıge jetkizý oqytý isindegi basym baǵyt retinde baǵalanady. Sondyqtan da buqaralyq aqparat quraldarynda jıi kóterilip kele jatqan ustaz mártebesin kóterý máselesi jaıdan-jaı áńgime ózegi bol­ma­ǵany baıqalady. О́ıtkeni, birqatar jaıt­tar­dyń saldarynan ustaz mamandyǵynyń qadiri tómendegeni jasyryn emes. Aıtalyq, elimizdiń egemendigin alǵan tustaǵy toqyraý, jalaqynyń tómendigi, muǵalimderdiń basqa salaǵa (saýda-sat­tyq, kommersııalyq qurylymdarǵa) jumys­qa ketýi, qaǵazbastylyq, bilim berý uıym­daryndaǵy er muǵalimderdiń azdyǵy, oqýlyqtar sapasynyń tómendigi, teorııa men praktıkanyń ushtaspaýy, sapasy syn kótermeıtin aqyly oqý oryndarynyń kóptep ashylýy, aqyly oqý oryndaryn bitirip, jetkilikti dárejede kásibı bilim ala almaǵan jas mamandardyń mektepke kele bastaýy, bilim berý uıymdaryndaǵy jón­siz tekserý men paraqorlyq, “5” baldyq baǵa­laý júıesiniń tıimsizdigi, ákimshilik organ­darynyń bilim berý isine jıi aralasýy (saılaý, sanaq, qurylys-jóndeý, kóshe tazalaý syndy naýqandyq jumystar men mádenı sharalar, t.b. muǵalimderdi oqý úrdisin ysyryp qoıyp máj­búrlep qatystyrý), t.b. oqý-tárbıe isine salqynyn tıgizdi. Osy atalǵandarǵa kóńil bóle otyryp, mu­ǵalimderdiń mártebesin sóz júzinde ǵana emes, is júzinde de kótergen, onyń abyroı-bedelin óz dárejesine bıiktetken durys. Bul úshin zańnyń qabyldanýy azdyq etedi, sondyqtan onyń oryndalýyn qamtamasyz etý úshin muǵalimderdiń múddesin qorǵaıtyn memlekettik deń­geıdegi arnaıy qoǵamdyq keńes quryp, qadaǵalap otyrǵan oryndy. Al kelesi 2011 jyldy Reseıdegi sekildi “Muǵalim jyly” dep atap, soǵan baılanysty ázirlik is-sharalaryn júrgizsek, nur ústine nur bolar edi. Baqtııar SMANOV, Bilim berý júıesiniń basshy jáne ǵylymı-pedagogıkalyq kadrlary biliktiligin arttyratyn respýblıkalyq ınstıtýtynyń dırektory,  pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor.