Zań burmalansa zardaptarǵa soqtyrady

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Qazaqstannyń quqyq qorǵaý júıesin reformalaý máseleleri boıynsha úlken keńes ótkizdi. Onda elimizdiń quqyq qorǵaý júıesi turaqty jáne úzdiksiz jumys istep kele jatqandyǵymen qatar, reformalaýdyń buǵan deıingi barlyq áreketteri kútkendegideı nátıje bermegeni basa aıtyldy. Bul oraıda quqyq qorǵaý organdarynyń jumysynda sapalyq kórsetkishterdi sandyq kórsetkishtermen almastyrý etek alǵandyǵy, sonyń saldarynan halyqtyń bılikke degen senimine de selkeý túse bastaǵany alańdatpaı qoımaıdy. Munyń syry keńeste jan-jaqty ashylyp, ony túzeý joldary kórsetildi. Degenmen bulardyń bári halyqtyń quqyq qorǵaý organdaryna, al solar arqyly tutastaı bılikke degen senim deńgeıine salqynyn tıgizýiniń ózge de sebepteri bar ekenin bildiredi. Jalpy, osyndaı aıaqtan shalar kemshilikter bolmasa, el tarıhynda tuńǵysh ret qýatty memlekettilik pen ekonomıka qurýǵa qol jetip, ha­lyqtyń ál-aýqaty artty. Básekege qabiletti jetistikterimizdi búkil álem moıyndaýy sekildi jarqyn isterimizdiń qaınar bastaýynda Kons­tı­týsııamyz tur. Halqymyzdyń qarymdy isteri­niń álem jurtshylyǵynyń úlgi-ónegesine aınalýy­nyń bir jetistigi osy Ata Zańymyzda búkil adam­zattyq qundylyqtar men órkenıettik ıgilikterdiń túgeldeı qamtylǵanynyń aıǵaǵy dep bilemiz. О́ıt­keni, bizdiń elimizde memle­ket­tik bıliktiń bir­den-bir bastaýy halyq bolyp tabylady. Al adam­dar men uıymdardyń quqyq­taryn, bostandyq­tary men zańdy múddelerin qorǵaýdy sot bıligi ǵana memleket atynan júzege asyra alady. Endeshe memleketimizdiń damý satysyndaǵy respýblıka sot júıesin reformalaýdyń basty maqsaty – adamnyń konstıtýsııalyq quqy men bostandyǵyn, qoǵam men memlekettiń múddesin qorǵaýdyń naqty tetikterin tabý. Qazirgi tańda elimizdiń Joǵarǵy Sotynyń alǵa qoıyp otyr­ǵan negizgi mindetteriniń biri de osy. Konstı­týsııanyń 4-babynda jazylǵandaı, Qazaqstan Respýblıkasynda qoldanylatyn quqyq Kons­tı­týsııanyń, soǵan sáıkes zańdardyń, Konstı­tý­sııalyq Keńestiń jáne Joǵarǵy Sot nor­matıvtik qaýlylarynyń normalarynan týyn­daıdy. Buǵan Joǵarǵy Sottyń ústimizdegi jyly daıyndaǵan “Qylmystyq sot óndiri­sin­degi adam men azamattyń quqy men bostandy­ǵyn sottyq qorǵaý týraly” normatıvtik qaý­lysyn tilge tıek etýge bolady. Bul qaýlynyń ereksheligi nede degende Joǵarǵy Sottyń sýdıa­sy Qalıdola Shaýharov onyń sot isin qaraýdaǵy tolyqqandy múmkindigi men qyl­mystyq proseske qatysýshynyń quqy men bostandyǵyn negizsiz shekteýden qorǵaý, zańsyz buzylǵan quqyqtaryn ýaqytyly qaıtarý jáne shekken zııannyń ornyn toltyrýǵa baǵyt­talýynda dep túsindiredi. Onyń aıtýyna qaraǵanda, quqyq qoldaný tájirıbesinde qalys qalǵan kóptegen máseleler munda kórinis taýypty. Máselen, jańadan ashylǵan jáıtterge baılanysty óndiristik is qoz­ǵaýdan bas tartý týraly prokýrordyń qaý­ly­sy endi Qylmystyq is júrgizý kodeksiniń 109-baby boıynsha qaıta shaǵymdalýǵa jatady. QIJK 150-babynyń onynshy bóligine sáıkes, sot seziktini nemese aıyptalýshyny qamaýǵa alýǵa sanksııa berýden bas tartqan kezde sol sot otyrysynda prokýrordan úıde qamaýda us­taý túrinde bultartpaý sharasyn tańdaý týraly ótinish túsken jaǵdaıda, sot materıaldardy jal­py tártippen zertteýdi qaıta jalǵastyrady, onyń nátıjeleri boıynsha seziktige, aıyp­talýshyǵa qatysty úıde qamaýda ustaý túrinde bultartpaý sharasyn tańdaýǵa quqyly. О́ıtkeni, jasalǵan qylmystyń aýyrlyǵy tutqyndaýǵa nemese úı qamaýyna alýdy kózdeıtin jalǵyz jáne naqty sebep bolyp tabylmaıdy. Sebebi sotqa deıingi óndiris barysynda taraptardyń quqy zańsyz shektelgendigi týraly aryz bol­ǵany anyqtalyp jáne onyń talapqa saı sheshilmegendigi belgilengen jaǵdaıda olardyń tıisti deńgeıde qaralǵandyǵyn naqty anyqtap, prokýrorǵa ony talapqa saı sheshýdi mindettep, materıaldardy sotqa qaıyra usyný qajet. Normatıvtik qaýlynyń atalǵan tarmaǵyna súıene otyryp sot tájirıbesin zertteý bary­synda baıqaǵanymyzdaı, aıypkerler ózderiniń aryzdarynda qýdalaý organdary keıbir kezde sot óndirisine deıin zańsyz tergeý tásilderi arqyly olarǵa kináni moıyndatý maqsatynda jalǵan aqparat bergizý úshin psıhologııalyq qy­sym kórsetý qoldanylatyndyǵyn jazatyn­dy­ǵy anyqtalyp otyr. Al qýdalaý organ­dary­nyń keı kezde mundaı áreketke baratyndyǵy jasyryn emes. О́ıtkeni damyǵan elderdegideı órkenıetti tergeý deńgeıine jetý bizdiń quqyq qorǵaý organ­da­ry úshin áli alysta jatqan bul­dyr saǵym eken­digi sózsiz. Degenmen, mundaı aryzdardyń iske tirkelýi de neken-saıaq deıdi Q.Shaýharov. Al olar­ǵa qatysty qyzmettik tekse­ris júrgizilgende, ádettegideı, aryzda kórsetilgen jáıtter dálelin tap­qan joq degen jattandy jaýap qana qaıta­ry­lady. Buǵan qosa álgi tekseristiń materıal­dary iske tigilmeıdi, tek qorytyndyǵa qosylady. Odan tekseris atústi ıaǵnı shaǵym túsken jandar isine olarǵa suraý salýmen shektelgendigi anyq baıqalyp tura­dy. Bul sózimizge bultartpas dálel bar. My­salǵa, myńdaǵan isti qaraý barysynda joǵa­rydaǵydaı uqsas aryzdar ishinde dáleldi dep tabylyp jáne kináli jandar tıisti jazalaryn aldy derlikteı birde bir derek kezdespegen. Buǵan endi ne deısiz? Quqyq qorǵaý organdaryn reformalaý barysy, reformalanyp jatqan quqyqtyq júıemizdiń sıqy osy ma? Máselen, Jambyl oblysynyń Jýaly aýdandyq sotynda T.Súleımenovke qatysty qyl­mystyq is qaralǵan kezde IID men AIIB qyzmet­kerleri oǵan kúsh kórsetip uryp-soqqan jáne qorlaǵandyǵy belgili bolypty. Bul sol kezde jasalǵan dárigerlik saraptama arqyly dáleldengen. Anyqtalǵan jaıdy sot jeke qaýly arqyly IID men oblys prokýratýra basshylaryna jetkizedi. Biraq, qalyptasqan ádetpen IID tergeý basqarmasy bul iske bizdiń qyzmetkerlerdiń qatysy joq dep qarap otyr deıdi. “Áı” deıtin aja, “qoı” deıtin qoja joq zaman týǵandaı. Mundaı mysaldardan aıaq alyp júre almaısyz. Árıne, qýdalaý organdarynyń osyndaı zańsyz áreketterinen azamattardyń quqyn jalǵyz sot qorǵap úlgire almaıdy. Bul quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetin túbegeıli reformalaýdy qajet etetindigin bildirse kerek. Qaýlynyń 15-tarmaǵynda ustalǵan jaǵ­daıda tuńǵysh ret tiri adamdy qaraý men jeke tintýdiń aıyrmashylyǵy aıqyndalǵan. Bul da kóp jylǵy sot tájirıbesiniń nátıjesi bolyp tabylady. Adamdy ustaǵan jaǵdaıda kóbine oǵan tintý júrgiziledi, al bul zańǵa qaıshy áre­ket jáne ol oqıǵa oryn alǵan jerdi nemese álgi adamdy qaraý qaýlysyn toltyrýmen ǵana kó­rinis tabady. Birqatar sýdıalardyń pikirin­she, qylmystyq-prosessýaldyq kodekste “tiri adamdy qaraý” men “jeke tintý” degen proses­sýal­dyq árekettiń anyqtamalyǵy naqty beril­me­gen, óıtkeni olardyń qoldanylý tártibi múlde bólek, sondyqtan bul qylmystyq qýda­laý organdarynyń qyzmetkerlerine zań tala­byn oryndaýdan jaltarýyna múmkindik berip jáne azamattardyń jeke quqyna qol suǵyl­maý­shylyǵyn buzady. QPK 221, 222-baptary boı­yn­sha tiri adamdy qaraý barysynda prokýror toqtamynyń qajeti joq. Sondyqtan quqyq qor­ǵaý qyzmetkerleri naqty jaǵdaıda jeke tin­tý júrgizip, ózderiniń bul is-áreketin tiri adamǵa tek qaraý júrgizilgen qaýly toltyrýmen shekteledi. Árıne, sot tájirıbesin taldaý jáne qorytý barysynda ózge de túsindiretin birqatar máse­lelerdiń basy ashyldy. Máselen, oqıǵa oryn alǵan jerdi tıisti hattama toltyryp qaraý júrgizý tájirıbesi ábden qalyptasyp qalsa da, shyn mánisinde turǵynjaıǵa kirip tintý júr­gi­ziletindigi anyq bolyp otyr. Mundaı jaǵ­daıda kóbine prokýrorlar turǵynjaıǵa qaraý (tintý) júrgizilgendigi týraly qulaǵdar bolmaı qalady. Prokýror qulaǵdar bolmasa júrgizilgen prosessýaldyq árekettiń zańdylyǵy týraly qorytyndy iske tirkelmeıdi nemese bar bolsa óte qysqa ǵana qaıyrylyp, senimsizdik týdy­ra­dy. Sol sııaqty turǵynjaıdy prokýror­lar­dyń toqtamynsyz qaraý nemese tintý júrgizil­gendigi zańsyz bolyp tabylǵandyǵy týraly da derekter taldaý barysynda anyqtalmaǵan kó­rinedi. Máselen, taǵylǵan aıyp dáleldenbe­gen­dikten О́skemen №2 qalalyq sotynyń úkimimen aqtalǵan L.Lavrovaǵa qatysty qylmystyq isti taldaý barysynda turǵyn úıdi tintý prokýrordyń toqtamynsyz oqıǵa oryn alǵan jerdi qaraý bolyp tirkelip jáne tintý júrgizilgendigi habarlanbaǵan. Iste tipti anyqtaý organynyń jedel-izdestirý sharalaryn ótkizýdiń sebebi, qajettiligi týraly qaýlysy, júrgizilgen tintýdiń zańdylyǵy týraly prokýrordyń qorytyndysy da joq bolyp shyqty. Oqıǵa oryn alǵan jerdi qaraý qaýlysynda úıge qaraý júrgizý Lavrovanyń kelisim qolhatymen tergeýshi D. júrgizip, sonyń arqasynda esirtki zattaryn taýyp, tárkilegen-mys. Al shyndyǵynda úıge qaraý júrgizýge Lavrova kelisim bermegen, tergeýshi tintý kezinde qatyspaǵan, sóıtip aqyr aıaǵynda eshteńe tabylmaǵan jáne tárkilenbegen. Rasy kerek, osyndaı bir qaryn maıdy shiritetin birqatar quqyq qorǵaýshylardyń mundaı is-áreketiniń qaýipi óte zor. Jáne qýdalaý organdary qyzmetkerleriniń mundaı áreketke nege baratyndyǵy oılandyrmaı qoı­maıdy. Al sol tergeýshilerdiń túrli qıturqy amaldaryn isti taldaý barysynda sot oryndary ashyp jatqanda olardyń basshylary qaıda qarap júrgendigi taǵy tań qaldyrady. Máselen, Q.Shaýharovtyń aıtýynsha, QPK 86-baptyń 2-bólimine sáıkes kýágerlikke iste múddesi joq, qylmystyq qýdalaý organdarynan táýelsiz, jaǵ­daıdy durys túsinip, tolyq qabyldaı ala­tyn azamat alynýǵa tıis. Al QK 259-babynyń 1-1-bólimi boıynsha keıin aqtalǵan N.Býs­laevaǵa qatysty Almaty qalasy Áýezov AIIB o basta tekseris júrgizgende túrli tergeý áreket­terine kýáger retinde sol kezde atalǵan ter­geýshige kómekshi bolyp óndiristik tájirı­besin ótip jatqan adam qatysypty. Sol sııaqty Pavlodar qalalyq №2 sotymen QK 259-baptyń 1-bólimi boıynsha sottalǵan K.Súleımenovke qatysty qylmystyq iste sottalýshyny ustap, odan esirtki zattaryn tárkilegen kezde kýáger retinde jol-jónekeı ótip bara jatqan júr­gizýshiler tartylǵan kórinedi. Olardy kýáger bolýǵa tártip saqshylary júrgizýshi qujatta­ryn tartyp alyp kúshtep kóndirgen. Mundaı jaǵdaıdy jıi kezdestiretin sýdıalardyń aıtýynsha, bul polısııa qyzmetkerleriniń óz mindetterin tolyq bilmeýi nemese oǵan atústi qarap tıse terekke, tımese butaqqa degendeı, nátıjesinde azamattardyń quqyn qasaqana aıaqqa taptaýy bolyp tabylady. Keıbir jaǵdaıda azamattar zańdy negiz jetkiliksiz bolsa da ustalynyp jatady. Jáne bul kezde polısııa qyzmetkeri azamattardy us­ta­ǵandary týraly eshqandaı qaýly toltyrmaı­dy, toltyryla qalǵan kúnniń ózinde onda negiz ben sebep kórsetilmeıdi. Ustalǵan ýaqyt naqty jazylmaı nemese qaýlynyń toltyrylǵan ýaqy­ty burmalanyp kórsetiledi. Tipti ustalǵan adamǵa onyń prosessýaldyq quqy túsindiril­meı­di, túsindirilý túgili ne úshin ustalǵandyǵy da jáne týysqandaryna bul týraly habar­lan­baıdy. Aıta berse qýdalaý organdarynyń mun­daı zańsyzdyqtarynan aıaq alyp júre almaı­syz, al munyń bári aınalyp kelgende qara­paıym azamattardyń ashý-yzasyn týdyratyny anyq. Quqyq qorǵaý organdary atyna saı halyqtyń quqyn qorǵaýy qajet, bıliktiń atyn paıdalanyp jasalǵan zańsyzdyq túptiń-túbinde adamdardy ashyndyrmaı qoımaıdy. Memleket basshysy bul oraıda quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleriniń mindeti bılik soǵý emes, halyqqa qyzmet kórsetý ekendigin aıtqan bolatyn. Alaıda, qashan bir naqty oń nátıje shyǵaryn ázirge eshkim bilmeıdi. Ata Zańymyzǵa “Qazaqstan Respýblıkasy­sy­nyń sot júıesi men sýdıalar mártebesi týraly” konstıtýsııalyq zańymen engen 1-bap­tyń 2-taraýynda sot júıesi azamattar men uıymdardyń quqyn, bostandyǵy men zańdy múddelerin qorǵaı alady dep taıǵa tańba basqandaı jazyldy. Elimizdiń ár adamyna Konstıtýsııa men zańdarda kózdelgen quqyqty, bostandyq pen zańdy múddelerdi shekteıtin nemese buzatyn laýazymdy tulǵa, uıym, meke­me, memlekettik organdardyń kez kelgen zańsyz sheshimderi men áreketterinen sottyq qorǵaýǵa to­lyq kepildik beriledi. Bul oraıda azamat­tar­dy zańsyzdyqtardan qorǵaıtyn senimdi quqyqtyq orta qalyptastyrýdyń mańyzy óte zor. Senimdi quqyqtyq ortaǵa zańnyń ústemdik qaǵıdattary saqtalýy arqyly qol jetkiziledi. Bul azamattar men kásipkerlerdiń quqyqtary men zańdy múddeleriniń qorǵalýyna degen jalpy senimdilikti ornatýǵa tıis. Sonda Ata Zańymyzda jazylǵandaı, adam quqyqtary men bostandyqtary árkimge týmysynan jazylǵan, olar absolıýtti dep tanylady jáne olardan eshkim aıyra almaıdy degen qaǵıda odan ári aıqyndala túsip, zań men sot aldynda báriniń teńdiligine senimdilik nyǵaıady. Sóıtip, sot qana azamattardyń quqyn naqty qorǵaı alatyn birden- bir ádil bılik shyńyna aınala túsedi. Aleksandr TASBOLATOV. * * * QUQYQTYQ REFORMA JAIY SО́Z BOLDY Jaqynda Shyǵys Qazaqstan oblystyq sotynyń tóraǵasy Mu­hamedjan Paqirdinov “Qazaqstan Respýblıkasynda quqyq qorǵaý qyzmeti men sot júıesiniń tıim­di­ligin arttyrý jónindegi sharalar týraly” Elbasynyń Jarlyǵyna baılanysty túrli deńgeıdegi sý­dıa­larmen kezdesip, óz oıyn or­taǵa saldy. – Bul  asa mańyzdy shara, qu­qyq qorǵaý qyzmeti men sot júıe­siniń tıimdiligin arttyrýǵa ba­ǵyt­talǵan reformany júzege asyratyn kez jetti, – degen Elba­sy sózin keltire otyryp,  sot júıesinde de reformalar batyl júrgizilmek, eń bastysy, adam­dar­dyń taǵdyryna jaýapkershilikpen qaraý qajet, – dedi oblystyq sottyń tóraǵasy M.Paqirdinov. Oblystyq, aýdandyq, qalalyq sot sýdıalary saýaldar qoıyp, oǵan sot tóraǵasy naqty jaýaptar qaıtardy. Qylmystyq jazasyn ótegen adamdardy áleýmettik beıim­deý men ońaltýdy uıymdas­ty­rý jáne júzege asyrý mindetteri endi atqarýshy organdarǵa beril­mek. Burynǵydaı qatań emes, adam­dardyń taǵdyryna jaýap­ker­shilikpen qarap, prosester kezinde adamı jeńildikpen jaza qoldaný órkenıetti elderdiń tájirıbesine engizilgen. Demek, árbir sýdıa óz isine myǵym bolyp, sot prosesi kezinde “myń oılanyp, júz tol­ǵan­ǵany” artyq bolmas degendi aıt­ty kezdesýde oblystyq sot tóraǵasy. Oblystyq ishki ister depar­ta­menti­niń bastyǵy, mılısııa gene­ral-maıory Qalmuhanbet Qasymov ta ózine qarasty jaýapty adam­dar­m­en Elbasy Jarlyǵyna baıla­nys­ty úlken kezdesý ótkizdi. Quqyq qorǵaý salasyndaǵy reforma eń aldymen bizden bastalady degen oıdamyn. Budan bylaı biz ózi­miz­diń naqty isterimizben shuǵyldana­myz. Artyq býyndar fýnksııasy bizden alynyp tastalmaq. Bul po­lısııa qyzmetkeriniń adamdardyń alańsyz ómir súrýin qamtamasyz etýin­de mańyzdy shara bolmaq. Demek, sizderden qatań tártip pen óz qyzmetterińizge jaýapkershilik­pen qaraýdy suraımyn, – dedi Q.Qasymov. Ońdasyn ELÝBAI. Shyǵys Qazaqstan oblysy.