Tildi umytpaý – eldi ulyqtaý

Elordadaǵy Til festıvali Abaı rýhyna taǵzym etip, Kúlásh Baıseıitova atyndaǵy Ulttyq opera jáne balet teatrynda “Taza, minsiz asyl tas sý túbinde jatady, taza, minsiz asyl sóz oı túbinde jatady” dep atalatyn translıngvıstıkalyq shara­men, sondaı-aq aqyn eskertkishi mańynda jyr keshin ótkizýmen, ortalyqtandyrylǵan kitaphanalar júıesi, Seıfýllın murajaıy birigip uıymdastyrǵan kórmemen bıiktedi. Qazaq til biliminiń atasy Ahmet Baıtursy­novtyń: “ Eger de biz qazaq degen ult bolyp turý­dy tilesek, qarnymyz ashpas qamyn oılaǵanda tili­mizdiń de saqtalý qamyn qatar oılaý kerek”, degen qanatty sózin qapysyz qaıtalaǵanda, táýelsizdigin Táńirindeı tutqan Qazaq eliniń tilin, dilin qurmetteýdegi keıingi dástúri men qaımana qazaqtyń bir kezdegi qarańǵylyq saldarynan qalǵyǵan sanasyn silkigen semser oıdyń ara­syn­daǵy baılanys nyǵyrlana túser edi. Qazaqtyń boıynan Alashtyń arly uldary aıalaǵan rýhshyl sezim, ult ustazynyń: “О́z tilimen sóılesken, óz tilimen jazǵan jurttyń ulttyǵy esh ýaqytta adamy qurymaı joǵalmaıdy. Ulttyń saqtalýyna da, joǵalýyna da sebep bolatyn nárseniń eń qýattysy – tili...” dep týǵan jurtynyń rýhanı topyraǵyna ekken dáni búginde qaıta kóktep, babalar ańsaǵan azattyq baıraǵy baılanǵan tuǵyrda bólek órnekpen shuǵyla shashýda. Uly dala tiliniń meıramy Abaı únimen ázdektelip, qazannyń úsh butyndaı qundylyqtyń úsh dińgegin – tilin, dilin, dinin qatar ulyqtaýy baıyrǵy sarynǵa uqsamaıtyn, qaǵaz júzindegi keıbir kózboıaýshylyqtan ada, keıingi ósip kele jatqan tal shybyqtarǵa beretin taǵylymy tolaıym, qazaq tilinde sóıleýge arlanatyn, óz tólinen ózi jerigendeı taǵy taǵdyrdy bir jaǵynan táýbesine keltirip qoıý úshin, ekinshi jaǵynan, betterin beri burý maqsatyndaǵy sharany qalyptastyrýda. Tamyzdyń 23-inde Astana aspany alaburtty. Elordadaǵy “Abaı – dana, Abaı – dara qazaqta...” atty poezııa keshine jıylǵan jurt máre-sáre. Erekshe sátterde dala ózgerip ketedi. Tabıǵat tylsymynan aqyn beınesi elesteıdi. Kóktegi qoıý bultty jyr samaly taratyp jiberdi. Týǵan tildiń basyna tóngen qaýip bulty keleshekte, mine, dál osylaı joıylyp, Qazaq eli kópten ańsaǵan aıshýaq muratyna qol jetkizedi degen oı qylań berdi. Abaı eskertkishi janyna týǵan tiliniń taǵdyry beı-jaı qaldyrmaıtyn, aqyn shyǵar­malary ómirlerimen, ónerlerimen bite qaınasqan jandar toǵysyp, jyr-qubylys qazaqtyń tiliniń qudiretin ógeı oıdyń óńmeninen ótkize osylaı órnektemese, sońǵy kezde tildiń kárine ushyrar­lyq is ár tustan kórinip qalatyny taǵy ras. Asy­ly, ımandylyq adamnyń óziniń ana tilin qurmet­teýinen quralatyn bolsa kerek. Dala órkenıetinde bul ekeýiniń orny teńdeı sanalady. Musyl­mannyń qasıetti Ramazan aıymen tuspa-tus kelgen aqynnyń dástúrli merekesinde ımandylyq pen tildiń sabaqtasa ótýi festıval mazmunyn baıytty. Til festıvali týǵan tilge qurmet qana emes, jurtty ımandylyq ıirimderine uıytatyn shara retinde este qaldy. Abaıdy oqyǵan adamnyń júregine ıman uıalaıdy, al mundaı qasıetke ıe jan óziniń ana sútinen daryǵan týǵan tilin qashanda súıip, qasterlep ótedi. Abaı taǵylymy – taýsylmas qazyna desek, sol qaınardy qazaqtyń ózine qaıtarý osyndaı ıgi sharamen júzege asyp jatqany qýantady. Osy oraıdaǵy qalalyq Tilderdi damytý basqarmasynyń jumysy izgilikti istermen jal­ǵasýda. Budan biraz buryn Til fes­tıvaline mek­tepter men mádenıet oshaqtary ǵana atsalyssa, bul joly qala ishindegi ár túrli meke­melerden adamdar qatysyp, túrli baǵyttaǵy nysandar qy­zyǵý­shy­lyǵy artqan. Tilderdi damytý basqarma­synyń bas­tyǵy Orazkúl Asanǵazynyń aıtýynsha, qalalyq ákimdikke qarasty 26 mekemeniń jar­tysynyń búginde is qaǵazdaryn qazaq tilinde júr­gizýi memleket tarapynan til máselesine aıtar­lyqtaı kóńil bóline bastaýynyń jemisi. Bıyl tek qazaq balabaqshalary ashylǵan. Ulttyq-mádenı orta­lyqtyń keıbir músheleri balalaryn qazaq tobyna berýde. Qazaq synyptarynyń sany edáýir artqan. Til festıvaliniń ashylý rásiminde qazaq tiliniń naǵyz janashyrlary marapattaldy. “Ataly sóz” júldesi L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa Ulttyq ýnıversıtetiniń prorektory, professor Dıhan Qamzabekuly men medısına ǵylym­da­rynyń doktory Muhamedııa Ahmet-Tórege berilse, “Urymtal sóz” júldesi “Astana” telearnasynda “Amanat” baǵdarlamasyn júrgizgen Darhan Áb­dikke tabys etildi. Sýyrypsalma aıtys aqyny Balǵynbek Imashevtiń tolǵamy kópti tolqytty. Merekelik shara eki bólimnen turdy. Birinshi bó­limde Q.Qýanyshbaev atyndaǵy Qazaq mýzykalyq drama teatrynyń, Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynyń ártisteri Abaı atamyzdyń óleńderi men qarasózderin mánerlep oqysa, qalalyq fılarmonııanyń ónerpazdary aqynnyń ánderi men kúılerin tamyljyta shyrqady. Almatydan Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen mádenıet qaıratkeri Bolat Ábdilmanov osy keshke arnaıy shaqyrylyp, Abaıdyń sahnalyq beınesi somdaldy. M.Áýezov atyndaǵy memlekettik akademııalyq Qazaq drama teatrynda aqyn rólin múltiksiz oryndap, qaıtalanbas qońyr únimen Abaı daýysyn búgingi urpaǵymen úndestirgen akterdiń qatysýy keleshekte aqyn beınesin jan-jaqty tolyqtyryp, qazirgi zamanǵy kelbetin utymdy kesteleýdiń qanshalyqty mańyzdy ekenin uqtyra túsedi. О́ıtkeni, Abaımen ár dáýir urpaǵy betpe-bet kelip otyrýy zańdy qubylys. О́ziniń ana tiline shorqaq jas urpaqqa Abaı búgin ne dep ún qatar edi? Aqynnyń jaýharlaryn ana tilinde oqyp-túsinbegen urpaq qazaqtyń janyn qalaı uqpaq? Qazaqtyń janyn uqpaǵan soń, onyń talaıǵy muń-sherine qalaı qulaq aspaq? Ondaı sana árkimniń ıleýine tez kónbek. Keleshekte qo­ǵamdy osyndaı qaýip-qaterden saqtap qalý úshin Til men Abaı búgingi sharanyń tórine qustyń qos qanatyndaı qosarlana qondyrylyp, dáripteldi. Ekinshi bólimde Abaıdyń shyǵarmalaryna jetik túrli mamandyq ıeleriniń óneri tamsan­dyrǵan. Kónergen sózderdiń astary ashylyp, mán-maǵynasy ekshelgen. “Besik jyry”, “Tu­saýkeser”, “Jarapazan” sııaqty salt-dástúr ıirimderi, attyń er-turman ábzelderi áspettelgen. Balǵynbek pen Erkebulan aqynnyń aıtysy kesteli oımen kórkem órilip, qazaq tiliniń jaǵymdy áýezine áleýmet uıyp qalǵan. Jurt kóńilin sergiter qyzyqty sharalarmen jalǵasqan Til festıvaliniń qyzyqty sátteri áli alda ekeni seziledi. Bekitilgen josparly tapsyrmaǵa sáıkes ótkiziletin is-sharalardyń ishinde halyqaralyq, respýblıkalyq deńgeıdegi Dúnıe júzi qazaq­tarynyń IV quryltaıy aıryqsha oryn almaq. Olarǵa Astananyń mádenı-tarıhı oryndaryna ekskýrsııa uıymdastyrylady, ózge ult jasta­ry­nyń arasynda “Tili birdiń – tilegi bir” respýb­lıkalyq jastar forýmy ótedi dep kózdelýde. Alys-jaqyn shetelderden arnaıy atbasyn tireıtin qonaqtardyń qaı-qaısysy bolsyn elordalyq aıshyqty, ulttyq rýh pen jańǵyrýdyń belgilerin kórgileri keletini beseneden belgili. Sondyqtan qala kóshelerindegi, qoǵamdyq oryndardaǵy ishki-syrtqy jarnamanyń sapasyna, kóshe, eskertkish merekelerine erekshe nazar tigilmek. Jyl saıynǵy “Taǵzym men taǵylym” atty eskertkishter janyndaǵy is-sharalar boı­yn­sha bıyl 15 qyrkúıekte – Baýyrjan Momysh­uly­nyń, 16 qyrkúıekte – Jánibek pen Kereı­diń, 17 qyrkúıekte Kenesary eskertkishteri ma­ńyn­da merekelik kesh ótkizilmek. Rýhanı birlik pen halyqtar dostyǵy ıdeıasyn ýaǵyzdaý maq­satynda jumys isteıtin jeksenbilik mektepter arasynda “Úzdik jeksenbilik mektep”, 14 qyr­kúıekte kútilip otyrǵan “Memlekettik til– mem­lekettik qyzmette” baıqaýlary da jyldaǵyǵa qaraǵanda ózgeshe sıpatta saltanat quratyny baı­qalady. Qyrkúıektiń 16-sy kúni “Kel, balalar, oqylyq!” dep atalatyn balǵyn bóbekterge ar­nalǵan merekelik syı ázirlenip jatsa, bilim oshaqtary túgeldeı “Tárbıe basy – til” apta­lyǵyn uıymdastyrady dep josparlanýda. “Tilge qurmet – elge qurmet” jastar aksııasy týraly óz aldyna oı qozǵasa, artyq etpeıdi. Úńile bersek, tildiń mártebesin bıikteter mundaı shara­lar tolyp jatyr. Onyń ústine bıylǵy Til fes­tıvaliniń arqalar júgi óte salmaqty bolatyny túsinikti. Memlekettik tildi qoldaý men damytý­dyń aldaǵy on jylǵa arnalǵan jańa baǵdarlamasy qyzý talqylanyp jatqan tusta qazaq tiliniń qazyǵy shaıqalmaı, qanaty qaıyrylmaı, dala kóginde erkin samǵaǵan qyran qustaı asqaqtaı ber­sin degen jelkendi úmitke eriksiz ere bergiń keledi. Qarashash TOQSANBAI.