Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasy kúni... Elimizdiń memlekettik merekeleri tizbesinde bul tarıhı máni jóninen aty Táýelsizdik kúnimen qatar atalatyn asa mańyzdy datalardyń biri. Rasynda da, eger 1991 jyly 16 jeltoqsanda qabyldanǵan “Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly” Konstıtýsııalyq zańda biz álemge jańa memlekettiń paıda bolǵandyǵy týraly málimdep, derbes damýǵa degen óz erik-jigerimizdi bildirsek, 1995 jylǵy 30 tamyzda ótken búkilhalyqtyq referendýmnyń nátıjeleri boıynsha qabyldanǵan Negizgi Zańda óz nıetimizdi júzege asyrýdyń naqty uıymdyq-quqyqtyq nysandary men ádisterin júıeli tujyrymdap berdik.
Bul eki qujat ta biz kimbiz, qaıdan paıda boldyq, ózimizdi kim dep sezinemiz, qaıda umtylamyz jáne bul dúnıede ne úshin ómir súremiz degen óte mańyzdy suraqtarǵa baıypty jaýaptar beredi.
* * *
Osydan 15 jyl buryn qyzý óris alǵan saıası kúres jaǵdaıynda elimizdiń Ata Zańyn ázirleý men qabyldaý úderisi zııatkerlik jáne rýhanı kúshterdiń tastúıin jumylýyn talap etti. Ári ol zańdy túrde Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń tóńiregine toptasqan demokratııalyq ózgeristerdi jaqtaýshylardyń qıyn da talassyz jeńisimen aıaqtaldy.
Qazir tarıhtyń sol kezeńiniń sıpattary “KSRO men sosıalıstik lagerdiń kúıreýi”, “totalıtarlyq júıeniń talqandalýy”, “eldi bolshevızmnen aryltý”, “ulttyq órleý”, “demokratııalyq tańdaý”, “saıası damýdyń ózindik jolyn izdestirý” sııaqty, aýqymdy túsindirmeni qajet etpeıtin kitabı aqıqatqa syıyp ketkendeı kórinedi... Biraq sol alasapyran kezeńde osynaý dramalyq astan-kestenniń bar aýyrtpalyǵy bizdiń halqymyzdyń ıyǵyna túsip edi.
Ekonomıkalyq daǵdarys, óndiristiń toqyraýy, qylmystyń beleń alýy, jumyssyzdyq, mıtıngilik demokratııa, ultaralyq qatynastardyń asqynýy jáne saıası radıkalızm jaǵdaıattarymen birge, memlekettik bıliktiń álsizdigi men teńgerimdiliktiń buzylýy eń kúrdeli problemalardyń biri bolyp edi. Bul kóbine-kóp, bir jaǵynan, bılik qurylymdaryndaǵy eskini kókseıtin basym kópshilikke “ózara jol berý jolymen”, ýaqytsha qujat retinde qabyldanǵan 1993 jylǵy Konstıtýsııanyń shıkiligine baılanysty bolsa, oǵan qosa – basynda “qyzyl” Joǵarǵy Keńes turǵan konservatıvtik kúshterdiń ymyrasyzdyq is-áreketterine de baılanysty edi. Osynyń bári jınala kele, elde jarııa etilgen demokratııalyq ózgerister men naryqtyq reformalardy júzege asyrýdyń jolyna bógesin boldy.
Osy arada 1995 jylǵy konstıtýsııalyq reformany qajet etken jaǵdaıdy eske túsire ketken artyqtyq etpeıdi.
1993 jylǵy 28 qańtarda qabyldanǵan egemen Qazaqstannyń tuńǵysh Konstıtýsııasy táýelsizdikti nyǵaıtýda, jańa memlekettik basqarý organdaryn qurýda, demokratııany damytyp, qoǵamdyq-quqyqtyq qatynastardy gýmanızasııa-laýda belgili bir ról atqardy. Sonymen birge, kóbine-kóp Qazaq KSR-iniń 1978 jylǵy Konstıtýsııasyn qaıtalaıtyn ol Negizgi Zańǵa ymyrashyldyq sıpatqa ıe edi. Keńester vertıkaly arqyly burynǵy júıeniń sheshýshi tetigin saqtap qala otyryp, jańa Konstıtýsııa is júzinde Qazaqstannyń jańadan qol jetkizgen memlekettigine birtindep baryp jarylatyn mına qoıǵan bolatyn. Is júzinde elde qosarly bılik qalyptasty, ol is júzinde memlekettiń damýyn tusap tastady jáne munyń ózi jedel sheshimin tabýdy qajet etetin.
Áleýmettik-ekonomıkalyq ahýaldyń odan ári nasharlaı túsýi jaǵdaıynda eldegi qosarly bılik zańdy túrde parlamenttik daǵdarysqa ulasty da, bul Keńester júıesiniń ydyraýy men XII shaqyrylǵan Joǵarǵy Keńestiń ózin ózi taratýyna alyp keldi.
1994 jylǵy 7 naýryzda saılanǵan Qazaqstannyń alǵashqy kásibı Parlamenti – XIII shaqyrylǵan Joǵarǵy Keńestiń taǵdyry da qaıshylyqtarǵa edáýir toly boldy. Ol memlekettik qurylystyń eń bir kúrdeli – bıliktiń bólinýi prınsıpi aıaqtalyp, óziniń qısynyna jete qoımaǵan, tejemelik ári tepe-teńdik júıesi naqty mazmunmen tolyqtyrylmaǵan, Parlamenttiń, Prezıdent pen Úkimettiń statýstary aıaǵyna deıin aıqyndalmaǵan kezde iske kiristi.
Ol bir jylǵa jeter-jetpes jumys istep, saılaý barysynda zańnyń óreskel buzylýynyń oryn alýyna baılanysty, Konstıtýsııalyq sottyń sheshimimen zańsyz dep tanyldy. Osy sebeppen XIII shaqyrylǵan Joǵarǵy Keńes óziniń ókilettigin toqtatty.
Osyndaı jaǵdaıda Memleket basshysy bıliktiń búkil aýqymyn ózine alýǵa májbúr boldy jáne eń bastysy – búkil-halyqtyq talqylaýdyń negizinde jańa Konstıtýsııanyń jobasyn ázirleýge bastamashylyq jasady. Pikirtalastar barysynda eń mańyzdy deıtin eskertpeler men usynystar eskerildi. 1995 jylǵy 30 tamyzdaǵy búkilhalyqtyq referendýmnyń qorytyndylary boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń jańa Konstıtýsııasy qabyldandy, ol elimizdi prezıdenttik basqarý nysanyndaǵy memleket etip jarııalady.
Keıinnen, 1996 jylǵy 30 qańtarda, Parlamenttiń I-sessııasynda sóılegen sózinde N.Á.Nazarbaev ótken kezeńge bylaısha sıpattama berdi: “Shyn mánin-de, biz keńestik ıdeologııa men tájirıbeden dáıekti ári tolyq aryla almaǵan búkil memlekettik júıeniń daǵdarysyn bastan ótkerdik. Bul daǵdarys 1995 jyly óziniń shyrqaý shegine jetip, kesheýildetýge bolmaıtyn konstıtýsııalyq sheshimdi talap etti, sebebi, memlekettik qurylymdar endigi jerde utymdy ári irkilissiz jumys isteı almaıtyn edi. Nátıjesinde búkil memlekettik bılik júıesin, sonyń ishinde onyń zań shyǵarýshy tarmaǵyn da konstıtýsııalyq reformalaý týraly sheshim qabyldandy.
Zań shyǵarý bıliginde bos keńistik paıda bolǵan kezde, memlekettegi barlyq ister úshin jaýapkershilikti Prezıdenttiń óz moınyna alýyna týra keldi. Ýaqyt kórsetkenindeı, budan demokratııaǵa tıtteı de nuqsan kelgen joq, keıbireýlerdiń aıtqanyndaı, eshkimniń basyna dıktatýranyń qoıý bulty úıirilgen joq. Kerisinshe, elimiz úshin syn bolǵan sol bir ýaqytta halyq, Qazaqstandaǵy memlekettik bıliktiń qaınar kózi men sonyń birden-bir qojaıyny retinde, referen-dýmda elimizdiń jańa Konstıtýsııasyn qabyldap, reformalardyń ilgerilep, qoǵamdyq-saıası turaqtylyqtyń saqtalýy úshin óziniń sheshýshi sózin aıtty. Jańa Parlament saılaýy bizdiń demokratııaǵa jigerli umtylysymyzdyń aıǵaǵy boldy, bireýlerdiń boljamyna qaramastan, ol qazaqstandyqtardyń joǵary azamattyq belsendiligin tanytty.
Osy kezeńde zań kúshi bar jarlyqtar arqyly quqyqtyq retteýdegi osal tustardy jaýyp, memlekettiń daý-janjalsyz damyp, qajetti ekonomıkalyq, áleýmettik jáne saıası ózgeristerdi júzege asyrý úshin qajetti alǵysharttardy jasaıtyn eleýli zańnamalyq bazany ázirleýdiń sáti tústi. Konstıtýsııalyq normalardy meılinshe tezirek “iske qosý úshin” Prezıdent Jarlyǵymen konstıtýsııalyq zańdardyń negizgi bóligi qabyldandy. Osy ýaqytta men barlyǵy zań kúshi bar 134 jarlyq pen bizdiń halyqaralyq kelisim-sharttarymyzdy ratıfıkasııalaý týraly 60-tan astam jarlyqqa qol qoıdym”.
Mine, osyndaı jaǵdaıda el Prezıdenti Qazaqstandaǵy memlekettik bılik júıesin konstıtýsııalyq reformalaý jóninde saıası sheshim qabyldap, júzege asyryp edi.
* * *
Bizdiń jańa Konstıtýsııamyz bolatynyn basshylardyń shaǵyn toby 1994 jyldyń aıaǵynda Nursultan Ábishulynyń óz aýzynan estip, bildi: “Men ǵalym-zańgerlerden jumys tobyn qurýdy oıǵa alyp otyrmyn. Onyń jemisti jumys isteýi úshin barlyq qajetti ári jetkilikti jaǵdaılar jasalýy kerek. Bizge jańa Konstıtýsııa kerek, eger biz ony qazir ázirleı almasaq, onda elimizdi joǵaltyp alýymyz múmkin. Qıyndyqtardan qashý, ózgeniń jetegine erý alǵan baǵytymyzdan aýytqý degendi bildiredi, ony bizge tarıh ta, bolashaq urpaqtar da keshpeıdi. Taıaýdaǵy aılarda biz bar kúsh-jigerimizdi jumyldyryp, kásibı mamandarǵa súıene otyryp, bul iske eń kemel, sanaly ári jan-tánimen berilgen adamdardy tartýymyz kerek...”.
Prezıdent sóziniń mazmuny men aıtylý mánerine qarap, bári de alda atqarylar jumystyń óte mańyzdy ári kezek kúttirmeıtin ekendigin sezindi. Bul tek mynany bildiretin: eldi parlament daǵdarysy tıtyqtatyp turǵan sońǵy eki jylda Prezıdent onsyz da ýaqytpen sanaspaı, táýligine 18-20 saǵattan jumys istep júrgenine qaramastan, jumys rejimi budan da qyzý bola túsedi. Sóz oraıynda aıta keteıin, mundaı qaýyrt jumys kestesi keıinirek, máselen, astanany Aqmolaǵa kóshirýdiń alǵashqy aılarynda da boldy. Kúni boıy jumys istegen Elbasy tún ortasyna qaraı májilister ótkizip júrdi.
Barlyq jumystar aýqymy óte qupııa jaǵdaı rejiminde atqarylǵanyn aıta ketken jón. Jobaǵa tartylǵan zańgerlerge óz erikterimen oqshaýlanatyndyǵy eskertilip, qupııalylyqty saqtaý mindet-teldi. Esh nárse alańdatpaýy úshin Prezı-dent olardy kúndelikti mindetterin atqarýdan bosatyp, qalanyń shet aımaǵyndaǵy rezıdensııaǵa ornalastyrdy. 1995 jyldyń kókteminde Almatynyń kórkem túkpirinde Prezıdent eldiń jańa Konstıtýsııasyn ázirleýge jumyldyrǵan biliktiligi joǵary mamandardan turatyn, naǵyz “oı fabrıkasy” deýge laıyqty top bar ynta-jigerimen iske kiristi.
Qujatty ázirleý jónindegi komıssııaǵa basshylyq jasaý N.A.Shaıkenovke júktelgen bolatyn. Sodan soń Prezıdent saraptamalyq-konsýltatıvtik keńes quryp, onyń quramyna Iý.G.Basın, V.A.Kım, K.A.Kolpakov, A.K.Kotov, B.Á.Muhamedjanov, E.K.Nurpeıisov, Ǵ.S.Saparǵalıev, M.K.Súleımenov, sondaı-aq sheteldik sarapshylardan S.S.Alekseev, J.Attalı, R.Dıýma kirdi.
Osy esimderdi sanamalap kórsetýdiń ózi-aq Nursultan Ábishulynyń uıymdastyrýshylyq darynynyń mynadaı bir tamasha jaǵyn: memleket úshin ómirlik mańyzy bar máseleler jóninde sheshim qabyldarda – ǵalym-zańgerlerdiń, tájirıbesi mol, bilikti, naǵyz aldyńǵy qatarly qoǵamdyq oıdyń ókilderiniń pikirlerin mindetti túrde eskeretindigin kórsetti. Jobaǵa qatysýshylar toby týraly sóz etkende, onyń atalǵan resmı tizimmen shektelip qalmaǵanyn da ataı ketý kerek. Sórege jaqyndaǵan saıyn oǵan basqa salalardyń mamandary – tarıhshylar, saıasattanýshylar, etnologtar, fılologtar, jýrnalıster, taǵy basqalar da tartyldy. Sondaı-aq júktelgen mindetterdiń keleliligi men sol kúnderdegi qyzý qarqynmen atqarylǵan jumystar birqatar daryndy, tamasha bilim alǵan, maqsatty ári otansúıgishtik peıildegi jastardyń tanylýyna yqpal etti. Osy mańyzdy qujatpen jumys isteý olar úshin myqty moraldyq qoldaý jáne tamasha ómir mektebi boldy. Birer jyldan keıin-aq olardyń kóbi qyzmet baspaldaǵymen jedel ósip, elimizdiń aldyńǵy qatarly saıası, ǵylymı, mádenı jáne isker adamdarynyń tobyna baryp qosylyp, sińisip ketti.
Sol bastamanyń tabysty bolýynyń taǵy bir sebebi jobany ázirleýshiler ujymynda jaqsy moraldyq-psıhologııalyq ahýaldyń qalyptasýynda der edik. Olardyń árqaısysynyń ótkeninde jyldar boıy qalyptasqan óz jumys stıli men qoltańbalary, óz kózqarastary men ustanymdary jáne, eń aqyrynda, bedel ıeleri men basshylyqqa degen ózindik pikirleri bar-tuǵyn. Buǵan shyǵarmashylyq ıelerine tán, kóbine sál nárseni kóńilderine alyp qalatyn kirpııazdyqty qosyńyz. Sonda siz uıymshyl ári jınaqy komanda bolýy úshin Nursultan Ábishulynyń olarǵa darytqan moraldyq-etıkalyq qasıetterdiń tolyq jıyntyǵyn sezgendeı bolasyz.
Degenmen, áıgili ǵalymdardyń osyn-daı jańa ári aýqymdy ǵylymı mindetti ujym bolyp sheshýdegi qyzmeti ıdeıalyq tuǵyrnamalar kúresinsiz, pikirler qaı-shylyǵynsyz “maıdan qyl sýyrǵandaı” qalypta júrip jatty desek, munymyz tańdanarlyqtaı bolar edi. Biraq, osy kisilerdiń abyroıyna oraı, olar erekshe bir problemalyq máseleler boıynsha Prezıdenttiń bilimi men tájirıbesine ıek arta otyryp, ortaq nátıjege jumys isteı bildi. Al Elbasymyzdyń o bastaǵy maqsaty boıynsha, Qazaqstan Konstıtýsııasy qabyldanǵan jáne beıimdelgen qalpynda shet memleketterdiń konstıtýsııalyq quqyǵynda bar barlyq ozyq, utymdy ári keleshegi zor qaǵıdattardy boıyna sińirip, sonymen birge, ózindik erekshelikke de ıe bolýy tıis edi.
Qazaqstannyń zańnamalyq baǵdarlamasyn ázirleý aldynda álemniń ondaǵan elderiniń konstıtýsııalary oqylyp, taldandy. Meniń bilýimshe, Nursultan Ábishulynyń ózi 20-dan astam eldiń konstıtýsııalaryn muqııat taldap, eń utymdy-aý degen erejelerin konspektilep, olardy Negizgi Zańmen jumys isteýdegi qyzmetinde shyǵarmashylyqpen paıdalandy. Sonyń ózinde de máseleni jabyldy dep qaraýǵa erte edi. Konstıtýsııany búkilhalyqtyq talqylaý men ol jónindegi plebıssıt áli alda bolatyn. Al olar qujattyń mazmunyna da, qury-lymyna da eleýli ózgerister engizýdi talap etýi múmkin edi, solaı bolyp shyqty da.
Prezıdent óziniń onsyz da tyǵyz jumys kestesinen ýaqyt jyrymdap, jobany ázirleýshilermen meılinshe jıi kezdesip turýǵa tyrysty. Bálkim, anaý-mynaý saıası is-áreketteri men sheshimderiniń ózine málim alǵashqy sebepterin, ýájderi men jaǵdaıattaryn, josparlary men baǵdarlamalaryn ashyp aıtyp jatpasa da, ol top múshelerin jigerli túrde asyqtyryp qana qoımaı, demep te turdy...
Árbir bapqa, paragrafqa, sóz tirkesi men sózge synı turǵydan jan-jaqty taldaý jasalatyn. Osy pikirtalastar barysynda Nursultan Ábishuly aıtys-tartystyń naǵyz qyzǵan kezinde “Senbeımin! Munyń osyndaı ekenin maǵan dáleldep berińder!” – dep qyzýlana ún qata otyryp, Stanıslavskııdiń júıesine súıengendeı kúı keshýshi edi. Sodan keıin ózine tán tezıstik jyldam jazýy arqyly óz opponentteriniń ýájderin bloknotyna túrtip alyp otyratyn.
Keıde pikirtalas tuıyqqa tirelgendeı bo-lyp ta kórinetin. Ondaıda, Nursultan Ábish-uly osyndaı kezde aıtylatyn: “qaıtemiz endi, sheberliktiń shegi joq qoı” degendeı, bárine “qaıyrly tún” ti-leı otyryp, al ózi uıqysyz túndi ótkizip, tańerteń daýly baptyń ózgertilgen jańa redaksııasyn alyp kelý úshin sońǵy talqylaýdyń stenogrammasyn umytpaı ózimen birge ala ketip, úıine qaıtatyn..
Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdentiniń murajaıynda Nursultan Ábishulynyń jumys jazbalarymen tolǵan onnan astam bloknottar men túrli kólemdegi jekelegen paraqtar muraǵattyq saqtaýda ekenin de aıta keteıin. Olar, sóz joq, elimizdiń Negizgi Zańyn ázirleý kezindegi Elbasymyzdyń yjdaǵatty da qyzý jumysynyń kýási bolyp tabylady. Sol materıaldardyń qaısybir úzindileri oqýshylar nazaryna usynylyp otyr.
* * *
Zańdardyń qatań, standartty ári meılinshe qasańdan-dandyrylǵan, sondyqtan da “jalań, jansyz ári súreńsiz” tiline baılanysty zańdyq janrdyń normalary men mindetteýleri áldebir estetıkalyq ásemdik pen aıryqsha sóz jańǵyrtýlaryn jasaıtyn alańqaı emes degen túsinik qalyptasqan. Biraq zor yqylaspen jáne ynta-jigermen jumys istegen jaǵdaıda iskerlik prozasynyń ózi de ıkemge ıligetin bolyp shyqty.
Konstıtýsııa jobasymen jumystyń bas kezinde-aq Prezıdent ony ázirleýshilerdiń aldyna Negizgi Zańdy óziniń qandaı kúıde kórgisi keletindigi jónindegi talaptaryn naqty qoıdy: “Bizge áldekimniń konstıtýsııasyn kóshirip alýdyń qajeti joq. Bizdiń Negizgi Zańymyzdyń qazaqy sıpaty bolýy tıis, ol qazaqtyń kóne dástúrleri men ózimiz umtylyp otyrǵan keleshekti qazaqy kózben kórýdi qamtýy kerek”.
Osylaısha, jumys toby bolashaq mátin sheteldik syńarlasynyń asyǵys kóshirmesine da uqsamaıtyn, tarıhı-etnografııalyq arhaıkanyń shań-tozańyna kómilip te qalmaǵan “altyn arqaýdy” tabýy tıis edi. Prosedýralyq kanondar men dástúrlerge sholastıkalyq qatyp qalýshylyq shyǵarmashylyq proseske tusaý bolmaýy úshin Prezıdent olardy kórsoqyr dogmatızmnen de saqtandyrdy.
Sol sebepti, jobany ázirleýshiler máseleniń tek jalań zańdylyq jaǵyna ǵana emes, Konstıtýsııa mátinimen jumystyń leksıkalyq-grammatıkalyq astarlaryna da, sonyń ishinde, qazaq jáne orys tilderindegi nusqalardyń sózdik jaǵynan da, mándik jaǵynan da meılinshe qatań teń túpnusqa bolýyna kóńil bóldi.
Máselen, qolyna qazaqtyń tarıhy jóninde kitap ustap kórmegen adam Nursultan Ábishulynyń Konstıtýsııanyń: “Biz, ortaq tarıhı taǵdyr biriktirgen Qazaqstan halqy, baıyrǵy qazaq jerinde memlekettilik qura otyryp...” dep bastalatyn preambýlasyndaǵy “baıyrǵy qazaq jerinde” (“na ıskonnoı kazahskoı zemle”) degen tirkesindegi baıyrǵy degen kóne mádenı sózdi qoldaný arqyly oǵan quqyqtyq mártebe bergenine mán berip te jatpaýy múmkin. Bul orys tilinde “ıskonnoı, korennoı, prırojdennyı, pervorodnyı, ıznachalnyı” degen maǵynalarǵa ıe. Konstıtýsııanyń bastapqy nobaılarynda bul pozısııa ejelgi “drevnıı, davnıı, staryı; sýshestvýıýshıı ıspokon vekov; doıstorıcheskıı” jáne kóne “drevnıı, starınnyı, vethıı; ýstarevshıı, ponoshennyı, poderjannyı (o veshah)” degen sózderge negizdelgen bolatyn. Biraq, bul anyqtamalardyń dálsizdigin, jetimsizdigin jáne tolyq emestigin ótkir sezingen Prezıdent eń durys nusqa retinde osy baıyrǵy sózine turyp aldy. Qazaqtar úshin bul qasterli sózdiń maǵynasy onymen etımologııalyq turǵydan mándes baıyr “prochnyı, ýstoıchıvyı, nadejnyı, dobrotnyı”, baıraq “znamıa, flag, shtandart” sózderimen de tórkindes bolyp turady, t.s.s. Al baıyrǵy sóziniń tereń tarıhı tórkini men fılosofııalyq-ıdeologııalyq mazmunyna keler bolsaq, oǵan jaýapty kóne túrkilerdiń Orhon-Enıseı jazba eskertkishteri beredi. Sol dáýirde bul sóz ıer baıyrqy – “rodnoe mesto ot nachala vremen; ıskonnaıa zemlıa; svıashennaıa Otchızna; obetovannaıa, zaveshannaıa, zapovednaıa obıtel; oıkýmena; mesto, gde vpervye byl podnıat sobstvennyı flag” túrinde jıi ushyrasady.
2-baptyń 1-tarmaǵyndaǵy “Respýblıka Kazahstan ıavlıaetsıa ýnıtarnym gosýdarstvom s prezıdentskoı formoı pravlenııa” degen sóılemdegi ýnıtarlyq degen sózdi memlekettik tilge aýdarý da kóp talas týdyrdy. Bireýler basty qatyrmaı, qarapaıym jolmen ýnıtarly anyqtamasyn kóshirip ala qoıýǵa shaqyrdy, ózgeler ózimizdiń leksıkalyq-grammatıkalyq formalaryn tilge tıek etip, bólinbeıtin, birkelki, birlikti, dara, derbes, t. b. sózderdi alýdy usyndy. Prezıdent eki jaqty da tyńdap bolyp: “Eger latynnyń unitas “edınstvo” sózi “obedınennyı, edınyı, sostavlıaıýshıı odno seloe, ı stremıashıısıa k edınstvý” degendi bildirse, onda qazaqsha bul birtutas – edınyı, nedelımyı degendi ańǵartady. Menińshe, bul meılinshe aıqyn, tujyrymdy ári qolaıy”, – degendi aıtty.
Sátti leksıkalyq tańdaýlardyń biri Konstıtýsııanyń 1-babynyń 1 tarmaǵyndaǵy “svetskoe (gosýdarstvo)” túsiniginiń balamasyn tabý boldy. Bul máseleniń qıyndyǵy mynada edi. 1994 jylǵa deıin bizdiń leksıkografııalyq ádebıetter orystyń svetskıı degen sózin zııaly dep aýdarýdy usynyp keldi. Sózdikterdiń biri, máselen, muny bylaı dep túsindirdi: “1. zııaly; svetskoe obshestvo – zııaly qaýym; (aýys. aqsúıekter); svetskaıa sreda – aqsúıekter ortasy (qaýymy)”.
Bul Konstıtýsııa mátininde dál bolyp shyqpaıtyn ári tipti kúlkili de edi. Osy maǵynalyq qarama-qaıshylyqty joıý qajet boldy. Sol kezde kóne zaıyr sózinen zaıyrly degen jańa termın shyǵaryldy. Bizdiń tilimizge orta ǵasyrlarda engen arabtyń zaıyr sózi (nusqasy: zahır) “1. ıasnyı, otkrytyı, otchetlıvyı; 2. chelovechnyı, gýmannyı, sıvılızovannyı; 3. grajdanstvennyı, grajdanskıı” degendi bildiredi. Zaıyrly degen sózdiń sondaı-aq “dobroporıadochnyı, blagodetelnyı, mıloserdnyı, sochývstvýıýshıı, soznatelnyı, dalnovıdnyı” degen qosymsha maǵynalary da bar. Ol osy maǵynasynda qazaqtyń folklorlyq jáne kitabı-ádebı dástúrinde jaqsy belgili.
Maǵynasyn ádeıi arttyryp, mánin maqsatty túrde anyqtaýdyń nátıjesinde zaıyrly leksemasy latynnyń seacularis “svetskıı” sóziniń dál balamasy bolyp shyǵa keldi. Ári ol atalǵan uǵymnyń “dinı, klerıkaldyq jáne teokratııalyq” mánderine qarsy “beıbit, azamattyq” sıpatyn ashyp turdy. Bul sózdiń ómirde joly boldy, jurtshylyq ony tez qabyldap, tilimizge sińisip ketti. Tolyq maǵynaly termın mártebesine ıe bolǵan soń, resmı, ǵylymı ádebıetter men oqýlyqtarda jıi qoldanylatyn boldy.
Osy atalǵan epızodtarda Nursultan Ábishulynyń ana tilimizge degen aıryqsha qurmeti men aıaly qamqorlyǵy, onyń sarqylmas kommýnıkatıvtik, gneseologııalyq jáne mádenı kúsh-qýatyna degen senimi aıqyn kórindi. Konstıtýsııanyń arqasynda jańaryp, qaıta oı eleginen ótkizilgen jáne termındik turǵydan kodıfıkasııalanǵan jekelegen sózder men sóz tirkesterinen basqa, Negizgi Zań “stılderdiń úılesimdi ózgerýiniń” kóptegen úlgilerin ómirge ákeldi. Sonyń nátıjesinde “hattamalyq formýlalar” oılamaǵan jerden óziniń kórkem jáne maǵynaly aforızmdik qyrymen jarqyraı tústi. “Biz, Qazaqstan halqy...” dep keletin tirkes áldeqashan-aq saıası sóz saptaýlarǵa, pýblısıstıkalyq taqyryptar men tartymdy sımvolıkalyq dáıektemelerge azyq boldy. Al “Zań men sot aldynda jurttyń bári teń”, “Árkimniń ómir súrýge quqyǵy bar”, “Adamnyń qadir-qasıetine qol suǵylmaıdy”, “Menshik mindet júkteıdi, ony paıdalaný sonymen qatar qoǵam ıgiligine de qyzmet etýge tıis”, t.s.s. jekelegen sóılemder men sóz tirkesteri júzdegen jyldar boıy shıratylyp kele jatqan daıyn maqal-mátelderdeı áser etedi.
Konstıtýsııany ázirleý tarıhynyń tek bir ǵana tildik jaǵynyń ózi bizge oılaný úshin osynshama azyq beredi.
* * *
Nursultan Ábishulynyń óz Ákimshiligine nobaıy óz qolymen jazylyp ázirlengen jobasyn berip, sonyń negizinde “1995 jylǵy 30 tamyzda respýblıkalyq referendým ótkizý týraly” Jarlyq daıyndaýdy tapsyrǵan 1995 jyldyń 28 shildesi bárimizdiń jaqsy esimizde. Onda bylaı dep qaýly etildi:
“1. 1995 jyly 30 tamyzda respýblıkalyq referendým ótkizilsin.
2. Respýblıkalyq referendýmǵa jańa Konstıtýsııanyń jobasy engizilsin, onda: “Siz 1995 jylǵy 1 tamyzda jarııalanǵan Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń jańa jobasyn qabyldaısyz ba?” degen suraq tujyrymdalsyn.
3. 1995 jyly 1 tamyzda buqaralyq aqparat quraldarynda búkilhalyqtyq talqylaýdy eskere otyryp, tolyqtyrylǵan jáne ózgertilgen Konstıtýsııanyń jobasy jarııalansyn. Konstıtýsııanyń jobasy Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasyna bir mezgilde jiberilsin”.
Sol kúni Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń tóraǵalyǵymen saraptamalyq-konsýltatıvtik keńestiń qorytyndy otyrysy ótti. Al joba jarııalanǵannan keıin Nursultan Ábishuly otandyq jáne shetel jýrnalısterine arnap baspasóz konferensııasyn ótkizip, onda qazaqstandyqtardyń basym kópshiligi elimizdiń Negizgi Zańyna engizilgen ıdeıalar men prınsıpterdi negizinen maquldaǵanyn habarlady. Jobanyń ıdeologııasy men negizgi mazmuny qoldaý tapty, biraq onyń barlyq bólikteri belgili bir ózgeristerge ushyrady. Atap aıtqanda, jobanyń 98 babynyń 55-ne ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi.
Jańa Konstıtýsııanyń jobasy BAQ-ta jarııalanǵan sátten bastap 4 - 28 shilde aralyǵynda ótken qoǵamdyq talqylaýǵa 3,5 mıllıonǵa tarta otandastarymyz qatysyp, olar 32 myńǵa jýyq usynystar men eskertpeler berdi. Jańadan túsip jatqan barlyq korrespondensııalar boıynsha kún saıyn málimetter qurastyrylyp, olarǵa jedel tıisti saraptamalar jasaldy.
Prezıdent Ákimshiliginiń qyzmetkerleri úshin ol óte bir qyzý da qaýyrt kúnder boldy. Sebebi, barlyq jumys tikeleı bizdiń ıyǵymyzǵa tústi. Árıne, sonyń bárin ózimizdiń negizgi qyzmettik mindetterimizdi atqara júrip oryndadyq.
Sol kezde kezdesken qıyndyqtardy seziný úshin uıymdastyrýshylyq-tehnıkalyq sıpattaǵy mynadaı bir ǵana shaǵyn mysal keltireıin. Qazir derbes kom-pıýtermen jáne prıntermen eshkimdi de tańqaldyra almaısyń. Olar, sirá, ekiniń birinde bar shyǵar. Biraq ol kezde jazý mashınkasynyń dáýiri áli aıaqtala qoımaǵan bolatyn. Alǵashqy qarabaıyr kompıýterler ómirimizge endi ǵana ene bastap edi. Sondyqtan tek qana arnaıy mashbıýronyń jedel ári sapaly jumysyn jolǵa qoıýdyń ózi edáýir kóńil bólýdi jáne baqylaýdy qajet etti.
Aqyrynda, bir aı ótkennen keıin, 30 tamyzdyń sársenbisinde Qazaqstanda jańa Konstıtýsııa boıynsha referendým bolyp ótti. Kelesi táýlikterde alǵashqy qorytyndylary belgili bola bastady. Sol boıynsha, referendýmǵa saılaýshylardyń 90,51% qatysty. Qatysýshylardyń 89,1% Negizgi Zańdy jaqtap daýys berdi. Prezıdent úlken baspasóz konferensııasyn shaqyrdy. Onda ol eń aldymen barlyq qazaqstandyqtardy osy tarıhı oqıǵamen quttyqtady: “Elimizdiń jańa Konstıtýsııasynyń jobasyn qoldap daýys bere otyryp, bizdiń azamattarymyz búkil elimiz, árbir azamat úshin mańyzdy tańdaý jasady. Negizgi Zańda memlekettiń prınsıpteri ǵana jarııalanyp qoıǵan joq, sonymen birge árbir adamnyń, bizdiń azamattardyń tikeleı ómirimen baılanysty sheshimder de qabyldandy. Bular olardyń bostandyqtaryna, quqyqtaryna, qoǵam aldyndaǵy mindetterine baılanysty máseleler edi. Bálkim, Qazaqstan tarıhynda birinshi ret halyq óz bolashaǵyn óz qolynda ustady jáne sol úshin daýys berdi. Bul – halyqtyń Konstıtýsııasy”.
Prezıdent sheshimin kesheýildetýge bolmaıtyn is-sharalar: Konstıtýsııanyń kúshine enýine baılanysty óte taıaý ýaqytta saılaý týraly, Parlament pen onyń depýtattarynyń statýsy týraly jańa zańnamalyq aktiler qabyldaý qajettigi týraly da eske salyp ótti.
Sol baspasóz konferensııasynda jýrnalıster Prezıdentke kóp saýaldar qoıdy, olardyń keıbireýleri edáýir “shymshymaly” suraqtar boldy. Alaıda, búkilhalyqtyq jeńistiń sezimimen qanattanǵan Nur-sultan Ábishulynyń kóńil kúıi óte kóterińki edi. Sondyqtan ol barlyq shabýyldarǵa eńsesin bıik ustap, erkin ári qýaqylana jaýap berdi. Degenmen, munyń ózi uzap ketken kerýenniń sońynan álsiz estilip jatatyn daýystar edi...
Memleket basshysynyń Ákimshiliginde jumys burynǵydan da qyza tústi. Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha “Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy týraly” Jarlyq ázirlenip, onyń mátininiń Elbasymyzdyń qoly qoıylatyn túpnusqalary ba-syldy. 1993 jyly 28 qań-tarda qabyldanǵan Konstıtýsııanyń alǵashqy túp-nusqasyn saqtaý úshin Ortalyq Memlekettik arhıvke tapsyrý rásimi 6 qyrkúıekke belgilendi.
5 qyrkúıekte referendýmdy ótkizý jónindegi Ortalyq komıssııa sanaq esebiniń nátıjeleri boıynsha BAQ-ta resmı habarlama jarııalady. Sol boıynsha, “Barlyq 10253 ýchaskede daýys berildi. Referendýmǵa qatysý úshin tizimge engizilgen respýblıka aza-mattarynyń jalpy sany 8 933 516 adamdy qurady. Daýys berýge qatysqan azamattardyń sany – 8 091 715, nemese 90,58%. “Iá” dep daýys bergender sany – 7 212 773, nemese 89,14%. “Joq” dep daýys bergen azamattardyń sany – 800 839, nemese 9,91%. Jaramsyz dep tabylǵan bıýlletender 78 103. Daýys berýdiń qorytyndylary boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy qabyldanǵan bolyp sa-nalady”.
6 qyrkúıekte Qazaqstannyń jańa Konstıtýsııasyn saltanatty túrde resmı tanystyrý rásimi bolyp ótti. Sony asha otyryp Nursultan Nazarbaev bylaı dep málimdedi: “Bizdiń Konstıtýsııamyz kóptegen demokratııalyq memleketter konstıtýsııalarynyń úlgileri boıynsha, deklaratıvtik emes, óziniń barlyq qurylymy men tehnıkalyq-zańdylyq negizi, qatań memlekettanýshylyq, saıası jáne quqyqtyq kategorııalar júıesi arqyly qazirgi zamanǵy memleket pen áleýmettik baǵdarly naryqtyq ekonomıkany qalyptastyryp jáne damytý úshin senimdi alǵysharttar jasaıdy”.
8 qyrkúıekte jańa Konstıtýsııa BAQ-ta jarııalandy.
Qazirgi qoldanystaǵy Negizgi Zańdy Elbasymyzdyń tól perzenti dep ataýymyzǵa ábden bolady. Tym táýir teńeýler men salystyrýlardy ómirdiń ózi jıi usynyp jatady ǵoı! Alǵashqy sulbasy ázirlengennen bastap, mátinniń referendýmda qabyldanǵan sońǵy redaksııasy resmı túrde gazet betterinde jarııalanǵanǵa deıingi Konstıtýsııa jobasyn ázirleýdiń belsendi kezeńi tup-týra toǵyz aı, toǵyz kúnge sozylypty.
1995 jylǵy Konstıtýsııa Qazaqstan táýelsizdigi qalyptasýynyń bastapqy kezeńiniń aıaqtalǵanyn bildirip, ómirdiń barlyq salalaryndaǵy júıeli reformalarǵa serpin berip, shyn máninde bizdiń memleketimizdiń damýynyń jańa paraǵyn ashty. Alǵashqy kezekte memlekettik bıliktiń qurylymy aýqymdy ózgeristerge ushyrady. Konstıtýsııa respýblıkada memlekettik bıliktiń birtutas ekendigi jáne onyń ózara “tejemelilik pen teńgerimdilik júıesin” qoldanyp áreket etetin zań shyǵarýshylyq, atqarýshylyq jáne sot tarmaqtary prınsıpine sáıkes júzege asyrylatyny týraly ıdeıany bekitti. Konstıtýsııa bıliktiń ár tarmaǵynyń qyzmetiniń konstıtýsııalyq shekara-jigin aıqyndady. Prezıdenttik ınstıtýt bılik tarmaqtary qurylymyndaǵy tóreshiniń qyzmetin ózine alyp, prınsıptik turǵyda jańa statýsqa ıe boldy. Mundaı ereje bıliktiń barlyq úsh tarmaǵyna yqpaldy tetikterdiń áser etýi esebinen qamtamasyz etildi. Buǵan eń aldymen Parlamentti taratý quqyǵy jáne Úkimettiń Prezıdent aldyndaǵy jaýapkershiligi jatady. Sot júıesine reforma júrgizildi, Konstıtýsııalyq Keńes quryldy. Burynǵy keńestik ókildik organdar júıesiniń ornyna kelgen qos palataly Parlament jumys isteı bastady.
Keıinirek, táýelsizdiktiń alǵashqy bes jylyn qorytyndylaı kele, Nursultan Nazarbaev bul kezeń ózine jaı kezdegi kóp jyldardyń oqıǵalaryn syǵymdap syıdyryp jibergendigin aıtyp ótti: “Birinshiden. Biz jańa memlekettiktiń negizin jasadyq. Budan júzdegen jyldar buryn úzilgen evolıýsııalyq prosess qalypty arnasyna qaıtyp oraldy. Al búgingi tańda qalyptasyp jatqan nárselerdi aýqymy jóninen ulttyń ótken jolynyń birde-bir kezeńimen salystyrýǵa bolmaıdy.
Ekinshiden. Bizdiń naryqtyq ekonomıka qurýǵa qaraı sheshýshi umtylys jasaýymyzdyń sáti tústi. Kánekı, aýyl-aımaqtyq baǵa berýden irgeni aýlaq sala turyp, shyndyqtyń kózine týra qaraıyqshy. Álemniń naryqtyq reformasııalar shapshań ári dáıekti júrgizilgen aımaqtarynda búgingi tańda turmys deńgeıi kúrt kóterildi; al tabansyzdyq pen jartykesh áreketter boı kórsetken jerde bul qadam tuıyqqa aparyp tiredi. Biz bes jyl ishinde ilgeri umtylýymyzǵa qajetti ınstıtýttardy qurdyq.
Úshinshiden. Búgingi tańda nashar túsiniletin, biraq quqyqtyq júıede uzaq merzimdi nátıjeleri bolatyn betburys jasaldy. Biz ilgeri qaraı alys kettik jáne kúni keshegi totalıtarızmniń súrginge toly quqyqtarynan máńgige qutyldyq dep úmittenemin. Jáne biz jeke-dara partııanyń óktemdigin talqandadyq. Ol sózdiń máninde qalypty partııa bola da almady, kerisinshe, óktemshil memlekettik apparatqa aınaldy. Eger qysqa ǵana aıtsaq, erkin qoǵamnyń quqyqtyq negizi jasaldy.
Tórtinshiden. Biz óz jas memleketimiz qalyptasýynyń meılinshe kúrdeli ýchaskesin qan tógýsiz óttik. Kóp ultty jáne kóp dindi elge burynǵy memleket pen qoǵamdyq qurylystyń dereý ydyraýy jaǵdaıynda munyń qanshalyqty kúshke túskenin kelesi ǵasyrdyń tarıhshylary aıtatyn bolady. Biraq bul – bizdiń daýsyz jetistigimiz, onda halyqtyń kemeńgerligi de, basshylyqtyń saıası erik-jigeri de beınesin tapty.
Besinshiden. Qazaqtyń memlekettik birlestikteri ejelgi Qytaı, Arab jáne Eýropa derek kózderinde eske alynǵanymen, Qazaqstan eshqashan da osyndaı dúnıe júzi tanyǵan memleket retinde bolǵan emes. Bul sońǵy bes jyldyń jetistigi. Kánekı, Qazaqstannyń ydyrap ketken ımperııanyń shet aımaqtaǵy buryshynan dúnıejúzilik qaýymdastyq qurmetteıtin jáne ıadrolyq qarýsyzdaný sııaqty ǵalamdyq proseste orasan ról atqarǵan táýelsiz memleketke deıingi aýqymy jaǵynan ǵalamat qashyq joldy júrip ótkenin este saqtaıyq. Eger álem bizdi toptasqan, demokratııalyq, bir pikirlesterdiń ekonomıkalyq qýatty qoǵamy dep kóretin bolsa, dúnıejúzilik qoǵamdastyq Qazaqstandy osy rette tanı beretinin túsiný mańyzdy.
...Bizdiń býyn tý syrtynan tarıh tynysyn sezip tur desek, bul qyzdyrmaly qyzyl sóz emes. Mıllıondaǵan ata-babalarymyzdyń aldyndaǵy, dalanyń uly bıleýshileri men batyrlarynyń aldyndaǵy, osy júzjyldyqtyń alǵashqy otyz jylynyń keremet daryndy memleket qaıratkerleriniń aldyndaǵy, bárinen buryn talaı jyldardan keıin táýelsiz memleketter sapynda óz ornyn qaıta tapqan halyqtyń aldyndaǵy erekshe jaýapkershilik júgi bizge osylaı aıtqyzyp otyr.
Mundaı taǵdyr jer betindegi halyqtardyń báriniń mańdaıyna jazyla bermeıdi, qysqa ǵana ýaqyt aralyǵynda osynshama kúrdeli mindetterdi sheshý de kez kelgen halyqtyń qolynan kelmeıdi. О́zimizdiń qýatty memlekettigimizdi qura otyryp, tıimdi ekonomıkany qalyptastyra otyryp, ultaralyq kelisim men saıası turaqtylyqty saqtap qalý – HHI ǵasyrdyń tabaldyryǵyndaǵy bizdiń mindetimizdi osylaısha tujyryp aıtýǵa bolar edi. Ár túrli ǵasyrlar men árqıly dáýirlerde tarıh bizdiń halqymyzdyń aldyna óte qatań, keıde tipti qatal mindetter qoıyp otyrǵan. Memlekettigimizden aıyrylǵanda da bizdiń halyq retinde saǵymyz synǵan joq. Ǵasyrlar toǵysynda turǵan osy sátte de biz jaǵdaıdy boıamalaýdan aýlaqpyz.
Alaıda ulttyq tarıhymyzdyń qandaı bel-belesinde de biz ózimizdiń memlekettigimizdi san ǵasyrlar boıy tapjylmaı turatyndaı etip qurýǵa dál osyndaı múmkindik alyp kórgen emespiz. Taǵdyrdyń osy sırek syıyn paıdalanyp qalý – bizdiń urpaqtyń mańdaıyna jazylypty”.
* * *
Kazirgi zamandastarymyz úshin aınalamyzda bolyp jatqan tarıhı oqıǵalardyń aýqymy men mańyzyn tolyq paıymdaý keıde qıynǵa soǵady. Bul bolashaq urpaqtardyń enshisindegi is. Sonymen birge, adam zerdesiniń tabıǵaty eń aıshyqty jáne eń mańyzdy degen oqıǵalardy birer ǵana sózben jadynda saqtap qalýǵa beıil. Kim bilsin, ǵasyrlar men myńjyldyqtar toǵysynda táýelsiz memleketimizdi órkendetý kezeńine de halqymyz “Nursultannyń nurly joly” degen aıdar taǵar, bálkim.
Al ázirge táýelsizdigimiz nyǵaıa bersin, bul jol uzaq ta baqytty ári mazmundy bola tússin delik.
Mahmut QASYMBEKOV, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Keńsesiniń bastyǵy.