ÚKIMET «Egemen Qazaqstannyń» aptalyq qosymshasy

Sheberlikti shyńdaıtyn baǵyt Úkimet máshıne jasaý salasyn damytý baǵdarlamasyn qabyldady Máshıne jasaý salasynda qazirgi kúni damyǵan batys elderi men Japonııa alda keledi. Osy elderdiń jasaǵan jeńil máshıneleri búkilálemdik rynokty jaýlap aldy dese de bolady. Bul ártúrli joldarmen júzege asýda. Máselen, bizdiń óńirde máshıne jasaý salasy jetilgen dep esepteletin Reseıdiń ózinde qazir sheteldik máshınelerdi shyǵaratyn ón­diris oryndary ýaqyt ótken saıyn kó­beı­ip keledi. Ol qazirdiń ózinde Reseıdiń óz markilerinen basym túse bastady. 2010 jyldyń birinshi jartyjyldyǵyndaǵy málimetke kóz júgirtetin bolsaq, Reseıde osy ýaqyt aralyǵynda satylǵan máshı­nelerdiń 31,5 paıyzyn osy eldiń otan­dyq markileri qurasa, 32,8 paıyzyn Re­seıde shyǵarylatyn sheteldik markiler quraǵan eken. Sheteldik markilerdi satý­dan túsken paıda 4,7 mlrd. dollardy qu­rap, reseılik markilerden túsetin paı­dadan 2 ese asyp túsken. Degenmen, osyǵan qarap, ıaǵnı álemdik máshıne jasaý óndirisi men rynogy bólinip qoıdy, endi odan oryn joq dep qarap otyra berýge bolmaıdy. Máshıne jasaý óndirisin qalaı damytýǵa bola­tyndyǵynyń bir úlgisin kórshimiz Qytaı eli kórsetip otyr. Bastapqy kezde batys­taǵy óndiristerdi óz ishine kóshirý, ba­tystyq máshınelerdiń úlgisin óz ishte­rinde shyǵarý arqyly osy salany da­mytqan qytaılyqtar endigi kezekte álem­dik rynokqa solardyń jolymen, biraq neǵurlym arzandaý etip shyǵaryl­ǵan óz markilerin de usyna bastady. Bizdiń Qazaqstanda da máshıne jasaý óndirisi jalpy aıtqanda jaqsy damyǵan dep aıtýǵa bolady. Elimizdiń ár óńir­lerinde túrli salalarǵa arnalǵan bólshek­ter jasaıtyn zaýyttar jumys isteıdi. Degenmen, elimiz óz táýelsizdigine ıe bo­lyp, naryq qatynastary alǵash orynǵa bastaǵan, al burynǵy ekonomıkalyq baılanystar úzilgen tusta bul salanyń jaǵ­daıy nasharlap ketti. Ekinshiden al­ǵanda qazirgi álemdik tehnıkalyq pro­grestiń jedel damýyna baılanysty olar shyǵarǵan qural-jabdyqtar da moral­dyq turǵydan tozdy. Sóıtip, táýelsiz elimizge óziniń máshıne jasaý óndirisin san túrli salalar boıynsha qaıta qurýǵa, túbegeıli qaıta jańǵyrtýǵa týra kelip otyr. Bul óte kúrdeli de qıyn mindet. Bir­aq, osyǵan umtylmasaq, bizdiń ekono­mıkamyz aldaǵy ýaqytta jan-jaqty damy­maǵan, shıkizat óndirýge ǵana qabi­letti tutyný ekonomıkasy deńgeıinde qala bermek. Ekonomıkanyń basqa sa­lalarynan túsetin asa mol qarjy kólemi sheteldik tehnıkalar men qural-jab­dyqtardyń ımporty úshin syrtqa ketpek. Máselen, Qazaqstan qazirdiń ózinde osyndaı zattardy satyp alý úshin jyl saıyn shamamen 15 mlrd. dollardyń qarjysyn syrtqa jiberedi eken. Al bul bizdiń birjyldyq respýblıkalyq bıýdjetimizdiń kirisimen shamalas qarjy. Árıne, biz óndiristiń túrli salalary­na qajetti tehnıkalar men máshınelerdi jáne olardyń qosalqy bólshekterin shy­ǵarýda damyǵan eldermen teńese almaýy­myz múmkin. Biraq ózimizde shyǵarýǵa bo­latyn zattardy óndirýimiz qajet. Munyń ózi Elbasy alǵa qoıyp otyrǵan asqaraly mindet ekonomıkany ártaraptandyrý úshin qyzmet etedi. Ekinshiden, alǵanda kóptegen adamdarǵa jumys beredi. Qazirdiń ózinde elimizdiń máshıne jasaý salasynda 79800 adam eńbek etedi eken. Kóptegen salalarǵa qaraǵanda bul salada eńbek etetinderdiń jalaqysy da joǵary bolyp keletindigin eske alatyn bolsaq, dál osy óndiris túrin damytýdyń úlken mańyzǵa ıe ekendigine kóz jetkizemiz. Mine, osy turǵydan alǵanda, elimizdiń máshıne jasaý óndirisin damytý degen sóz – otandyq kadrlardyń biliktilik qabi­letin shyńdaý degen sóz. Qoǵamǵa asa qa­jet bolyp otyrǵan ınjenerler men tehnıkter, tehnıkalyq ıntellıgen­sııa­nyń ókilderi naq osy salada ósip-jeti­lip, qoǵamymyzdy alǵa súıreıtin bola­dy. Qysqasyn aıtqanda, máshıne jasaý isiniń eldiń ekonomıkasy men órkenıetti deńgeıin jetildirýdegi mańyzy ólsheýsiz. Osy aptada Úkimet otyrysynda eli­mizdiń máshıne jasaý salasyn damytý­dyń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan baǵ­darlamasynyń jobasy qaralyp, beki­til­di. Onda biz joǵaryda sóz qylǵan máse­lelerdiń barlyǵy ekshelingen.  Premer-Mınıstrdiń orynbasary, Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri Áset Isekeshevtiń aıtýynsha, bul jobany ázirleýge elimizdegi barlyq múddeli memlekettik organdar men máshıne jasaý salalarynyń ókilderi qatystyrylǵan. Jo­bany jasamas buryn arnaıy top jasaqtalyp, olar el óńirlerinde bolyp, máshıne jasaý salasynyń qazirgi jaǵdaıy men problemalaryn aıqyndaǵan, jergilikti jer­ler­diń usynystary men pikir­lerin jınaqtaǵan. Álem­dik tájirıbeler sarapqa sa­lynǵan. Sodan keıin shetel­dik bilikti sarapshylardyń qatysýymen osy joba ázir­lengen. Otyrysta negizgi baıan­da­many jasaǵan Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstriniń orynbasary Albert Raýdyń aıtýynsha, aldymyzdaǵy besjyldyq merzimge arnalyp otyrǵan baǵdarlamanyń negizgi maqsaty ishki rynoktyń suranysyn meılinshe qanaǵattandyrý jáne qosymsha quny joǵary bolyp keletin máshıne jasaý salasy ónimderiniń óndirisin yntalandyrý, birte-birte olardyń eksportyn qalyptastyryp, damytý bolyp tabylady. Osyǵan qol jetkizýdiń tórt mindeti aıqyndalǵan. Olar: tehnologııalyq jańǵyrtýdy yntalandyrý jáne jańa óndirister qalyptastyrý; ishki rynoktyń múmkindikterin tıimdi paıdalaný; máshıne jasaý ónimderi eksportyna qoldaý jasaý jáne damytý; salany qajetti kadrlarmen qamtamasyz etý. Joǵaryda aıtyp ketkenimizdeı, ázirge Qazaqstannyń máshıne jasaý ónimderine degen suranysy túgelge jýyq sheteldik tehnıkalar men olardyń qosalqy bólshekteri esebinen ótelip keledi. Olardyń ımporty bizdiń ishki ónimderimizge qaraǵanda 6 ese artyq. Jalpy, Qazaqstanǵa keletin ımporttyń 40 paıyzǵa jýyǵyn máshıne jasaý ónimderiniń ımporty quraıdy. Osyndaı jaǵdaıda otandyq salanyń negizgi problemalary retinde olardaǵy qural-jabdyqtardyń tozǵyndaýy joǵary deńgeıge jetkendigin, otandyq máshıne jasaý óndirisiniń básekelestik qabiletiniń tómen ekendigin, óndiristik qýattardyń tolyq paıdalanylmaıtyndyǵyn, máshı­ne jasaý salalarynda konstrýktorlyq bıýrolardyń sany óte az ekendigin, ın­jınırıngtik kompanııalardyń áli qa­lyptasa qoımaǵandyǵyn, kásiporyndarǵa basshylyq jasaıtyn bilikti kadrlardyń tapshylyǵyn aıtýǵa bolady. Osy prob­lemalardyń sheshimin tabý úshin elimizdegi máshıne jasaý kásiporyndaryna tehno­logııalyq aýdıt júrgizilýi kerek. Salaǵa tehnologııalyq transfertti engizip nyǵaıtý, ınnovasııalyq granttar berý, ınjener­lik ınfraqurylymdardy qalyp­tastyryp jetildirý sekildi san túrli sharalar da osy mindet údesinen týyn­daıdy. Baǵdarlamada atalǵan mindertterdi sheshýdiń túrli joldary belgilengen. Solardyń bastylarynyń biri retinde eksportty qoldaý saıasatyn aıtýǵa bo­lady. Osy saıasat aıasynda ónerká­siptiń óńdeý salasynda eksporttyq ónimder shyǵarýǵa umtylýshylarǵa servıstik jáne qarjylyq qoldaýlar usynylady. Sony­men qatar tájirıbelik-konstrýktorlyq ázirlenimderdiń ǵylymı-zertteý jumys­tary úshin korporatıvtik tabys saly­ǵynyń 150 paıyzyna deıin salyq jeńildikteri beriledi. Kadrlar ázirleý úshin О́skemen qalasynan 700 oryndyq óńiraralyq ortalyqtyń qurylysy júrgiziledi. Semeı, Saran, Petropavl qalalarynan tehnıkalyq jáne kásiptik bilim beretin oqý oryndary salynady. Jalpy, máshıne jasaý salasy boıyn­sha 19 jobany júzege asyrý mindeti alda tur. Olardyń jalpy quny 159 mlrd. 555 mln. teńgeni quraıdy. Qazirgi kúni máshıne jasaý salasyn damytý isi elimizdegi ulttyq kompanııalar arasynda “Qazaqstan temir joly” AQ-ta birshama jolǵa qoıylǵan dep aıtýǵa bolady. Bul kompanııa óziniń ımportty almastyrý baǵdarlamasynyń aıasynda júk jáne jolaýshylar vagondaryn, teplovozdar óndirisin ashyp, jolǵa qoı­dy. Sonymen qatar, temir joldaǵy jyl­jymaly quramǵa qajetti kóptegen qural-jabdyqtar men qosalqy bólshekter shyǵarý isin qolǵa aldy. Endi osy táji­rıbeniń basqa kompanııalar men sala­larǵa tereńdeı engizilýine mán berý qajet. Jalpy, elimizde sońǵy jyldary máshıne jasaý salasynda birqatar jańa jobalardyń júzege asyp kele jatqan­dyǵyn baıqaýǵa bolady. Máselen, О́ske­mende sheteldik jeńil kólikterdi quras­tyratyn óndiris orny paıda bolsa, Semeıde avtobýs shyǵarý qolǵa alyndy. Pavlodarda “Belarýs” traktorlary qurastyrylýda. Qostanaıda kombaındar qurastyratyn óndiris orny bar. Mine, elimizde osyndaı jańalyqtar jyldan jylǵa kóbeıe túsýde. Endi olardy odan ári tereńdete berýimiz kerek. Atalǵan baǵdarlama osy maqsatty kózdeıdi. Baǵdarlama jobasyn ázirleýshiler ol júzege asqan jaǵdaıda elimizdiń qol jetkizetin jetistikteriniń deńgeıine deıin eseptegen eken. Máselen, 2015 jyly te­mir jol salasynda máshıne jasaý ónim­deriniń óndirisi 11 ese artatyn bolsa, elektr qural-jabdyqtarynda 70 paıyzǵa, taý-ken metallýrgııa salasyna arnalǵan máshıneler men jabdyqtar shyǵarýda 2,7 ese, munaı-gaz máshıne jasaý salasynda 2,5 ese, aýyl sharýashylyǵy máshıne ja­saý salasynda 2 ese, al túrli avtokólik­ter shyǵarý isinde 12 ese artatyn bolady. Osynyń negizinde elimizde 2014 jylǵa deıin qosymsha qunǵa qosylatyn úles 74 paıyzǵa artyp, sala boıynsha ár adam­nyń eńbek ónimdiligi 52 myń dollarǵa deıin ósedi. Jalpy, óndiristiń kólemi qa­zirgi 2 mlrd. dollardan 4 mlrd. dollarǵa deıin jetedi. Suńǵat ÁLIPBAI. * * * Táni saýdyń jany saý nemese “Salamatty Qazaqstan” baǵdarlamasynyń ereksheligi nede? О́tken aptada Premer-Mınıstr Kárim Másimovtiń tóraǵalyq etýimen ótken Úkimet otyrysynda elimizdiń densaýlyq saqtaý salasyn damytýdyń 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan “Salamatty Qazaqstan” memlekettik baǵdarlamasynyń jobasy talqylandy. Jańa baǵdarlamanyń mazmunyn baıandap bergen Densaýlyq saqtaý mınıstri Jaqsylyq Dosqalıev atalmysh qujattyń Qazaqstannyń 2030 jylǵa deıingi damý strategııasynda, sondaı-aq Prezıdent Joldaýynda kórsetilgen mindetterdi iske asyrýǵa baǵyttalǵanyn atap ótti. Qujat elimizdiń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasymen sáıkestendirilip jasalyp otyr. Kóp tolǵaý men talqy­laý­dan týǵan baıypty baǵdar­lama endi aldaǵy ýaqyttarda tabysty júzege asatyn bolsa, ol elimiz azamattarynyń densaýlyqtaryn aıtarlyqtaı nyǵaıtýmen birge áleýmettik-demografııalyq damýdyń barysyna naqtyly yqpal jasaı alatyny anyq. Aıta­lyq, 2015 jylǵa qaraı Qa­zaq­stan halqynyń ómir súrý uzaqtyǵy 70 jasqa deıin jetýge tıis. Al órship turǵan ókpe qurty indetine shaldy­ǵa­tyndar sany birden 10 paıyzǵa tó­mendeıdi. Sonymen qatar ınnovasııa men kásibı biliktilikti arqaý etken mem­le­ket­tik baǵdarlama jurttyń da óz densaýly­ǵyn kútýge degen kózqarasyn túbegeıli ózgertedi dep kútilýde. Bylaıynsha “birinshi baılyq — densaýlyq” dep bilip ósken halyqtyń urpaqtary “táni saýdyń jany saý” bolatynyn aıqyn sezine túsetin bolady. Osynyń negizinde 2015 jyly dene shynyqtyrý men sportty serik etetin kópshiliktiń sany 25 paıyzǵa artady. Baǵdarlama osyndaı pármendi sharalardyń arqasynda ólim-jitim kórsetkishi myń adamǵa shaqqanda 1,19 paıyzǵa deıin azaıatynyn mejelep otyr. Qujatta medısınalyq ınnovasııalyq tehnologııalardy damytyp, dári-dármek sapasyn arttyrý men onyń qoljetim­diligin qamtamasyz etý jaǵy jaqsy qarastyrylypty. Sonymen qatar, kólik medısınasyn damytý arqyly qıyrdaǵy aýyl-aımaqqa zamanaýı medısınany jetkizý kózdelip otyrǵanyn málimdegen respýblıka bas dárigeri tasymal kezindegi áreket jedeldigin, medısınalyq kómekti shuǵyl kórsetýdi jáne shalǵaıdaǵy aýyl-aımaqtarǵa dárigerlik kómekti qam­ta­masyz etetin júıe qurylatynyn habardar etti. – Memlekettik baǵdarlamanyń basty maqsaty – Qazaqstan azamattarynyń densaýlyǵyn jaqsartý jáne elimizdiń turaqty áleýmettik-demografııalyq damýyn qamtamasyz etý úshin densaýlyq saqtaý salasynyń básekege qabiletti júıesin qalyptastyrý, – dedi mınıstr óziniń sózinde. – Bul óz kezeginde aza­mattardyń den­saý­lyǵyn saqtaý má­seleleri boıynsha sektoraralyq jáne vedom­stvo­aralyq ózara is-qımyldardy art­tyrý, profılak­tı­kalyq is-sharalar men skrınıgtik zert­teýlerdi kú­sheı­tý, negizgi áleýmettik eleýli aýrý­lar­dyń dıagnostıkasyn, emdeý jáne ońaltý tásilderin jetildirý, sanıtarlyq-epı­de­mıo­logııalyq qyzmetti jetildirý sekildi negizgi maqsattardy kózdeıdi. Buǵan qosa Biryńǵaı ulttyq densaýlyq saqtaý júıe­sinde medısınalyq kómekti uıymdas­ty­rýdy, basqarýdy jáne qarjylandyrýdy jetildirý, medısınalyq jáne farmasev­tıkalyq bilimdi arttyrý, medısınadaǵy ınnovasııalyq tehnologııalardy damytý jáne engizý, halyqtyń dárilik zattarǵa qoljetimdiligin jáne sapasyn kóterý josparlanǵan. Memlekettik baǵdarlamany 2011-2015 jyldarda iske asyrýǵa mem­lekettik bıýdjetten 449,3 mlrd. teńge josparlanǵan. Mınıstrdiń baıandaýynsha, baǵdarla­manyń halyq, medısına qyzmetkerleri jáne memleket úshin tıimdi jaqtary kóp. Onyń halyq úshin tıimdiligi árbir aza­mattyń dárigerdi, stasıonardy jáne emhanany erkin tańdaý múmkindiginen kórinis beredi. Munyń arǵy jaǵynda árbir azamattyń otbasylyq dáriger men meıir­bıkege qoljetimdiligi keńinen qamtamasyz etilýi, sondaı-aq júrek-qan tamyrlary aýrý­lary bolǵan jaǵdaıda oblys ortalyǵynda operasııa jasatýy, urshyq býyndar men tize býyndardy protezdetý múmkindigi tur. Salaǵa áleýmettik qyzmetkerler ınstıtýtyn engizý negizinde medısınalyq-áleýmettik problemalardy (gıgıena, tamaqtaný, aýrýlardyń aldyn alý jáne t.b) sheshýge aıryqsha nazar aýdarylady. Sol sııaqty dári-dármekterdi jeńildikpen berý jáne olardyń monetızasııalanýy qamtamasyz etiledi. Jasalý tegi kúmándi dáriler múldem qoldanystan shyǵarylyp, qaýipsiz dári-dármektermen qamtamasyz etý 100 paıyzdy quraıdy. Ulttyq skrınıg baǵdarlamasy sheńberinde tolyq profı­laktıkalyq tekserýden (qantty dıabet, qan azdyq, onkologııalyq aýrýlar jáne t.b) tegin ótýge múmkindik týady. Pnevmokokty juqpaǵa qarsy jappaı, sonyń ishinde balalarǵa vaksınasııa júrgizý tolyǵymyn oryndalyp turady. Árbir úı aýmaǵynda sportpen aınalysýǵa arnalǵan alańshalar jasalady. Aýyldaǵy halyqtyń ýaqtyly medısınalyq kómek alýyna múmkindik beretin utqyr medısına qurylyp, sanı­tarlyq avıasııa áleýeti kúsheıtiledi. Áıelderdiń bala kútimi boıynsha járdem­aqylary kóbeıtiledi. Unnyń fortıfıka­sııasyn, tuzdyń ıodttanýyn qamtamasyz etý arqyly taǵam ónimderiniń teńdestigi jasalady. Pasıentterdiń quqyǵyn qorǵaý ınstıtýty qalyptastyrylady. Medısına qyzmetkerleri úshin ja­sa­latyn tıimdilik jumys kólemi men nátı­je­sine baılanysty eńbekaqyny aıtar­lyqtaı kóterý múmkindiginen bastalady. Jas  mamandardy aýylda bekitý tetikteri, aýyldaǵy medısına qyzmetkerlerine naqty jeńildikter berý iske asyrylady. Barynsha sapaly medısınalyq bilim alýǵa, sonyń ishinde shetelde kásibı bilik­tilikti arttyrýǵa múmkindik beriledi. Bastapqy medısınalyq-sanıtarlyq qyzmetkerlerge, sonyń ishinde dári­ger­lerdiń ózderine tán emes fýnksııalardan arylýy arqyly júktemeler azaıady. Densaýlyq saqtaý salasyn aqparattandyrý esebinen medısına personaly qaǵaz jumysynan bosatylady. Qazirgi zamanǵy jabdyqtarmen jumys isteýge jáne jańa tehnologııalardy keńinen qoldanýǵa múm­kindik týady. Medısına qyzmetkerleriniń kásibı birlestikteriniń belsendiligi jáne normatıvtik-quqyqtyq bazany jetildirý arqyly olardyń quqyqtaryn qorǵaý jaqsarady. Medısına qyzmetkerleriniń aýrýhanalardy basqarýdaǵy róli men derbestigi arta túsedi. Osylardyń bári, aı­na­lyp kelgende, baǵdarlamanyń memleket úshin de tıimdi jaqtaryn suryptap shy­ǵara­dy. Mınıstr osy rette qolǵa alynyp otyrǵan reformalardyń ǵalamdyq báse­kege qabilettilik ındeksi kórsetkish­terin jaqsartatynyn aýyzǵa aldy. Eń aldymen, azamattardyń aýrýlardan, múge­dek­tikten jáne mezgilinen buryn qaıtys bolýlaryna baılanysty qoǵamnyń tikeleı jáne janama zııandaryn qysqartý arqyly Qazaqstan ekonomıkasyn kóterýge aı­tar­lyqtaı úles qosylady. Nátıjege baǵyt­talǵan tegin medısınalyq kómektiń ke­pildik berilgen kólemine bólingen qara­jat­ty tıimdi jumsaýǵa qol jetedi. Táýekel­der­di basqarýdyń jańa júıesin engizý nátıjesinde sanıtarlyq-epıdemıologııa­lyq, medısınalyq jáne farmasevtıkalyq qyzmet salasyndaǵy baqylaý ońtaılan­dy­rylady. Densaýlyqty saqtaý jáne ny­ǵaıtý máselelerinde azamattardyń, jumys berýshilerdiń, medısınalyq qyzmetterdi usynýshylardyń jaýapkershiligi men múd­de­liginiń ońtaıly teńdestigi qamtamasyz etiledi. Densaýlyq saqtaý salasyn qar­jy­landyrýdyń qosymsha kózderi (memleket jeke menshik seriktestigi erkin medı­sınalyq saqtandyrý jáne t.b) tartylady. Densaýlyq saqtaý júıesi qyzmetin tıimdi ekonomıkalyq taldaý qalypty oryn alady. Saladaǵy aıqyndyq pen boljam­dyl­­yqty barynsha kóterýge jol ashylady. Otandyq dári-dármekterdiń, sonyń ishinde ımmýnobıologııalyq preparattardyń óndirisi damıdy jáne keńeıedi. Básekege qabiletti otandyq farmasevtıkalyq ón­diris damıdy. Osy arqyly jańa baǵdarlamanyń memlekettiń ulttyq eko­nomıkalyq dok­trınasynyń bir bólshegi ekeni baıqalady. Demek, densaýlyq saqtaý salasy elimizdiń  stra­tegııa­lyq damý josparyn iske asy­rýdyń asa mańyzdy baǵyttarynyń biri retinde qarastyrylyp otyr. Ol Prezı­dent Nursultan Nazarbaev aıtqandaı, eldiń strategııalyq maqsatta tabysqa jetýiniń basty kepili bolmaq. Bul jáıt, sóz joq, praktık dárigerler men halyq tarapy­nan qyzý qoldaý taýyp, san-alýan menshik túriniń damýy men medı­sı­nalyq qyzmettiń órkenıetti ry­nogyn qurýǵa múmkindik áperedi. Osyǵan qaraı qazir baǵdarlama elimiz táýelsizdigin alǵan jyl­dardan beri kóp aıty­lyp, sheshimin taba almaı kele jatqan medısına salasyna qatysty kóp­tegen máse­le­lerdiń sheshilýine uıytqy bolady degen úmit bar. Serik PIRNAZAR.