Nursultan NAZARBAEV: Konstıtýsııa boıynsha ómir súrý – azat adamdardyń artyqshylyǵy

Qurmetti konferensııaǵa qatysýshylar!

Qadirli qonaqtar!

Qazaqstan halqy osydan 15 jyl buryn tarıhı tańdaý jasap, baǵyt-baǵdaryn, júrer jolyn aıqyndady. Elimiz 1995 jyly óziniń talǵam-tal­­qy­synan ótken basty qujatyn – tól Kons­tıtýsııasyn júrek qalaýymen qa­byl­dady. Jasampazdyqtyń jańylmas jarǵysy bolǵan Konstıtýsııa bizdiń barsha jarqyn isterimizdiń qaınar bastaýyna aınaldy. Qasterli qundylyǵymyzdyń qaǵıdat­ta­ryn buljytpaı oryndaýdyń nátı­je­sinde biz qysqa merzimde myzǵymys mem­lekettigimizdi ornatyp, táýelsizdigimizdi tuǵyrly ettik. Ata Zań táýelsizdigimiz ben tutastyǵy­myz­dyń kepili retinde bizdiń birligimizdi bekemdep, eldegi turaqtylyq pen tatý­lyqtyń berik tutqasy boldy. Konstıtýsııa – memlekettik bıliktiń qaı­nar kózi – halyqtyń ózi ekenin aı­qyn­dady. Jańa Konstıtýsııa qabyldaý arqyly Qazaqstan jańa dáýirge qadam basty. Osy mereıli mejege bıyl 15 jyl to­lyp otyr. Búgingi konferensııanyń osy aı­ryqsha mereke qarsańynda ótkizilýi onyń mańyzyn arttyra túsedi dep esepteımin. Qurmetti konferensııaǵa qatysýshylar! Qymbatty sheteldik qonaqtar! Eń aldymen men sizderdi, kon­fe­ren­sııanyń barlyq qatysýshylaryn, ásirese Konstıtýsııanyń 15 jyldyq mereıtoıyn merekeleýge kelgen bizdiń sheteldik qonaq­tardy quttyqtaǵym keledi. Bul oqıǵanyń bizdiń halqymyz úshin zor mańyzy bar. Negizgi Zańdy qabyldaý jónindegi bú­kil­halyqtyq referendým jańa eldiń ne­gizgi qaǵıdattary men qundylyqtaryn bekitken Qazaqstan halqy birliginiń biregeı tarıhı aktisine aınaldy. Árıne, bizdiń Konstıtýsııaǵa álemdegi baǵzy konstıtýsııalar sekildi ǵasyrlyq mereıtoılarǵa áli alys, biraq ta oryn­dalǵan mindetterdiń aýqymy jaǵynan bizdiń Negizgi Zańdy olarmen salystyrýǵa ábden bolady. Bizdiń Otanymyzdyń 15 jyldaǵy bar­lyq jetistikteri – bul Konstıtýsııanyń jáne sonyń negizinde qabyldanǵan zańna­manyń is-áreketiniń naqty nátıjesi. Negizgi Zańda barsha qazaqstandyq­tar­ǵa túsinikti de etene ortaq qundylyqtar naqty zań tilimen baıandalǵan. Bul 140 etnos pen 46 dinı qaýym­das­tyq kelisim men dostyqta ómir súrip otyrǵan Qazaqstan jeriniń kıeliligi, qol suǵylmastyǵy jáne birtutastyǵy. Bul – jynysyna, násiline, ultyna, tiline, dini men basqa belgileri boıynsha azamattardy kemsitýshilikke qatań tyıym. Osy negizde basty konstıtýsııalyq qa­ǵıdattar – beıbitshilik pen turaq­ty­lyq, búkil halyq ıgiligi jolyndaǵy ekonomıkalyq damý qamtamasyz etiledi. Fransýz oıshyly Sharl Monten “eń jaqsy memlekettik qurylym bul halyqty tutas birlik retinde saqtaı alǵan qurylym” ekenin atap ótken. Halyqtyń birligi – bul eń aldymen mem­lekettik ınstıtýttardyń birligi. Bul maq­satqa Konstıtýsııanyń arqasynda qol jetkizildi. Qazaqstanda halyqtyń barynsha ba­sym qoldaýy jaǵdaıynda kúshti prezı­dent­tik bı­lik ornyqty. Memlekettiń qa­lyptasýy, áleýmettik, ekonomıkalyq jáne saıası jań­ǵyrtý jaǵdaıynda joǵary bıliktiń álsiz bolýǵa quqyǵy joq. Muny postkeńes­tik ke­ńistiktegi kóptegen elderdiń sátsiz mem­lekettik qurylys tájirıbesi kórsetip berdi. Qazaqstanda konstıtýsııalyq damýdyń 15 jylynda birde-bir saıası daǵdarys bolǵan emes. Barlyq máseleler birtutas memlekettik bılik tarmaqtarynyń ózara yqpaldastyǵy týraly qatań konstıtý­sııalyq qaǵıdattar negizinde sheshildi. Konstıtýsııalyq zańdylyqty qamta­ma­syz etýde Konstıtýsııalyq Keńes ma­ńyzdy ról atqarady. Onyń qyzmeti – qazaqstan­dyq zańnamanyń Negizgi Zańnyń rýhy men qarpine sáıkestiginiń senimdi kepili. Konstıtýsııa qoǵamnyń demokratııa­lyq áleýeti ósýiniń senimdi negizi boldy. Qazaqstanda eki myń alty júzden astam buqaralyq aqparat quraldary, 18 myńnan asa úkimettik emes uıymdar oıdaǵydaı da­myp otyr. Bizdiń gazetter men jýrnaldar aǵylshyn, ázirbaıjan, nemis, koreı, ýk­raın, uıǵyr, ózbek, dúngen, tatar tilderin qosa alǵanda 11 tilde shyǵady, al teatr­larda alty tilde óner kórsetedi. Olardyń bárin tolyqtaı memleket qarjylan­dy­ra­dy. Mundaı tájirıbe álemde esh jerde joq. Bul memlekettiń izgi nıeti. Bul – kóp­ultty halyqqa, onyń tilderi, dinderi men mádenı qajettilikteri týraly qam­qorlyq. Qazaqstan halqy Assambleıasy – mańyzdy konstıtýsııalyq organ, ol Par­la­mentke 9 depýtat saılaıdy. Bıylǵy jyly ol da 15 jyldyq mereıtoıyn atap ótedi. Onyń tabysty tájirıbesin álemde keńi­nen zertteýde. Bul tájirıbe – tilder­di, mádenıetterdi órkendetý, qazaqstandyq patrıotızmdi tárbıeleý, ultaralyq keli­simdi nyǵaıtý jónindegi úlken de san qyr­ly jumys. Bul – eki júzden astam etnos­tyq mektepter, 195 jeksenbilik til ortalyqtary. Konstıtýsııada bekitilgen memlekettiń zaıyrly sıpaty – qoǵamda tolerantty­lyq­ty nyǵaıtýdyń mańyzdy sharty. Bizdiń bastamamyz boıynsha Astanada Álem­dik jáne dástúrli dinder lıder­leriniń úsh sezi oıdaǵydaı ótti. Negizgi Zań – eldiń ekonomıkalyq ómirin retteıtin búkil zańnamalyq baza­nyń ózekti konstrýksııasy. Qazaqstan TMD-da birinshi bolyp salyq, zeınetaqy reformasyn júrgizdi, olardyń postkeńes­tik keńistikte balamalary joq. “Sıfrlar álemdi basqarmaıdy, biraq ta ol qalaı basqarylatynyn kórsetedi” deıtin sóz bar. Sondyqtan da qyzyl sóz emes, faktiler men sıfrlar barynsha obektıvti. Ulttyq ekonomıkaǵa júz mıllıard dol­lardan astam tikeleı sheteldik ınves­tısııa tartyldy. Jańa HHI ǵasyrdyń alǵashqy jeti jylynda ǵana IJО́ kólemi eki eselenip, ónerkásip ónimderin shyǵarý eki esege jáne aýylsharýashylyq ónim­derin shyǵarý bir jarym esege ulǵaıdy. Bul rette jan basyna keletin IJО́ 15 jylda jeti júz dollardan segiz myń dol­larǵa deıin, ıaǵnı 11 ese ulǵaıdy. Tipti kóptegen elderde damý qarqynyn tejegen álemdik daǵdarys jaǵdaıynda qa­zaqstandyq ekonomıkanyń oń serpindiligi joǵalǵan joq. Qazir bizde qýatty ekono­mı­kalyq ósý jalǵasýda. Birinshi jarty­jyldyqtyń qorytyndylary boıynsha biz IJО́ kólemin 8 paıyzǵa ulǵaıttyq, basqa makroekonomıkalyq kórsetkishter de ósýde. Bizdiń memlekettiń áleýmettik sıpaty týraly konstıtýsııalyq qaǵıdat jahan­dyq daǵdarys saldaryna qarsy kúrestiń qıyn ýaqytynda barynsha tolyǵynan kó­rindi. Eń bastysy, adamdarǵa kómek kórsetildi. Daǵdarysqa qarsy baǵdarlama aıasynda ótken jyly ǵana 400 myńnan astam jańa jumys oryndary ashyldy. Daǵdarystyń eń shyrqaý kezinde biz jumyssyzdyqty azaıttyq. Osy jyldyń aıaǵyna deıin taǵy da 200 myń jańa jumys oryndary ashylatyn bolady. Búkil elimiz boıynsha júzdegen jańa kásiporyndar, mektepter, joo-lar, aýrý­hanalar men basqa da áleýmettik nysandar ashyldy, joldar jóndeldi. Tutastaı al­ǵanda, 1996 jylmen salystyrǵanda ha­lyqtyń tabys deńgeıi 14 ese artty. Bala týý 4 ese ulǵaıyp, ortasha ómir uzaqtyǵy ósti. Negizgi Zańdy qatań basshylyqqa alý bizdiń elimizge jańa perspektıvalar ashyp beredi. Bıylǵy jyly qazaqstandyqtar 2020 jylǵa deıingi jańa onjyldyqtyń strategııalyq josparyn oryndaýǵa kiristi. Jedel ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasy qa­byl­dandy. Ony iske asyrý aıasynda bıyl­ǵy jyly ǵana 140-tan astam básekege qabi­letti jańa ónerkásip oryndary iske qosylady. Biz quqyqtyq júıeni jetildirýdemiz. Meniń Jarlyǵyma sáıkes quqyq qorǵaý organdaryn reformalaý jónindegi min­detter anyqtaldy. Reformanyń basty maq­saty – qylmystyq saıasatty izgilen­dirý, krımınalsyzdandyrý. Negizgi Zań Qazaqstannyń syrtqy saıa­satynyń basty qaǵıdattaryn – teńdes­tirý­shilikti, salıqalylyqty, kópvektor­lyqty ornyqtyrdy. Bizdiń elimiz álemde birinshi bolyp jáne bir ózi atom qarýynan bas tartty, álemdegi asa iri Semeı polıgonyn jaýyp, ja­handyq ıadrolyq únqatysýdyń belsendi qatysýshysyna aınaldy. Qazaqstan búginde BUU-ǵa arnaýly Iаdrolyq qarýsyz álem týraly Deklarasııa qabyldaýdy usynyp otyr. Eki kúnnen keıin, 29 ta­myzda, álem alǵash ret bizdiń bastamamyz boıynsha Birikken Ulttar Uıymy bekit­ken Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqara­lyq is-qımyl kúnin keńinen atap ótedi. Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jóninde keńesti shaqyrý týraly bizdiń bastamamyz halyqaralyq qatynas­tardyń tıimdi ınstıtýtyna aınaldy. Bıylǵy jyly EQYU-ǵa basshylyq etip otyrǵan Qazaqstan Eýrazııalyq qaýipsizdiktiń kontınentaldyq tuǵyrna­ma­sy týraly ıdeıany usyndy. О́zderińiz bilesizder, 1-2 jeltoqsanda Astanada EQYU memleketteri basshy­lary­nyń Sammıti bolady. Ony ótkizý týraly biraýyzdy sheshim – EQYU-ǵa qazaqstan­dyq tóraǵalyq tabystylyǵynyń dáleli. Qurmetti konferensııaǵa qatysýshylar! Qazaqstan Konstıtýsııasy – bul zań qarpinde órnektelgen jalpyulttyq ıdeıa. Ol bizdiń ata-babalarymyzdyń kóptegen urpaqtarynyń azattyq jáne óz taǵdyryn ózi sheshý múmkindigi týraly, bılik barsha halyqtyń múddesine qyzmet etetin mem­leket týraly, búkil álemge belgili ári qur­met­teletin táýelsiz el týraly arman­darynyń osy zamanǵy quqyqtyq túsinik­te­rin beıneledi. Naq sondyqtan da biz mine endi ekinshi jyl qatarynan Konstı­týsııa kúninde saltanatty parad jáne búkil elimiz boıynsha buqaralyq patrıot­tyq aksııalar ótkizemiz. Jıyrma shaqty memlekettiń ókilderin jınaǵan bul Halyqaralyq konferensııa Qazaqstandaǵy konstıtýsııalyq qurylys­tyń tabysty tájirıbesine degen basqa elderdiń jiti nazaryn tanytady. Bizdiń elimizge degen qyzyǵýshylyqtaryńyz úshin, konferensııanyń jumysyna qatys­qandaryńyz úshin sizderge rızashylyq bildiremiz. Osy zalda Konstıtýsııa jobasyn ja­saý jónindegi kúrdeli jumysta maǵan kó­mektesken ǵalymdar otyr. Men qazaq­standyq konstıtýsıonalızmniń qalyp­tasýy men damýyna zor úles qosqan siz­derge tereń rızashylyǵymdy bildiremin. Qurmetti qazaqstandyqtar! Qurmetti dostar! Biz jyl saıyn Konstıtýsııa kúnin eldiń Negizgi Zańyna degen qurmet úshin ǵana emes, eń aldymen, ózimizge degen qur­met úshin atap ótemiz. Biz, Qazaqstan hal­qy, óz basymyzdan ótkerip, ózimiz anyq­taǵan ómir erejeleri men normalary úshin atap ótemiz. Konstıtýsııa boıynsha, zań boıynsha ómir súrý – jaı ǵana qajettilik pen aza­mattyq mindettilik emes. Bul – azat adam­dardyń artyqshylyǵy. О́z quqyqtarynyń baǵasyn bilip, basqalardyń da osyndaı quqyqtaryn moıyndaıtyn adamdardyń artyqshylyǵy. Osyndaı jaǵdaıda ǵana biz – jeke azamattar emes, Qazaqstan hal­qymyz, turǵyndar emes, qoǵambyz, aza­mattyq qoǵambyz. Geografııalyq keńistik emes, bizdi biriktiretin elmiz. Konstıtýsııa kúninde biz Atajurt aldyndaǵy jaýapkershiligimizdiń qandaı­lyq zor ekenin aıryqsha uǵynamyz. Jáne, eń aldymen, memlekettiń qyzme­tin­de turatyndardyń jaýapkershiligin uǵynamyz. Eldiń memlekettik máshınesin jumys jaǵdaıynda ustap turýǵa, onyń bosańsýyna, tyǵylýyna nemese bos aınalymdarda jumys isteýine jol ber­meýge jáne, aqyr aıaǵynda, osynaý kúrdeli de qymbat turatyn máshıneniń shuǵyl saıası burylystarda aýyp qalmaýyna ke­pildik berýge tıistilerdiń jaýapkershiligin uǵynamyz. Al bizdiń árqaısymyz ne úshin qyzmet etip júrgenimizdi aıqyn sezinemiz. Bizdiń azamattardyń azattyǵy men qadir-qasıeti shyn máninde eldiń ulttyq qaýipsizdiginiń máselesi ekendigin sezinemiz. Bul tamasha datanyń máni osynda jatyr. Men sizderdi aldaǵy merekemen – Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııa­synyń 15 jyldyǵymen quttyqtaımyn. Konferensııanyń barlyq qatysýshy­laryna tabysty da jemisti jumys tileı­min! Nazarlaryńyzǵa rahmet.