О́rkendilik órisi

Elimizdiń negizgi qujaty – Kons­tıtýsııaǵa 15 jyl tolyp otyr. Tá­jirıbeli saıasatker Memleket bas­shy­sy Nursultan Nazarbaev ótpeli kezeń­niń qaıshylyqty máselelerin dálme-dál nusqaı otyryp, Qazaqstan halqyna daǵdarysty jaǵdaıdan ótý joldaryn aıqyndap berdi. Qazaq­standyq kósemniń konstıtýsııalyq reformalarǵa qatysty bastam­alary memlekettik bılik pen bas­qarýdyń barlyq júıesin nyǵaıtýǵa, ekonomıkany túbegeıli qaıta qurýǵa, ishki saıası turaqtylyqty qam­tamasyz etýge baǵyttalǵany bárimizge aıqyn. Táýelsizdikti jarııa etken Kons­tı­týsııalyq zańǵa qol qoıylǵan kún­niń erteńinde sóılegen sózinde Nur­sultan Nazarbaev: “Eńseli el bolý­dyń jolyna shyńdap túsýimiz kerek. Áýletimizdiń asýy da, dáýletimizdiń ta­sýy da óz qolymyzda. Qazaqstan­nyń kópultty halqynyń juldyzy joǵary bolatynyna, týǵan elimizde dáýletti de sáýletti ómir ornaıty­ny­na kámil senemin”, degen edi. Búgin, arada 15 jyl ótken soń, osy sóz­derdiń rastalǵanyn, óz táýelsizdigine qol jetkizgen memlekettiń kól-kósir tabystaryn zor senimmen aıta alamyz. Alys-jaqyn sheteldermen dostyq baılanysymyz nyǵaıa túsýde, qoǵamdy demokratııalandyrýǵa, eko­nomıkany reformalaýǵa, ulttyq mádenıetti jańǵyrtýǵa batyl qadamdar jasalýda. Ultaralyq beıbitshilik pen yn­tymaqtastyqty saqtaý memleketimiz­diń talassyz tabysy, al ol óz keze­ginde áleýmettik-ekonomıkalyq reformadaǵy nátıjelerimizdi ny­ǵaıtýǵa negiz qalap otyr. Qazaqstanymyz bıylǵy jyly búkil burynǵy keńestik keńistiktegi elder arasynan, búkil túrki tildes el­der arasynan, búkil musylman álemi arasynan Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy syndy asa bedeldi uıymǵa tóraǵalyq etip otyr. Osynyń bári elimizdiń eńsesi bıiktep, tuǵyrynan tik turyp kele jatqandyǵyn kórsetedi der edim. Al Konstıtýsııaǵa engizilgen sońǵy ózgeristerge toqtalatyn bol­saq, bul ózgerister jergilikti ózin-ózi basqarý men memlekettik basqarýdy jetildire túsýdi kózdedi. Al jergilikti ózin-ózi basqarý degenimiz – ol máslıhattar. Jergilikti ókiletti organdar róliniń artýy týraly aı­tatyn bolsaq, máslıhattarǵa jergi­likti ózin-ózi basqarý máselelerin sheshý jónindegi mańyzdy mindetter júkteletini kóńilden shyǵady. Ási­rese, aýyldy jerlerdegi ákimder mem­lekettik fýnksııalardy oryn­daýmen birge, jergilikti ózin-ózi basqarýdyń mindetterin zańdy túrde sheshýge múmkindik alady. Konstıtýsııaǵa engizilgen ózgeris­terge sáıkes depýtattardyń ókilettigi bes jylǵa uzartylyp otyr, bul de­pýtattardyń óz mindetterin atqarý­daǵy jaýapkershiligin kúsheıtip, jer­gilikti jerlerdegi bılik turaqty­ly­ǵynyń saqtalýyn qamtamasyz etedi. Sondaı-aq, oblystardyń, respýb­lıkalyq mańyzy bar qalalardyń, Astana men Almatynyń ákimderi sáı­kes máslıhattardyń kelisimimen ta­ǵaıyndalady. Jáne máslıhat depý­tattarynyń jalpy sanynyń keminde besten biriniń bastamasy boıynsha ákimge senimsizdik bildirý týraly má­sele qoıylýy múmkin. Bul jaǵdaıda máslıhat óz depýtattarynyń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen ákimge senimsizdik bildirýge jáne ony qyzmetinen bosatý jóninde másele qoıýǵa qaqyly. Búginde, máslıhattar jergilikti ókiletti organnyń márte­besin saqtaı otyryp, atqarýshy or­gan­darmen birlesip, barlyq ekono­mıkalyq-áleýmettik máselelerdi sheshýge atsalysyp keledi. Osyǵan oraı, Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zıdentiniń Jarlyǵyna sáıkes más­lı­hat sessııalarynda oblys ákimderiniń esebi tyńdalady jáne sońǵy kezde mundaı esep berýlerge saıası partııa men qoǵamdyq birlestikter, úkimettik emes uıymdardyń ókilderi shaqy­ry­lady, bul halyqtyń basym kópshi­liginiń ákimmen baılanysyn nyǵaı­typ, óz suraqtaryn qoıýǵa múmkindik beredi. Birinshi ret depýtattar úsh­jyldyq bıýdjetti qalyptastyrdy jáne bekitti. Osy mańyzdy qujatty daıyndarda depýtattar oblys ákimi­men birqatar kezdesýler ótkizip, úl­ken jumys atqardy, 3-4 aı buryn ózderiniń 160-tan asa usynystaryn engizip, depýtattar usynysynyń 60 paıyzdaıy 2010 jyldyń bıýdjetinen oryn aldy. Depýtattar men atqarýshy organdardyń mundaı syndarly ju­mysy bıýdjetti tııanaqty jáne jan-jaqty qarastyryp-qurýǵa múmkindik berdi. Aqmola oblystyq máslıhaty jáne bıliktiń barlyq ókiletti organ­dary  “Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy jer­gi­likti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týraly” Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna sáı­kes jumys jasaıdy jáne óz ókilet­tikterin sessııalarda júzege asyrady. Máselen, 2009 jyly oblystyq máslıhattyń 8 sessııasy ótip, onda 90 másele qaralsa, bıylǵy jartyjyl­dyqta 7 sessııa shaqyrylyp, onda 41 másele qaraldy. Olardyń qatarynda oblystyq bıýdjetti qurastyrý men oryndaýǵa baılanysty, týberkýlez aýrýynyń jaǵdaıy, oblystyń áleý­mettik-ekonomıkalyq damýy, aı­maqtyq baǵdarlamalardyń oryndalýy sııaqty mańyzdy máseleler bar. Sonymen qatar, oblystyq más­lı­hattyń depýtattary óz okrýgterinde de qyrýar jumys atqarýda. Olar saı­laýshylarmen júıeli túrde kezdesýler uıymdastyryp otyrady. Al saılaý­shy­lardyń ótinishteri negizinen tur­mystyq jaǵdaıǵa baılanysty bolyp keledi. Olar: aýyz sý, jylýmen qamtamasyz etý, kóshe jáne joldar máselesimen qatar, kóptegen eldi mekenderde búgingi zamanǵa saı klýb, medısınalyq qyzmet kórsetetin nysandardyń joqtyǵy, kadrlar máselesi. Saılaýshylardyń ótinish-talaptaryn oryndaý úshin atqarýshy organ basshylaryna depýtattyq saýal joldanyp, máseleniń tıisti baǵdar­lamaǵa engizilýi, bıýdjetti qalyp­tas­tyrý kezinde qajetti qarjy bólinýi úshin jumys jasalady. Sonymen, ótken jyl ishinde ǵana saılaýshy­larmen 200-den asa kezdesýler men esep berý júrgizildi, quzyrly organ­darǵa 200-den asa depýtattyq saýal­dar men hattar joldandy. Máselen, depýtat Sýdıbordyń depýtattyq saýaly boıynsha “Altyndy-Novo­bratskoe” tas jolyn kúrdeli jóndeý máselesi sheshildi. Depýtat Tıýrkınniń tikeleı qatysýymen Esil aýdanynda 25 mıllıon teńgege avtojol jón­deldi. Depýtat Qabjanovtyń qatysýy­men Gastello, Tassýat, Dalabaı, Zernograd jáne Pıatıgor aýyldyq okrýgterinde sýmen qamtamasyz etý máselesi sheshildi. Depýtat Chepýrnoı­dyń saýaly boıynsha 197 mıllıon teńgege “Qıma-Jaqsy” avtojolyn kúrdeli jóndeý jumystary bastaldy. Jergilikti jerlerdegi depýtattar soǵys ardagerleri men az qamtylǵan turǵyndardy óz qamqorlyǵyna alyp, jeke-jeke kómek berýde. Máselen, depýtat B.Ospanov jáne M. Qamze­baev árqaısysy 1,8 mıllıon teń­geden, al A.Klımenko men V. Osınen­ko 1,5 mıllıon teńgeden materıaldyq kómek kórsetti. Aıta bersek, oblystyq depýtattyq korpýs­tyń bedelin kóterip júrgen mundaı azamattar kóp-aq. Sonymen qatar, oblysta ǵana emes, elimizdiń ońtústigi men shyǵysyndaǵy sý tasqynyna baı­lanysty da kórsetken kómekterin aıta ketsem deımin. Oblystyq más­lıhattyń depýtattary apatty aımaq­tarǵa jarty mıllıon teńgeden astam qarajat jiberdi jáne depýtattar basqaratyn birqatar kásiporyndar 4,5 mıllıon teńgeden asa qarajat aýdardy. Búginde máslıhattyń turaqty komıssııalary bıýdjet pen jeke baǵdarlamalardyń oryndalýymen birge aımaqtaǵy eń kókeıkesti máse­lelerdi qarastyrýdy qolǵa alyp, ju­mysqa jańa ekpin berýde. Máselen, ekonomıka jáne bıýdjet jónindegi turaqty komıssııa “Jol kartasy” baǵdarlamasyn, onda belgilengen máselelerdiń oryndalý barysyn únemi nazarda ustaıdy. Osy turaqty ko­mıssııalardyń jumysyn jandan­dyrýda komıssııa tóraǵalary Q.Ádıe­tov, J.Erǵalıev, I.Janǵorazovtyń, sarapshylar keńesiniń tóraǵasy S.Avdeıýktiń eńbekteri zor ekendigin atap ótkim keledi. Sonymen qatar, depýtattar sessııa aldyndaǵy ótkize­tin depýtat saǵattarynda ózekti degen máselelerdi alǵa tartyp, olardyń oń sheshilý jaqtaryn qarastyrýdy tá­jirıbege aınaldyryp otyr. Aıtalyq, shilde aıynda ótken sońǵy depýtat saǵatynda Býrabaı jáne Esil aýdan­dary ákimderiniń aldaǵy qys aıla­rynda jylýmen qamtamasyz etýge daıyndyǵy jónindegi aqparattary tyńdaldy. Atqarýshy organdarmen osyndaı tyǵyz baılanysta birlese jumys jasaý aımaqtaǵy eń kúrdeli máselelerdi sheshýde oń septigin tıgizedi dep oılaımyn. Jergilikti máslıhat depýtattary ózderiniń depýtattyq mindetterin negizgi jumysynan bosatylmaǵan qo­ǵamdyq negizde atqarady jáne qazirgi “Jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týraly” zań boı­ynsha ár deńgeıdegi máslıhattar ara­syndaǵy ózara qarym-qatynastyq aıqyn belgilenbese de, oblysta quramyna barlyq deńgeıdegi más­lı­hattardyń hatshylary enetin úıles­tirý keńesin qurdyq. Atalǵan keńestiń qoǵamdyq nazardy ólkedegi kúrdeli máselelerdi birlese sheshýge jumyl­dyrýdaǵy yqpaly orasan bolyp otyr. Jalpy, oblystyq máslıhat ses­sııa­larynyń kún tártibinde qarala­tyn basty máseleler depýtattar men atqarýshy organdardyń usynystary negizinde qalyptastyrylady. Al búginde oblystyq máslıhatta aımaq turǵyndarynyń ál-aýqatyn jaqsartý baǵytyndaǵy jáne saılaýshylardyń talap-tilekterin oryndaý maqsatynda ýaqyt kúttirmeıtin kúrdeli jáne ózekti máseleler qaralyp jáne olar sheshimderin taýyp jatyr. Búgingi tańda bizdiń elimizde qan­shama ult, qanshama dinı birlestikter beıbit ómir súrýde. Elimizdiń ekono­mıkalyq, áleýmettik jáne saıası damýy jedeldep, halyqtyń turmys jaǵdaıy jaqsaryp otyr. Basqa elder moıyndaǵan Ata Zańymyzdyń áleýeti halqymyzdyń birligi men dostyǵyn nyǵaıtyp, el damýyn joǵary deńgeı­ge kóterýge múmkindik beretini sózsiz. Al Konstıtýsııamyzdyń áleýetiniń zor ekendigin qazirgi qol jetkizgen tabystarymyzdan kórip, bilip, sezine otyryp, keleshekke de zor úmitpen qaraımyz degim keledi. О́mirserik MUSABAEV, Aqmola oblystyq máslıhatynyń hatshysy.