Prokýrorlyq qadaǵalaýdyń pármendiligi

Astana qalasynyń prokýrory, III synypty memlekettik ádilet keńesshisi Muhtar JО́RGENBAEVPEN áńgime – Jańa Konstıtýsııa memle­ket­tiń quqyq júıesin reformalaýdyń bazasy boldy dep aıtady. Elbasy­nyń ústimizdegi jyldyń 17 tamy­zynda ótkizgen keńeste quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmeti men sot júıesiniń tıimdiligin arttyrý jó­ninde reforma engizildi. Sol týraly aıtyp berseńiz. – Elbasymyz óziniń Jarly­ǵyn­da quqyq qorǵaý júıesin ja­ńar­týdyń negizgi baǵyttaryn naqty atap kórsetti. Prokýratýra organ­darynyń quqyq qorǵaýdaǵy qyz­me­tin úılestirýdi kúsheıtýge, proký­rorlarǵa qylmystyq qýdalaýdyń zańdylyǵyn arttyrýǵa degen talap qoıyldy. Al reformanyń mańyzdy baǵyty quqyq qorǵaý organdary­nyń apparatyn ońtaılandyrý bo­lyp tanylady. Bul mindetti sheshý úshin shtattyq birlik sandaryn du­rys esepteý qajettigi jóninde nus­qaý berildi. Sondyqtan da zańdy­lyq bazany jetildirip, kóp ózge­rister men tolyqtyrýlardy engizý qajet. So­nymen qatar, qylmystyq saıasat­ty izgilendirý týraly jumys­tardy júzege asyrý tapsyrylyp otyr. Búginde quqyq qorǵaý salasynda júrgizilip jatqan reformalar ne­gizinde Astana qalasynyń prokýra­týrasy kózdelgen sharalarǵa baı­lanysty óz qyzmetiniń bedelin art­tyryp, onyń bet-beınesin ózger­tý­di, ýaqyt talaby men halyqaralyq standartqa saı keletin quqyq tár­tibiniń jańa júıesin qalyp­tas­tyrýdy jáne olardy júzege asyrý isin qolǵa aldy. Prokýrorlyq qada­ǵalaýdy odan ári damytý jáne jetildirý jumystaryn tııanaqty túrde jalǵastyrýdyń joldary qarastyrylýda. – Muhtar Ákebaıuly, prokýra­týra – konstıtýsııalyq zańdylyq­tardyń saqtalýyn qadaǵalaıtyn birden-bir organ. Al Astana qala­synyń prokýratýrasy bıylǵy jyldyń birinshi jartysyn qandaı nátıjelermen qorytyndylady? – Astana qalasynyń prokýra­týrasy birinshi jarty jyldyqta birshama jumystar atqardy. Eń ne­gizgi atqarylǵan jumystardyń biri – turǵyn úılerdiń úlestik qury­lysy men azamattardyń eńbek qu­qyqtarynyń qorǵalý zańdylyǵyn qamtamasyz etý. Sonymen birge, bıýdjet qarajaty shyǵyndarynyń zańdylyǵy men kásipkerler quqy­ǵynyń saqtalý máselelerine de erekshe nazar aýdaryldy. Eńbek qorǵaý men tehnıkalyq qaýipsizdik, jerdi zańsyz basyp alý jónindegi zańnamalar men densaýlyq saqtaý, tabıǵat qorǵaý zańnamalaryn buzý faktileri boıynsha tekseris ju­mys­tary júrgizildi. Bul jumystar aldaǵy ýaqytta da jalǵasatyn bolady. Júrgizilgen tekseristerdiń ná­tıjesinde 8 myńnan astam zań bu­zý­shylyq anyqtaldy. Al proký­ror­lyq qadaǵalaý aktilerin qaraý qo­rytyndylary boıynsha 373 tulǵa tártiptik jáne ákimshilik jaýap­ker­shilikke tartylyp, zııan keltirý boıynsha naqty 780 mıllıon teń­ge­den astam qarjy qaıtaryldy. Elordamyzda jalaqyny ýaqytynda tóletý baǵytynda da kóptegen ju­mystar júrgizilip jatyr. Osy maq­satta prokýratýra jumys berýshiniń eńbek zańnamasyn saqtaýyna únemi monıtorıng júrgizip otyrý isi uıymdastyryldy. О́tken jarty jyldyqta prokýratýra organdary­nyń aralasýymen 5 myńǵa jýyq Astana turǵyny 140 mıllıon teń­ge­den astam somadaǵy eńbek­aqy­la­ry­na qol jetkizdi. Sonymen qatar, alaqol jumys berýshilerge qatysty jalpy somasy 5 mıllıon teńgeden astam qarjyny quraıtyn 78 ákim­shilik is qozǵaldy. Búginde qaladaǵy ózekti máse­le­lerdiń biri úleskerler problema­sy ekeni belgili. Prokýratýra qyz­met­kerleri osy baǵytta atap óter­lik jumystar júrgizýde. Mysaly, aǵymdaǵy jyldyń alty aıynda 773 úleskerdiń múddelerin qorǵaı oty­ryp, olar tólegen 6 mıllıard teń­geni óndirip alý úshin úlestik qu­ry­lysqa qatysý týraly kelisim-shart­tardy buzý týraly 9 talap-aryz engizildi. Sonymen qatar, turǵyn úı keshenderi qurylystaryndaǵy qalyptasqan jaǵdaıǵa baılanysty úlestik qurylysqa qatysqandardyń aqshalaı qarajattaryn urlaý fakti­leri boıynsha 7 qylmystyq is qozǵaldy. Qalalyq prokýratýra tabıǵat qorǵaý zańnamasynyń qatań saqta­lýyna da erekshe nazar aýdarýda. Tekserý barysynda anyqtalǵandaı, “Astana Energo” aksıonerlik qo­ǵamy men “Astana sý arnasy” kásiporny qorshaǵan ortaǵa zııandy zattardy mólsherden tys kóp shy­ǵarǵan. Atalǵan kásiporyndardyń zııandy zattardy belgilengen nor­ma­dan tys mólsherde shyǵarǵandary úshin qorshaǵan ortaǵa keltirilgen zııan kólemi tıisinshe 95 mıllıon teńge men 53 mıllıon teń­geden as­tam qarjyny quraǵan. Osy fakti­ler boıynsha proký­ratýra ákimshi­lik quqyq buzý­shylyq týraly is qozǵap, tekserý nátıjesinde 21 mıl­lıon teńge kóleminde aıyp­pul salǵan bolatyn. Bul qar­jy tolyq kóleminde tólendi. Búgingi tańda kásiporyn res­pýblıkalyq bıýd­jetke ákim­shilik aıyppulmen qatar shyǵyn somasyn ishinara qaıtardy. Sondaı-aq osy aksıonerlik qo­ǵamnyń birqa­tar laýazymdy tulǵalary ákim­shilik jáne tártiptik jaýapkershilikke tartyldy. Memlekettik satyp alý tý­raly zańnamany buzý fak­tileri de kezdesedi. My­saly, osyǵan qadaǵalaý júr­gizý ba­rysynda jalpy kólemi 2 319 300 000 teńgege ja­sal­ǵan úsh konkýrs memlekettik satyp alý týraly kelisim-shart qorytyn­dy­syna deıin kúshin joıdy. Osyǵan baı­la­nysty alty tulǵa jaza­landy. Qazaqstannyń EQYU-ǵa tór­aǵa­lyq etýine oraı azamat­tar­dyń kons­tıtýsııalyq qu­qyqtary men bostandyqtary­nyń múltiksiz saq­talýyna erek­she nazar aýdarylyp ke­ledi. Azamattardyń konstıtý­sııa­lyq quqyqtaryn buzǵany úshin ótken jarty jyldyqta 22 laýa­zymdy tulǵa tártiptik jaýap­kershilikke tartyldy. Al ótken jyl­dyń osy merziminde 11 laýa­zymdy tulǵa tártiptik jaýapker­shilikke tartylǵan bolatyn. – Sybaılas jemqorlyq sıpa­tyn­daǵy quqyq buzýshylyqtar da kezdesetin bolar? – Sybaılas jemqorlyqpen kú­res barlyq quqyq qorǵaý organ­da­ry­nyń mindeti. Bul másele Mem­leket basshysynyń únemi naza­rynda. Naqty málimetter keltire­tin bolsaq, Astana qalasy boıynsha sybaılas jemqorlyqqa salynǵany úshin 20 laýazymdy tulǵa tártiptik jazaǵa tartylǵan. Al bıylǵy jyl­dyń birinshi jartysynda Astana sottarymen sybaılas jem­qorlyq qylmystary úshin 39 tul­ǵaǵa qatysty 23 qylmystyq is qa­raldy. Sottardyń qylmystyq is­terdi qaraý tájirıbesi kórsetken­deı, sybaılas jemqorlyq sıpa­tyn­daǵy qylmystardyń eń kóp ta­ralǵan túrlerine laýazymdy tulǵa­lardyń para alýlary, olardyń qyz­met babyn asyra paıda­laný­la­ry, sondaı-aq qyzmettik laýazy­myn paıdalana otyryp, ózgeniń senip tapsyrǵan múlkin ıemdený­leri jatatyny anyqtaldy. Osyǵan baılanysty qalalyq prokýratýra tórt sybaılas jemqorlyq qyl­mys­tyq isti tergeýdi aıaqtap, sotqa joldady. – Sot qaýlylarynyń oryndalý pármendiligi qandaı? – Prokýratýraǵa sot qaýly­lary­nyń uzaq ýaqyt oryndalmaýy týraly kóptegen aryz-shaǵymdar túsip jatady. Osyǵan baılanysty úleskerlerdiń aqshalaryn qaıtartý, jer telimderin májbúrlep alý, sondaı-aq jalaqy qaryzy jáne basqa máseleler negizinde 191 pro­kýrorlyq tekseris júzege asy­ryldy. Prokýrorlyq aktini engiz­gennen keıin 418 mıllıon teńgeden astam soma boıynsha 172 is júrgizý oryndaldy. Sóıtip, memleket kiri­sine 83 mıllıon teńgeden astam qarjy tústi. Prokýratýranyń bastamasymen Astana qalasynyń shegindegi múlikti anyqtaý boıynsha jumystar júrgizilgen bolatyn. Nátıjesinde sot oryndaýshylary­men jáne jol polısııasy qyzmet­ker­lerimen 25 boryshkerdiń av­to­kóligi tutqyndalyp, boryshker­ler­diń basqa aımaqtardaǵy anyqtalǵan jerler boıynsha 12 oryndaýshy­lyq qujat joldandy. Sonymen birge, úleskerlerdiń qaryzdaryn tóleý is júzine asyryldy. – Muhtar Ákebaıuly, keıbir derekter elordada qylmys sanynyń kóbeıe túskenin kórsetedi. Ony ashýda qala prokýratýrasynyń úles salmaǵy qandaı dárejede? – Bıylǵy jyldyń birinshi jartyjyldyǵynyń qorytyndysy Astanadaǵy jasalǵan qylmystar­dyń kóbeıe túskenin kórsetti. Ol negizinen Bas prokýratýra men Ishki ister mınıstrliginiń bastamasy boıynsha elordada aryzdardy jáne qylmys týraly aqparattardy elek­trondy tirkeý jónindegi qanat­qaqty jobanyń júzege asyryla bastaǵanyna baılanysty. Bul qylmystyq jaǵdaıdyń naqty bet-beınesin kórýge múmkindik berdi. Astana qalasy quqyq qorǵaý or­gandary úılestirý keńesiniń ju­mysy aıasynda quqyq qorǵaý qyz­metin jetildirýdegi tapsyrmalar­dy sheshýge basa nazar aýdarylǵan. Barlyq josparlanǵan is-sharalar dáıekti túrde júzege asyrylyp ke­ledi jáne únemi baqylaýda bolady. Jalpy, Astana qalasyn­daǵy pro­kýratýra organdarynyń qyzmeti memlekettik organdar men basqa da salalarda zańdylyqtyń saqtalýyn qamtamasyz etýge, azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýǵa, sybaı­las jemqorlyqpen jáne qyl­mys­tyń ózge de túrlerimen kúresti nyǵaıtýǵa jumyldyrylǵan. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Álısultan QULANBAI.