Táýelsizdiktiń altyn dińgegi

1991 jyly 16 jeltoqsanda eldigi­mizdi, memlekettigimizdi búkil álemge pash etken táýelsizdigimiz respýblıka ómirine eleýli ózgerister engizdi. San ǵasyrlar boıy ata-babamyz arman­da­ǵan egemen­dikke qol jetip, Qazaq­stan­nyń táýel­sizdigin búkil álem jurt­shy­lyǵy moı­yn­dady. Keńestik júıeniń temir qursaýy­nan bosanyp, demokra­tııalyq damý jolyna tústik. О́rkenıet talapta­ryna saı zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memlekettiń irgeta­syn kóterýge barsha halyq bir kisideı at­salysty. Nátıje­sinde elimizdegi ish­ki-syrtqy saıasaty­myz, Qazaqstan azamattyǵy, Memle­kettik rámizder, Ánu­rannyń jańa mátini bekitildi. Eli­miz BUU-ǵa múshe bolyp qabyldandy. Arada 17 jyl ótkende TMD elderi ara­­synda birinshi bolyp EQYU tóra­ǵasy mártebesin ıelenip, eýratlan­tıkalyq jáne eýrazııalyq keńistiktegi turaqtylyq pen qaýipsizdikti nyǵaı­týǵa belsendi úles qosyp keledi. La­tyn tilinen aýdarǵanda “qury­lys” degen uǵymdy bildirip, memleket qurýdyń, el bolýdyń tetigi degen túsinik qalyptastyratyn Konstıtýsııa sózi qazaq halqy úshin jat sóz emes. Aq naızanyń ushymen, aq bilektiń kúshimen eldigimizdi saqtap qalǵan Qa­sym han­nyń qasqa joly, Esim hannyń eski jo­ly, Táýke hannyń Jeti jar­ǵysynda da dala bıligin danalyqpen ushtastyrǵan konstıtýsııalyq ıdeıalar naqty kórinis tapqan. Adamgershilik, ımandylyq, úlkendi syılap, kishige qamqor bolý, tilimizdi, dilimizdi, má­denıetimizdi, ha­lyqtyq dástúrlerdi kózimizdiń qara­shyǵyndaı saqtaý qa­ǵıdatyn sanasyna ananyń aq sútimen birge darytqan ata-babalarymyz jeti­min jylatpaǵan, jesirin dalaǵa tas­tamaǵan. Toqsan rýly eldi tolqytqan soǵys, beıbitshilik, barymta, qun, je­tim, jesir daýlaryn toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinimen túıindep, eki jaqty da razy qylyp otyrǵan. Bataly bılerdiń ataly sózine han da, qara da toqtaǵan. Qazaqtyń ataqty Tóle, Qazybek, Áıteke bıleri Shyńǵys hannyń zama­nynda qalyptasqan “Elge tek sultan, tóreler bılik júrgizý kerek” degen saıasatyn shektep, endigi jerde el bas­qarýǵa oqyǵan, dana adamdardyń arala­sý­yn qoldaıdy. Han saılaýynda ala­ýyz­dyqqa keń jol ashatyn júzge bólinýge túp tamyrymen qarsy shyǵa­dy. Tóle bı “Júzge bólingenniń júzi kúısin” dep attandasa, Qazybek bı “Biz úsh júz qazaq kerispeıik, asyly bizge kerisken jón emes” dep pátýaǵa shaqy­rady. Áıteke bı “Eger de úsh júz­diń bılikke talasýy toqtamaıtyn bolsa, qazaq eli kúıreýge ushyrap, bas­qa halyq­tyń ezgisine túsip, jýan­dar­dyń ju­dyryǵyna jem bolady” dep dabyl qaǵady. Sol bir aýmaly-tókpeli zamanda Reseı ımperııasynyń qanatynyń asty­nan pana izdeýge májbúr bolyp, aına­lyp kelgende handyq memleket­tigin joı­yp alǵan Qazaqstannyń qu­qyq­tyq júıe­si odan keıingi jyldary túp-tamyrymen ózgerdi desek esh qa­telespeımiz. Patsha bıligin qulatqan Qazan tóńkerisinen keıin keńester qu­ramyndaǵy alǵashqy konstıtýsııamyz 1924 jyly qabyldansa, odan keıingi konstıtýsııalar 1937 jáne 1978 jyl­dary kúshine endi. Táýelsizdik alǵannan keıin araǵa eki jyl salyp, ıaǵnı 1993 jyldyń 28 qańtarynda Qazaqstannyń tuńǵysh Konstıtýsııasy qabyldandy. Alaıda keshegi keńestik júıeniń tonyn qaıta aınaldyryp tikken Ata Zańymyz ór­ke­nıet kóshine ilese almady. El aza­mattarynyń quqyqtary men bıligin júzege asyrý nysandarynyń jumy­syn retteý naqtylanbady. Sol sebep­ten, ýaqyt talabyna tolyqtaı jaýap bere alatyn Ata Zań qajettigi kún tártibine ótkir qoıyla bastady. Osy­nyń bári eskerile kele búkilhalyqtyq referen­dým arqyly 1995 jyly 30 tamyzda qazirgi qoldanystaǵy Kons­tıtýsııa qabyldandy. Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı qoldaýymen, barsha qazaqstandyqtardyń ortaq múddesin kózdeı qabyldanǵan Ata Zańymyzda “Búkil halyqtyń ıgiligin kózdeıtin ekonomıkalyq damý” máse­lesi kún tártibinde birinshi kezekke qoı­ylǵan. Jalpy erejeler dep ata­la­tyn 1-bólimde Qazaqstan Respýb­lıkasynyń strategııa­lyq baǵyty –demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýetti memleket qurý dep atap kórsetilgen. Sonymen birge, Ata Za­ńy­myzdaǵy konstıtýsııalyq ózge­ris­terge sáıkes, memlekettik bılik zań shyǵarýshy, atqarýshy jáne sot bıligi bolyp úsh tarmaqqa bólindi. Pre­zı­denttik-parlamenttik basqarý júıesi engizilip, Elbasy usynysymen Pre­zıdent quzyryndaǵy ókilettikterdiń jetekshi bóligi Parlamentke berildi. Keń baıtaq respýblıkamyzdy meken­dep otyrǵan san-alýan ulttar men ulystar­dyń bir shańyraqtyń astynda tatý-tátti ómir súrýine dańǵyl jol ash­yp otyrǵan Qazaqstan halqy Assam­bleıasynyń quzyreti keńeıtilip, óz taraptarynan depýtattar saılaý mártebesin ıelendi. Egemendi elimizdiń ekonomıkalyq tyǵyryqtan shyǵýyn jedeldetip, halyqtyń áleýmettik-turmystyq jaǵ­daılaryn anaǵurlym jaqsartýǵa tyń serpin bergen jańa turpattaǵy Ata Zańymyz sot júıesine de sony lep ákeldi. Atap aıtqanda, sot kadrlaryn irikteý Joǵarǵy Sot Keńesine, tut­qyn­daýǵa sanksııa berý proký­ra­týradan alynyp sottarǵa berildi. О́lim jazasyna moratorıı engizildi. Sottar men sýdıa­lardyń mártebesi kóterilip, áleýmettik qorǵalýynyń quqyqtyq ke­­pildikteri nyǵaıa tústi. Jas jet­kin­shekter isimen aınalysatyn ıýve­nal­dyq sot, mamandan­dy­rylǵan, ákim­shi­­l­ik sottar jumys ja­saýǵa kiristi. “Qazaqstan Respýblıka­synyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly” Konstıtýsııalyq zań­ǵa, Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Qyl­mys­tyq is júrgizý kodeksine, “Atqarý­shy­lyq is júrgizý jáne sot oryndaý­shy­larynyń mártebesi týraly” Zańǵa tıisti túzetýler men ózgerister en­gi­zildi. Alqa bıler ınstıtýty quryldy. “Sot júıe­siniń 2009-2011 jyldarǵa arnalǵan stra­tegııalyq jospary” be­kitilip, “Joǵary Sot Keńesi týraly” Zań, “Aralyq sottar týraly”, “Ha­lyq­­aralyq kommersııalyq tórelik sottar týraly” zańdar men basqa da mańyzdy normatıvtik qaýlylar sot bedelin kóterip, túrli daýlardy she­shýdiń balamaly ádisin júzege asyrýǵa múmkindik týǵyzdy. Ata Zańymyzdyń 75-babynda “Qa­zaqstan Respýblıkasynda sot tóreligin tek qana sot júzege asyrady” delinse, 77-babynda “Sýdıa sot tóreligin jú­zege asyrý kezinde táýelsiz, ol Kons­tıtýsııa men zańǵa ǵana baǵynady” dep atap kórsetilgen. Osynyń ózinen sýdıa­lardyń mártebesiniń qanshalyqty bıik ekendigin jáne jaýapkershiliginiń qanshalyqty joǵary ekendigin aıqyn ańǵarýǵa bolady. О́rkenıet talabyna saı Konstıtýsııa­myzdyń qabyldanýy nátıjesinde ekonomıkanyń, qoǵam­dyq-saıası ómiri­mizdiń barlyq sala­syn­da ilgerileýge qol jetkizildi. Res­pýblıka halqy Elbasynyń sara saıa­satyn qyzý qoldap, demokra­tııalyq re­formalardyń júzege asýyna bel­sendi aralasty. Ýaqyt úrdisine sáıkes munan keıin de eki ret – 1998 jáne 2007 jyldary Konstıtýsııaǵa qosym­sha tolyqtyrýlar engizildi. Elbasy N.Nazarbaev Qazaqstan Respýblıkasy sýdıalarynyń V se­zin­de sóılegen sózinde “Sottarda myń­da­ǵan adamdardyń taǵdyry, ózara daý­l­a­ry sheshiletinin, olardyń quqyq­ta­ry men bostandyqtarynyń qorǵa­la­tyny bar­shamyzǵa málim. Sottar qyz­metiniń tıimdiligi, jedel jáne tolyq oryndalýy kez kelgen memlekettiń demokratııalyq damýynyń negizi bolyp tabylady. Sottardyń sheshim­derine qarap qoǵamnyń memleketke degen kózqarasy qalyp­tasady, zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý jáne aza­mattardyń múddelerin qorǵaý qabileti baǵalanady” dep atap kórsetti. Elimiz egemendik alǵan kúnnen bastap Qazaq­stan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Pre­zıdenti N.Nazarbaev sottardyń már­tebesin joǵarylatyp, bedelin kóte­rý­ge, materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn udaıy jańartyp, sýdıalar men sot qyz­metkerleriniń áleýmettik-turmys­tyq jaǵdaılaryn jaqsartý máselesin kún tártibinen bir sátke de túsirgen em­es. Sonyń bir aıqyn aıǵaǵy res­pýb­­lıka sottary arasynda tuńǵysh ret Atyraý oblystyq sotynyń jańa ǵımaratynyń salynyp, paıdalanýǵa berilýi. Onyń ashylý saltanatyna Nursultan Ábish­ulynyń ózi qatysyp, sot ardagerleri, sýdıalarmen jáne sot qyzmetkerlerimen kezdesý barysynda sot bedeli memleket bedeli ekendigin qadap aıtty. Egemendi elimizdiń árbir azamaty el Konstı­týsııasynyń qaǵı­dattaryn basshylyqqa alýlaryna, sýdıalardyń sot tóreligin júzege asyrǵan kezde tek qana zańǵa baǵyný ke­rektigine erekshe toqtaldy. “My­nan­daı zamana talabyna saı salynǵan ádil sot saraıynda jaǵymsyz qylyq­tar­ǵa jol bermeńizder”, degen izgi tilegin bildirdi. Bıyl táýelsiz elimizdiń Konstı­týsııasynyń qabyldanǵanyna 15 jyl tolyp otyr. Osy kezeńde elimizdiń ekonomıkasyn shyńyraýdan shyńǵa kóterip, tilimizdiń, dinimiz ben dili­miz­diń, ádebıetimiz ben mádenıetimizdiń órkendeýine keń jol ashyp bergen, barsha qazaqstandyqtardy ortaq maqsat jolyna jumyldyra bilgen Elbasymyz N.Nazarbaevtyń eren eńbegin búkil álem jurtshylyǵy moıyndaýda. Táýelsiz Qa­zaqstannyń osynaý az ǵana ýaqyt ishinde ǵasyrlar júgin kótergen mol jetis­tik­teri Tuńǵysh Prezıdentimiz Nur­sultan Ábishulynyń elimizde konstı­tý­sııalyq zańdylyqtardy ornyqtyrýdaǵy aı­ryq­sha eńbeginiń, kóregen, danagóı saıa­sa­tynyń arqasynda júzege asyry­lýda desek, esh qatelespeımiz. Jaqsylyq ALANOV, Atyraý oblystyq sotynyń tóraǵasy.