Semeı fýtbolyna qoldaý kerek

О́tken jyldyń sońynda Semeı jurtshylyǵyn eleń etkizgen bir oqıǵa boldy. Onyń halyqtyń nazaryn aýdaratyndaı ereksheligi – qazaqtyń álemge áıgili jazýshysy Muhtar Áýezovtyń ómirine tikeleı qatysty bolýynan edi. 1913 jyly jas Muhtar oınaǵan elimizdegi alǵashqy fýtbol komandasy “Iаryshtyń” emblemasy atamekenge oraldy. Bul tarıhı belgige baılanysty órbigen jaǵdaıattardy biz kezinde “Egemen Qazaqstanda” (23.11.2006 j.) jarııalanǵan “Joǵalǵan jádiger” degen maqalamyzda baıandaǵan edik. Onda “Iаrysh” komandasynyń sol zamandaǵy arnaıy jasalǵan emblemasy komanda kapıtany bolǵan Iý.Nyǵma­­týllınderdiń áýletinde saqtalyp, bertinde fýt­bolshy Iýnýstyń qaryndasy Náıla ájeniń qyzy Ramısanyń qolynda bolǵanyn, alaıda onyń 2001 jyly otbasylyq jaǵdaıyna baılanysty Ger­manııaǵa qonys aýdaryp, emblemanyń da shetel asyp ketkenin aıtqanbyz. Sodan keıingi jerde qazaq fýtboly úshin qundy tarıhı belgini qalaıda bolsa elge qaıtarý maqsatymen Germanııaǵa telefon da shaldyq, ara-aǵaıyndyqqa 90-nan asqan Náıla ájeni sala otyryp, joǵarydaǵy maqalany Ramısaǵa poshtamen jibergen de edik. Alaıda burynǵy otandasymyz naqtyly jaýabyn aıtpaı, ári-sári kúıde júrgenbiz. Endi, mine araǵa úsh jyl salyp Rámısa Aıdhoff hanym Semeıge ushyp keldi. О́z aıtýyna qaraǵanda kóp oılanyp-tolǵanǵan Rámısa kóziniń qarashyǵyndaı 40 jyldan artyq saqtaǵan emblemany qazaq fýtbolynyń Otany – Semeıge, naqtylap aıtsaq, qaladaǵy tatar qoǵamdyq- mádenı ortalyǵynyń murajaıyna tapsyrdy. Qalaı bolǵanda da bir ǵasyrlyq tarıhy bar, qun­dy jádigerdiń elge oralýy mádenı ómirimizdegi aı­týly oqıǵa bolyp, sport jankúıerleriniń kóz­aıymyna aınaldy. Osylaısha qazaq fýtbolynyń keshegisi men búginin jalǵap turǵan, tarıhy men syryn ishine búkken kóne emblemanyń búgingi urpaqqa amanat bolyp, el fýtbolynyń ósip-órkendeýine serpilis beretindeı qubylys bolar degen senim bizdiń kóńilge úmit otyn uıalatady. Álemde sport túrleri kóp bolǵanymen, sonyń ishinde óte keń tarap, buqaralyq sıpat alyp, qyzyqty oıynǵa aınalǵanynyń biri ári biregeıi – fýtbol. Onyń búgingi qoǵamda qandaı oryn alyp otyrǵanyn, fýtbol qaýymdastyǵyn birik­tiretin dúnıejúzilik uıymnyń (FIFA) qyzmetinen-aq kórýge bolady. Quramyna 205 memleket múshe bolyp kiretin bul alyp federasııanyń bir jyldyq bıýdjeti 4 mıllıard dollardan asyp jyǵylady. Búginde fýtbol ındýstrııasyna baılanysty qyzmet túrleriniń taýar aınalymy 50 mıllıard dollarǵa baǵalanady. Taǵy bir mańyzdy jaǵy fýtbol óneri álemdegi 200 mıllıon adamǵa jumys beredi eken. Joǵarydaǵy derekterdi táptishtep aıtyp jatqanymyz sol, atam qazaqtyń “asyq oınaǵan azar, dop oınaǵan tozar...” degen maqalymen kelispeıtin zaman týdy. Bir jaǵynan buǵan sebep bolǵan jaǵdaı respýblıkamyzdyń naryqtyq qatynastarǵa negizdelgen ekonomıkaǵa bet burysy der edik. Osyǵan oraı úlken sport ta keńes zamanyndaǵy áýesqoılyq túrden endi kóp jaǵdaıda kásibı sıpat aldy. Sonyń ishinde fýtbol da kóptegen adamdardyń kúnkóris tirshiligi, tabys kózine aınala bastady. Degenmen, osy salanyń búginde túıini sheshil­megen máseleleri de shash-etekten. Sport jankúı­eri bolǵandyqtan ony biz ózimizge etene jaqyndaý Semeı fýtbolynyń mysalynan qarastyrýdy jón kórdik. Bir jaǵynan bul taqyrypqa qalam terbeýge sebep bolǵan basty bir jaǵdaı Qazaqstan fýtbolynyń taqap qalǵan 100 jyldyq mereı­toıy. Dálirek aıtsaq, aıtýly bul mereke 2013 jyly, ıaǵnı úsh jyldan keıin toılanýy tıis. Bul kóp ýaqyt emes. Sondyqtan kópshilik kózaıymyna aınalǵan qazaq fýtbolynyń 100 jyldyǵyna jan-jaqty daıyndalyp, ony fýtboldaǵy joǵary jetistikter, tyndyrymdy istermen qarsy alý – sport salasyndaǵy jaýapty mekemeler men uıymdardyń basty mindeti dep bilemiz. Bul sharanyń Shyǵys Qazaqstan óńirine, onyń ishinde Semeı qalasyna tikeleı qatysy bar. О́ıtkeni, joǵaryda atap ketkendeı Semeı – Qazaqstan fýtbolynyń Otany. Kánigi jankúıer men kózi qaraqty oqyrman qazaq jerindegi tuńǵysh fýtbol komandalary 1913 jyly Semeıde quryl­ǵanyn jaqsy biledi. Olar “Lastochka”, “Orlıata”, “SSK”, “Iаrysh” (“Jarys”) sııaqty komandalar bolatyn. Mine, osy sońǵy komanda, óz atynan ańǵarylyp turǵanyndaı, túgeldeı musylman jas­tarynan jasaqtaldy. Negizinen tatar jastarynan qurylǵan bul qurama sapynda sol kezde bes klas­tyq ýchılıshede oqyp júrgen Muhtar Áýezov te oınaǵan. Jas Muhtardyń birden alǵashqy uıym­dasqan fýtbol komandasyna alynýy ol kisiniń buǵan deıin de dop teýip, ózindik sheberligimen kózge túse bilgendigi bolsa kerek. Onyń sol kezde qazaq dalasyna tańsyq oıyn túrin qalaı úırenip, qandaı fýtbolshy bolǵany jóninde baýyry Ahmet Áýezov “Bala Muhtar” degen kitabynda jazdy. Mine, keıin kórkem sózdiń aıtýly sheberine aınalyp, “Abaı joly” epopeıasy arqyly ataǵy álemge tarap, qazaq degen halyqty shartarapqa tanytqan zańǵar tulǵanyń Semeıdegi dop qýǵan búgingi izbasarlarynyń jaǵdaıy qalaı deýińiz ábden múmkin, qadirli oqyrman. “At aýnaǵan jerde túk qalar” degendeı, ótken ǵasyrda Semeı óńirinde fýtbol óneri birshama qanat jaıyp, órkendedi. Semeıdiń komandasy respýblıka birinshiliginde 1963 jyldan bastap oınaı bastady. Sol jyldary Qazaqstan chempıo­natynda ekinshi orynǵa kóterilgen “Sementnık” komandasy búkilodaqtyq jarystarǵa, “B” tobyna joldamany jeńip aldy. Alaıda, bul debıýt asa tabysty bolmaı ol on segiz komandanyń ara­sy­nan on altynshy orynǵa taban tiredi. Búkil­odaqtyq arenadaǵy alǵashqy jetistik 1967 jyly keldi. Chempıonattyń “B” tobynda tórtinshi oryn alǵan semeılikter osy toptyń kúshti koman­da­la­rynyń fınaldyq jarystaryna qatysýǵa múmkin­dik alyp, onda úshinshi orynǵa ıe bolady. Osy jy­ly fınalda Nahodkanyń “Okean” komandasyn je­ńip, Reseıdiń altynshy aımaǵyndaǵy kýboktyq ja­rystardy utyp alady. 1968 jyldan bastap “Se­mentnık” “B” tobynyń jańa qazaqstandyq aı­ma­ǵyna qosylady. Buny Qazaqstan birinshiligi de­gen jón bolar. Osy joly tórtinshi orynmen qana­ǵat­tanǵan semeılikter 1969 jyly pavlodarlyq “Trak­tordan” ǵana utylyp, ekinshi orynǵa ıe bo­lady. 1970 jyl “Sement­nıkke” kópten kútken birin­shi oryndy jáne “A” tobyna joldamany ákeldi. 1971 jyldan bastap semeılikter “Spartak” týy astynda oınaı bastady. Ekinshi lıgadaǵy debıýt komandaǵa kezekti tabysty ákeldi. Olar altynshy aımaqtyń jeńimpazdary atandy. Biraz jyldar salyp, 1977 jyly olar qaıtadan aımaqtyq jarystardy utady. Semeı fýtboly úshin jańa kezeń burynǵy Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin bastaldy. 1992 jyldan egemen elimizdiń derbes fýtbol birinshiligi óte bastady. Alǵashqy eki jylda keremetteı oıyn órnegin kórsete almaǵan semeılikter 1994 jyly óz atyn “Elim-aı” dep aýystyrady jáne shyn mánindegi halyqtyq komandaǵa aınalyp, birden Qazaqstan chempıonatynyń chempıony júldesin jeńip aldy. Al 1995 jyly “Elimaı” chempıon atanyp qoımaı, sonymen qatar el kýbogy men sýperkýbogynyń ıegeri atandy. 1996 jyly qola medalmen qanaǵattanǵan semeılikter 1998 jyly qaıtadan serpilip, Qazaqstan komandalary arasynda alǵashqy bolyp elimizdiń úsh dúrkin chempıony ataǵyna ıe boldy. Álemdik arenaǵa shyǵyp, Azııanyń kúshti komandalarymen de osy jyldary oınady. Sóıtip, qazaq fýtbolyn shet elderge tanytýǵa birshama úles qosty. Alaıda, budan keıin qaıtadan “Spartak” atalǵan komanda tarıhynda sátsizdikter kezeńi bastaldy. Uzaqqa sozylǵan bul toqyraý sebebiniń baıybyna barý úshin biz komanda taǵdyryna jaýapty adamdarǵa jolyqqan edik. Alǵashqy áńgimege tartqan adamymyz “Spartak” komandasynyń bas jattyqtyrýshysy M.Syzdyqov boldy. Bastapqyda ol kisiden komandanyń jańa maýsymǵa daıyndyǵynyń qalaı júrip jatqanyn suraǵan edik. Sonda ol bylaı degen edi: – Bıyl da biz úshin birinshi orynda turǵan basty suraq – qarjy máselesi. О́ıtkeni, komandanyń qajetine 2010 jylǵa oblystyq bıýdjetten bir teńge de qarastyrylmaǵan. Al chempıonatqa qatysý úshin 75 mıllıon teńge qajet (mine osyndaı qarjy ǵana fýtbol federasııasyna kepil bola alady). Sonymen birge 2009 jylǵy jalaqy boıynsha bereshek taǵy bar. Bizdiń Qazaqstan fýtbol federasııasyna ǵana qary­zymyz 7 mıllıon teńge. Abyroı bolǵanda onda­ǵylar bizdiń qazirgi jaǵdaıymyzǵa túsinistikpen qaraýda. Áıtpese, jarys jolyna shyǵa almaı qalǵandaı edik. Osyǵan oraı, fýtbolshylarymyz da senim údesinen tabylýda. Sonyń aıǵaǵyndaı barlyǵy 18 komanda ishinen birinshi aınalymdy úshinshi orynmen aıaqtadyq. Osy oraıda taǵy bir aıta ketetin jaıt sol, komandadaǵy 25 oıyn­shynyń 21-i jergilikti jastar. Iаǵnı, oryn alyp otyrǵan qıynshylyqtarǵa qaramastan bizdiń oıynshylar arasynda turaqtylyq ta, bolashaqqa degen senim de jetkilikti. Áńgimege tartqan kelesi adam “Semeı” sport klýby” KMQK dırektory Tileýǵazy Sydyqov myrza bolatyn. Ol ózin ábden tolǵandyryp júrgen jaılardy bizge jaıyp saldy. Endigi sózdi sol kisige bereıik. – 2002 jyldan bastap Semeı fýtboly úshin sátsiz kezeń bastaldy. Qarjynyń jetispeýshi­liginen “Spartak” 2004 jylǵy chempıonatta sońǵy orynda qalyp, kelesi jyldan birinshi lıgada oınaıtyn boldy. Sodan beri qaharly klýb nashar qarjylandyrý saldarynan kúshtiler toby prem­er-lıgada oınaý múmkindigine ıe bola almaı keledi. Semeıde ósip, sheberlikteri shyńdalǵan Sa­mat Smaqov (Qazaqstannyń alty dúrkin chem­pıony, “Gol” aptalyǵynyń málimeti boıynsha tórt ret respýblıkamyzdyń úzdik fýtbolshysy dep tanylǵan), Andreı Bogomolov (Qazaqstannyń jeti dúrkin chempıony), Sergeı Boıchenko, Andreı Kar­povıch sııaqty semeılik fýtbol órenderi óz baqyt­taryn basqa komandalarda izdeýlerine týra keldi. Eger de jetkilikti ári turaqty qarjylan­dy­rý kózi bolǵan jaǵdaıda, olar alysqa ketpeı, óz oıyn­darymen semeılik jankúıerlerdi qýantar edi. “Spartak” komandasyn qarjylandyrý búgingi kúnde eń qıyn másele bolyp otyr. 2009 jyly komandany ustaýǵa oblystyq bıýdjetten 40000,0 myń teńge bólindi. Ol bıýdjettik kodeks boıynsha komandanyń is-saparǵa shyǵyp, basqa qalalardaǵy kezdesýleri barysyndaǵy shyǵyndarǵa (jol aqysy, tamaǵy, jatar orny) ǵana jumsalady. Sonymen qatar demeýshilerden abonomenttik kitapshalar men bıletterdi satyp taratýdan 1414,0 myń teńge tústi, bul soma Qazaqstan fýtbol federasııasynyń reglamentine sáıkes bizdiń stadıonda ótken fýtbol oıyndarynda qyzmet kórsetken tóreshiler men ınspektorlarǵa tólendi. Májilis depýtaty Erjan Rahmetovtiń kómegi arqasynda bizge Ǵabıden Rahmetovtiń qorynan 1000,0 myń teńge bólindi. Buǵan qosa qala kásipkerlerinen túsken 2000,0 myń teńgeni fýtbolshylardyń jalaqysyna tóledik. Alaıda, bul somadan basqa fýtbolshylardyń jalaqy máselesin sheshýge jetetin qarjy tabylmaı keledi. 2009 jyldyń naýryz- qazan aılaryna klýbtyń jattyqtyrýshylary men fýtbolshylary aldyndaǵy qaryz somasy 16,5 mln. teńgeni quraıdy, onyń ishinde 6,5 mln. teńge 12 utys oıyndary úshin syılyq aqsha. Osyndaı jaǵdaı 2008 jyly da bolǵan, onda fýtbolshylar men jattyqtyrýshylardyń aldyndaǵy qaryz somasy 19358,5 myń teńgeni qurady. Alaıda, demeýshilik kómek bolmaǵandyqtan klýb basshy­lyǵy men fýtbolshylary jalaqylaryn sot sheshimi arqyly qalalyq bıýdjetten aldy. Eger de bıylǵy jyly jalaqy boıynsha bereshekter ótelmese, sot oryndaýshylary “Spartak” stadıonynyń múlkine tyıym salyp, odan ári satýǵa usyný múmkinshiligi bizdi mazalap júrgen jaǵdaı. Sondyqtan da “Spartak” komandasynyń munan arǵy taǵdyryna barynsha alańdap, naqty sheshim qabyldanbasa, Semeı fýtbolynyń bolashaǵy buldyr. Bul tyǵyryqtan shyǵý úshin biz “ShQO týrızm, dene shynyqtyrý jáne sport basqarmasy” MM bastyǵy A.Mojanovqa, ShQO ákimi B.Saparbaevqa hat jazdyq. Onda biz joǵa­ryda aıtylǵandar negizinde “Spartak” fýtbol komandasyn “ShQO týrızm, dene shynyqtyrý jáne sport basqarmasy” MM arqyly (“Semeı qalasynyń dene shynyqtyrý jáne sport bólimi” MM tys) qarjylandyrýǵa nemese “ShQO týrızm, dene shynyqtyrý jáne sport basqarmasy” MM bazasynda “Spartak” fýtbol komandasy” KMQK ashýǵa kómek kórsetýin suradyq. Eger talabymyz oryndalyp, oblystyq bıýdjetten qarjylandy­ratyn memlekettik mekeme qurylsa, balalar men jasóspirimderdiń alańsyz jattyǵyp, keıin esh­qaıda ketpeı komandanyń namysyn qorǵap, óner kórsete berer edi. О́ıtkeni, mundaı qadam Shyǵys Qazaqstan oblysynyń jastarynan qurylǵan “Spartak” komandasyn saqtap qalýdyń eń durys joly dep bilemiz. Mundaı qamqorlyq úsh jyldan keıin keletin Qazaqstan fýtbolynyń 100 jyldyǵyn toılaǵanda “Spartak” komandasynyń da úzdikter qatarynda oınaýyna kepil bolar edi. Al joǵaryda aıtyp ketkenimizdeı Qazaqstan fýtbolynyń tarıhy Semeı fýtbolynan bastaý alady. Sondyqtan ǵasyrlyq mereıtoı zamanynda jas Muhtar negizin qalasqan Semeı fýtbolynsyz atap ótilse, bul eldigimizge syn emes pe? Ras, jýyrda ótken oblystyq máslıhattyń ke­zekti sessııasynda “Spartak” komandasyn ustaýǵa dep 25 mıllıon bólingeni týraly jaqsy bir ha­bardy estip otyrmyz. Qalǵan qajetti qarjy kúzde bólinetin sekildi. Biraq, munymen de másele tolyq sheshildi deýge kelmeıdi. О́ıtkeni, bıylǵy jyly komanda múshelerine berilýge tıis jalaqy mólsheri 36 mıllıon teńge. Al qazirde túsip turǵany nebári 7,5 mıllıon teńge. Onyń ózi qala ákimi Meıramhat Aınabekovtyń, oblystyq máslıhattyń depýtaty, belgili mesanat-kásipker Ǵabbas Ibraevtyń qam­qorlyǵy nátıjesinde jınaldy. Iаǵnı, fýtbol­shylardyń jalaqy máselesi de tolyq sheshiler emes. Al oblystyq bıýdjetten bólinetin qarjy komandanyń jol shyǵyndaryn óteýden aspaıdy. Semeılik jankúıerler osy oraıda oblystaǵy eki komandaǵa kózqaras eki túrli bolyp kele jatqandaryna renjýli. Aıtalyq, О́skemenniń “Vostogy” men Semeıdiń “Spartagyna” jasalyp jatqan qamqorlyq jer men kókteı ekenin mundaǵylar bilmeı otyrǵan joq. Sondaı qamqorlyq nátıjesinde О́skemenniń “Vostogy” birinshi aınalymdy birinshi orynmen aıaqtap otyr. Solaı degende oǵan mundaǵy jankuıerler qýan­basa, renjimeıdi. Aıtty aıtpady, bir oblystan qos komandanyń fýtboldan el birinshiliginde irkes-tirkes kele jatqany kimge jaman? Tek ala qoıdy bóle qyryqpaıyq deıdi ǵoı mundaǵy jan­kúıeler. Taǵy bir mysal. Semeıdegi “Spartak” stadıonyna kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilmegenine, mine qyryq jyldan asyp barady. Ol úshin 400 mıllıon teńge jáne kerek. Erteń bular premer lıgaǵa óte qalsa qosalqy alań da qajet. Bir sózben aıtqanda, Semeıdegi jaǵdaı qaryn ashtyrady. Mine, fýtbol mańynda júrgen mamandar men basshylar, jergilikti fýtbol janashyrlary solaı deıdi. Al endi osy salaǵa jetekshilik etip otyrǵan laýazym ıeleri ne der eken? Sony bilgimiz keledi. О́mirzaq SULTANOV,  Shákárim atyndaǵy ýnıversıtettiń oqytýshysy, dosent. Dáýlet Seısenuly, Semeı. Sýrette: “Spartak” komandasy.