Táýelsizdikti tolǵaǵan týyndy

Memlekettik syılyqqa usynylǵan shyǵarmalar Bizdiń jazýshylarymyz “Jańa zaman jaıly týyndylar nege týmaı jatyr” degen suhbat suraǵyna ylǵı “Oǵan ýaqyt kerek, ýaqyt bolǵanda, jazýshynyń ýaqyty emes, zamannyń biraz ýaqyty ótýi kerek, sonda baryp ony túsinip, saralap jazýǵa bolady” degen sıpatta jaýap berip júr. Bul durys ja­ýap emes, jaltarma jaýap. Bir kezde Beıim­better alǵashqy seriktestikterdi de, kolhoz­dastyrýdy da, Kúltaı bolys pen Raýshan kommýnısterdi de, shash al dese, bas alatyn ur da jyq solaqaı belsendilerdi de dál solaı ýaqytynda maqtap ta, dattap ta jazyp, ja­ryqqa shyǵaryp jatpady ma. Al joǵarydaǵy jaýapqa qarasaq, búgingi zaman tarıhqa aı­nalǵan kezde ǵana jazýǵa bolatyn sekildi. Aıtýly qalamgerimiz Sábıt Dosanov búgingi zamannyń tarıhqa aınalǵanyn kútpeı-aq táýelsizdik týraly “Namys naızaǵaıy” atty tuńǵysh romandy tolǵata týyp jaryqqa shyǵarypty. Demek bul – jańa zaman jaıly, búgingi zamandastarymyz ben qazirgi kezeńniń keıipkerleri týraly tyń týyndy. Jazýshylar úshin ózderi ómir súrip jatqan kezeńdegi zamandas beınesin jasaý kún tártibinen túsken emes. Biraq bizdiń qazaq jazýshylary qazirgi zaman taqyrybynan taısaqtap, kóbine tarıhı taqyryptarǵa qalam tartatyn. Sebebi tarıhı oqıǵalardyń kýási joq, oıdan qııýlastyryp kósiltip jaza berýge bolady. Al búgingi kún taqyrybyn ıgerip jazý – ómirdi tereń bilýdi, asa sheberlikti hám keń oı-óristi, batyldyqty talap etedi. Sábıt Dosanov sol bıikti alýǵa táýekel etipti. Romannyń birinshi bólimi “Ǵasyrdyń ǵajaıyp oqıǵasy” dep atalady.Ol ǵajaıyp oqıǵa – qazaq halqy ǵasyrlar boıy ańsaǵan, sol úshin kúresken – Táýelsizdik! Bul – jú­rekke ystyq sóz, qymbat sóz, súıikti sóz! Aqyn­dar ony jappaı jarysa jyrlap ke­lemiz. Sol táýelsizdiktiń arqasynda bodandyq tepkisinen jaýyr bolǵan arqamyz jazyldy; Birikken Ulttar Uıymyna múshe bolyp, saıası jaǵynan ózge eldermen tereze teńestirdik; qumyqqan-tunshyqqan únimiz endi kómeıimiz­den erkin samǵap shyǵatyn boldy; táýelsiz jeke memleket, egemen el bolýdyń, sonyń aza­maty bolýdyń qandaı ǵajaıyp baqyt eke­nin sezindik. Jeke, táýelsiz memleket bolýdy biz qazaqtar myńdaǵan jyl ańsaǵan shyǵar­myz. Endeshe, ol aqyndardyń júz jyl jyr­laýyna, jazýshylardyń júz roman jazýyna jetetin, tatıtyn taqyryp.Sol júz romannyń eń birinshisin Sábıt Dosanov jazyp, ortaǵa olja salyp otyr. “Men  adam júreginiń baqylaýshysymyn” – depti  Stendal ózi týraly. Qalamgerdiń talant qýaty adamnyń jan dúnıe ıirimderin qanshalyqty jarqyratyp asha alýymen baǵalanady. Osy qatal talap turǵysynan qa­raǵanda da avtor talantyna tánti bolasyz. Buǵan romandaǵy Talap, Tárbıe, Gúlnur, Kúrleý, Kámıla, Jańyl, Baqytgereı syndy syndarly tulǵalardyń jan álemi jan-jaqty beınelenip, jarqyraı kórinýi dálel. Qala men dala ómirin jarystyra sýrettep, adam­dardyń qıly-qıly taǵdyrlaryn, ańyz ben aqıqatty qamshy órimindeı jymdastyra órip, oqýshynyń kóz aldynan ketpeıtin kórkem obrazdar galereıasyn jasaǵan. Ár keıipkerdiń taǵdyry bir-birine qanshalyqty uqsamasa, olardyń is-áreketteri de bir-birine sonsha­lyqty uqsamaıdy.  Máselen, aýzyn ashsa júregi kórinetin aýyl múǵalimi Tursynovtyń is-áreketteriniń kóbi kúlkili, al, soǵys bas­talǵan kezde aıaq astynan sańyraý ári mylqaý bola qalǵan Naǵymnyń qýlyǵyna quryq boı­lamaıdy. Bıliktiń bıik baspaldaǵynda júrgen búginginiń sheneýnigi Arqataı Esenovıch, mı­nıstr Beksultan Bulǵaqbaev, Parlament Má­jilisiniń depýtaty Zulqarnaı Esenjolovıch, olıgarh Kúrleý Qapalbaev beıneleri arqyly búgingi kúnniń kórinisteri kórkem beınelengen. “Namys naızaǵaıy” romanynda oqýshyny eleń etkizer jańalyq, kórkemdik tyń she­shimder barshylyq. Sonyń myqty bir dáleli – Aqbas búrkit. El ómirindegi eleýli oqıǵalar Aqbas búrkittiń kózimen, qabyldaýymen be­riledi, tipti tabıǵat sýretteri de. Bir ǵana my­sal: “Qyzbel taýynyń Qyzemshek dep ata­la­tyń arýdyń anaryndaı qos shyńynyń birine kelip qonǵan Aqbas búrkit kók júzine  kóz tikti: kúl tústes kúlgin aspan. Aýrý adamnyń be­tindeı bop-boz aı. О́shýge aınalǵan maı­sham­nyń álsiz jaryǵyndaı óleýsiregen jul­dyz­dar. Attyń taǵasyndaı jarty aıdyń ja­ry­tymsyz sáýlesi. Besiktegi balanyń ýilindeı álsiz únmen syńsyǵan áljýaz jel... Osynaý surǵylt sýret, sýyq aspan Aqbas búrkittiń kóńiline kóleńke  túsirdi. Ol endi bir sát sol qanatqa moıyn burdy. Jel etegin jelpimegen qyzdyń  jigit qoly tımegen qos anaryndaı qos shyńnyń birine kózi túskende jan dúnıesi kóshken eldiń jurtyndaı qulazyp sala berdi.  Osy shyńnyń  basynda jan serigi Kóqdaýyl otyrýshi edi-aý. Ekeýiniń  juby jazylmaıtyn. “Qaıta oralyp kelmeıtin sol bir qaıran jaırań kúnder-aı, – dep oılady Aqbas búrkit. – Sirá da esten keter me, sol bir baqytty kúnder. Jan serigim Kókdaýyl, ekeýmiz myna Uly Dalany birge sharlap edik-aý. Ne kórmedi myna qyraǵy eki kóz. Biz osydan eki júz jyl burynǵy kókoraı shalǵyn jamylǵan, gúlden alqa taǵynan Uly Dalanyń kóz toımaıtyn kórkin de, onyń azyp-tozǵanyn da kórdik”. Aqbas búrkit qazaq ádebıetinde ǵana emes, álem ádebıetinde buryn-sońǵy kezdespegen kesek obraz. Aqbas búrkittiń aıtary kóp, boıaýy qanyq. Soǵys jáne eńbek ardageri, zeınetker Ánýarbek  Tórebekovtiń kúrmeýi qatty kúrdeli  taǵdyry oqýshyǵa oı salatyndaı  ońdy obraz bolyp somdalǵan.  Sondaı kemel oıly kesek keıipkerler  qatarynda Tileýles, Tańatar, Ken­jekeı, Juman, Qydyráli, Púlish, t.b. bar. Iá, táýelsizdik alyp, egemen el bolyp, tóbemiz kókke jetti. Qýanyshymyzda shek joq. Jáne sol táýelsizdikti qan tógissiz, beı­bit jolmen aldyq. Bir danyshpan “Táýelsizdik úshin kúres táýelsizdik alǵannan keıin bastalady” depti. Netken keremet sóz! Osynaý sózdiń maǵynasy teńizdeı tereń, muhıttaı tuńǵıyq. Ár adamǵa, ár azamatqa sabaq bolatyn, oı salatyn sóz. Bul – bas-basyń bılikke talasyp, bereke-birlikterińdi ketirmeńder; árqaısyń qaryn qamyn oılap, baılyq qýyp ketpeı, Qudaı bergen táýelsizdikti saqtaý úshin jan aıamaı kúresińder degen sóz. Sol táýelsizdikti alǵanda jaǵdaıymyz qandaı edi? Soǵan daıyn ba edik? Laıyq bolǵanmen, daıyn emes edik. Elin sonshama aýyrtpalyqtar men qıyn­shy­lyqtardan jáne ótpeli kezeńniń býyrqan­ǵan asaý ózeninen ótkelin taýyp, amalyn taýyp, aman ótkizgen qara nardaı qaıratty erdi bas keıipker etip, onyń obrazyn shyndyq sheńberinde somdaı bilgen. Ol nar tulǵa, árı­ne, respýblıka Prezıdenti Nursultan Nazar­baev.Sodan da “Namys naızaǵaıynda” Nazar­baev obrazyn kórkem sózben somdaý oryndy. Tarap ketken burynǵy odaqtas respýblıkalar basshylarynyń on biriniń basyn qosyp, bas-basynyń tilin taýyp, TMD qurý jónin­degi kelisim qujattaryna qol qoıǵyzyp, rı­za­lastyrýy Prezıdentimizdiń syrtqy saıa­sat­taǵy alǵashqy teńdesi joq tamasha jeńisi edi. Sóıtip, ishten de, syrttan da tóngen qaýip-qaterlerdiń aldyn aldy. Qaryn orta, túlki qursaq bop júrsek te, aspan ashyq, kún beıbit, uıqy tynysh bolǵany qandaı baqyt edi deısiń. Osy tusta Buqar jyraýdyń Abylaıhan aýyryp jatqanda kóńilin suraı baryp: “Qaıǵysyz uıqy uıyqtatqan, hanym-aı!” dep jyr aıtqany eske túsedi. “Qaıǵysyz ishken qara sý” degen de sóz bar. Jazýshy ǵasyrdyń sol ǵajaıyp oqıǵasyn júzege asyrǵan bas keıipkeriniń odan keıin de asqan zor qajyr-qaıratpen, muqalmas-jasymas jigermen, Qazaqstannyń búrkitti kók baıraǵyn álem elderiniń aspanynda jelbirete júrip, atqarǵan nátıjeli isterin, jemisti de sátti saıası saparlaryn kórkem tilmen áserli sýretteıdi. Sol sýretteýler barysynda Nur­sultan Ábishulynyń adamgershilik qasıetteri men ishki jan dúnıesin qosa ashyp, tebi­renisten týǵan oılaryn ozdyryp otyrady. 1993 jyldyń jeltoqsan aıy, Prezıdent resmı saparmen AQSh-qa ushyp keledi. Áýe laıneri qanatynyń astynda alyp muhıt – Atlantıka. Ol oı ústinde. “Iıa, qandaı qıyn túıinderdi de kelissóz stolynda otyryp, sa­byr­men, salmaqty oımen sheshkenge ne jetsin, – dep oılady Nursultan. – Saıasat – aqyl men aıla aıqasqan sahna. Sol saıasat sahnasynda AQSh kúsh kórsetýge beıim. ...Mundaı alyp elmen arpalysyp ushpaqqa shyǵa almasymyz anyq. Aqyl, aıla qazaq sekildi az halyqqa, ásirese, kerek. Biz qarýdyń kúshine emes, sózdiń kúshine, aqyl-oıdyń qýa­tyna arqa súıeýimiz kerek. ...Alpaýyt elge arqa tiregen Klınton alpys eki aılaly túlki bolsa, men tazy bop shalarmyn. Dos peıilin tanytyp baýyryma tartarmyn. Biraq kishi­reıip qoltyǵyna kire almaspyn. О́lsem de elimniń esesin jibermespin. Iıa, arýaq! Iıa Sát! Azattyqty ańsaǵan ata-babamnyń rýhy qoldaı gór! Jelbirep barǵan týymyz jelkildep qaıtqaı!...” Sol saparda Elbasymyzdyń dál solaı oılaǵanyna esh shúbá keltire almaısyz. Jazýshy beıne ishine kirip shyqqandaı, shynaıy túrde shyraıyn shyǵaryp jetkizedi. Elordanyń Almatydan Saryarqanyń sary dalasyndaǵy Aqmolaǵa kóshirilip, qysqa ýaqytta sáýletti Astananyń boı kóterip, álemdi tamsandyrýy da álemniń ǵajaıyp oqıǵasy. Romanda Astana epopeıasynyń bas keıipkeri hám bas arhıtektory N.Nazarbaev­tyń eren erligi sýretteledi. Romandaǵy ortalyq keıipker – Erasyl Jaqsybekov qazaq ultynyń zııaly qaýy­my­nyń bilikti ókili, belgili jazýshy, óz ortasyna da, respýblıka basshylaryna da syıly da aıtýly azamat. Jazýshy Sábıt jazýshy Era­syldyń obrazyn jan-jaqty ashyp, ásirese onyń qoǵam ómirindegi azamattyq belsen­diligin, adamgershilik asyl qasıetterin, kisige jaqsylyq jasap júretin sergektigin izgi de ıgi ister ústinde sýrettep beıneleıdi. Erasyldyń mereıtoıyn ótkizgen aýdan men oblys bas­shylary jazýshyǵa temir tulpar syılamaqshy bolady. Erasyl odan bas tartyp, onyń ornyna Jaına, Ábjan esimdi erli-zaıypty qos múgedekke sheteldik kolıaska alǵyzyp jáne oblys ortalyǵynan ystyq sýy bar jaı­ly úsh bólmeli páter berýdi surap, sol óti­nishin oryndatady. Bul Sábıttiń óz basynan ótken oqıǵa, ony keıipkeriniń beınesin somdaýǵa oryndy paıdalanǵan. Romanda odan da basqa Erasyldyń jetimder men jesirlerge, qarajattan qysylǵandarǵa jasaǵan jomart­tyq jaqsylyǵy baıan etiletin better shyǵarmanyń shyraıly da jarqyn joldaryna jatady. Romanda jastar Talap pen Tárbıeniń, Kúr­leý men Sandýǵashtyń ǵashyqtyq-qush­tar­lyq hıkaıalary, kezdesý keshteri tamasha-tartymdy sýretteledi. Jalpy Sábıttiń osy romanynda qyz ben jigittiń, er men áıeldiń suhbattary, qaýyshqan sátteriniń sýrettelýi oqyrmandy yntyqtyryp, eliktirip otyrady. Sábıt – dıalog qurýdyń maıtalman sheberi. Shyǵarmanyń shyraıyn shyǵaratyn – shuraıly til men keıipkerlerdiń dıalog-til­desýleri. Keıbir jazýshylardyń keıipkerleri arasyndaǵy tildesýlerdi oqyp otyryp óz tilińdi tisteısiń. Ony jazyp ta, aıtyp ta júr­miz. Sábıt dıalogterinde jasandylyq joq, er-áıel, qyz-jigit tildesýleri jara­sym­dy, janǵa juǵymdy, kóńilge qonymdy, sándi de mándi sózdermen órnekteledi. Qysqasy, Sábıt Dosanovtyń osynaý romany mazmunyna kórkemdigi saı, maqsatyna maǵynasy saı asa qundy kórkem týyndy. Qara  qyldy qaq jarǵan ádildikti alǵa tar­ta otyryp,  aıtar sózimizdiń túıini: Mem­le­­kettik syılyqqa usynylyp otyrǵan “Na­mys naızaǵaıy” romany ańdatpada aıtyl­ǵan­daı, “táýelsizdik jyldaryndaǵy basty oqı­ǵalar sýrettelip, azattyq alǵan qazaq eliniń qıyndyqtardy eńsergen qymbat kezeńiniń kórkem panoramasyn jasaýymen” qundy. Halqymyzdyń rýhanı órkendeýiniń shynaıy kórinisi asa sheberlikpen, talǵampaz talantpen kórkem sýrettelgen  bul tulǵaly týyndy - esimi men eńbegi shet elderge de áıgili Sábıt Dosanovtyń ǵana emes, qazirgi qazaq ádebıetiniń de iri kórkemdik jetistigi. Ulttyq ádebıetimizdiń altyn qoryna qo­sylǵan asyl qazyna dep baǵalaýǵa turarlyq, kesteli sóılemderden túzilgen,oqyrman qu­martyp qyzyǵa oqıtyn “Namys naızaǵaıy” atty roman asa mártebeli Memlekettik syılyqqa ábden laıyq. Juma-Nazar SOMJÚREK, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, ádebıet synshysy.