Aýyl mektebine aıryqsha nazar qajet

Ulttyq mekteptiń uly muraty Uly ustaz Ál-Farabıdiń: “Us­taz... jaratylysynan aıtylǵannyń bárin jete túsingen, kórgen, estigen, ańǵarǵan nárselerdiń bárin ja­dynda jaqsy saqtaıtyn, alǵyr da ańǵarympaz aqyl ıesi. Meılinshe sheshen, óner-bilimge qushtar, asa qanaǵatshyl, jany asqaq jáne ar-namysyn ardaqtaıtyn, jaqyn­daryna da tym ádil... Jurttyń bárine jaqsylyq pen izgilik kór­setip, qorqynysh pen jasqaný de­gendi bilmeıtin batyl da erjúrek bolýy kerek...” degen sózi jas ur­paqtyń tárbıesine jaýapty barlyq adamnyń ómirlik qaǵıdasyna aı­nalǵanda ǵana, muǵalim men ustaz mártebesine baılanysty týyn­daı­tyn qazirgi keıbir túıindi máseleler ózdiginen tarqatylar edi. Biraq árı­ne, mundaı ǵanıbetti tulǵaǵa jetý joly kim-kimge de ońaı soqpaı­­tyny belgili. Mektepke alǵash kirip kele jatqan jas sábıdiń boıynda bilim oshaǵyna degen qandaı júrek tolqyrlyq sezim bolsa, shákirtti bilim bulaǵymen sýsyndatatyn ár muǵalim de kıeli tabaldyryqtan attarda dál solaı tolǵanbaı bolmaıdy. Muǵalim men shákirt qarym-qatynasyndaǵy úılesimdilik, tarydaı sana men eresek aqyl-oı ıesi arasyndaǵy osy tepe-teńdik berik ornyqqan jaǵdaıda ǵana bilim keńistiginen izgilikti órnekterdi keziktiresiz. Bul rette aýyl mektep­terindegi jetkinshekterge sapaly bilim men sanaly tárbıe berý isi basqa jerlerge qaraǵanda áldeqaıda kóp mindet artatyny túsinikti. Soń­ǵy jyldary aýyl mektepterine na­zardyń kóbirek tigilýi osy oıymyz­dy barynsha rastaı túsedi. Bul úshin arnaıy memlekettik baǵdarlamalar júzege asyrylýda. Sonyń biri – El Prezıdentiniń “100 mektep, 100 aýrýhana” ıdeıasynyń ásirese, biz sııaqty ortalyqtan shalǵaıda orna­lasqan aýyl mektepteriniń jaǵdaı­yn túzeýge tıgizer yqpaly edáýir dep úmittenemiz. “Sulýbulaq” eldi mekeninde ornalasqan “Qyzyl tań” jalpy orta mektebiniń tarıhy 1948 jyl­dan bastaý alady desek, áýelgide segizjyldyq mektepke shaqtalyp salynǵan eki qabatty ǵımaratta 700-den asa bala úsh aýysymda bilim alyp keledi. Negizinen “Sulýbulaq”, “Syrabad” eldi mekeniniń jetkin­shekteri, sondaı-aq mekteptiń shal­ǵaı­lyǵyna qaramastan “Kúrishaýyl” eldi mekeninen jyl saıyn 45-50 bala qatynap oqıdy. Keńes kezinde qystyń qyraýly kúnderi bes sha­qyrymdaı jerden jaıaý-jalpylap, ázer qatynap oqyǵan aýyl bala­laryn biraz jyldardan beri arnaıy kólik tasıdy. Synyp kabınetteri jetispeıtindikten, tórt bastaýysh synyptyń oqýshylary maqta terýge kómekke keletinder úshin salynǵan eski jaıda oqýǵa májbúr. Eki ǵımarattyń arasy bir shaqyrymdaı jer. Mundaı qolaısyzdyq óz kezeginde bilim sapasyna zardabyn tıgizbeı qoımaıtyny taǵy anyq. “Aıdalada aq otaý, aýyz-murny joq otaý” demekshi, ol bir jaǵynan bas­taýysh synyp muǵaliminiń jumysyn qadaǵalap, baǵa berýde aıtarlyqtaı qıyndyq týǵyzsa, ekinshi jaǵynan, onda oqyp jatqan sábılerdiń de kóńil-kúıine áser etpeı turmaı­ty­nyn eskerý kerek. Tujyryp aıt­qanda, bizdiń aýyl balalarynyń da zamanaýı úlgide salynǵan bilim oshaǵynda oqıtyn kezi áldeqashan jetti dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Taǵy bir aıta ketetin jáıt, maqtaly aýyl mektepteriniń bastan kesher qıyndyǵy alabóten. Jaz boıy egistik alqabynda ketpen kóterip, otbasylyq yrystyń qamyn kúıttegen jasóspirimniń kúz aıla­rynda sabaqtan tabylmaý faktisi jıi qaıtalanady. Maqta jınaý – ejelden mektep oqýshylarynyń ıyǵyn jaýyr etken mehnat. Jer­men, malmen kúneltken jurttyń bar oıy tek “aq ulpany” jerge qal­dyrmaı, muqııat jınap alýǵa tire­ledi. Keńes ýaqytynda oqýshylar kúzgi jıyn-terimde bir-eki aı sabaqtan bosatylatyn. Naryq zama­ny ol úrdisti múlde ózgertti. Qoz­a­lyq alqaptar – búginde jeke sharýa qojalyqtarynda. Bala burynǵydaı mektepten zańdy túrde bosatyl­maıdy. Biraq alqap jumystaryn atqaratyn basty tulǵa áli de jet­kinshekter bolyp sanalatyny shyndyq. Daladaǵy jumys – eńbegi, al mekteptegi sabaq ermegi sııaqty kórinetin jáıtter kóńilge kirbiń uıalatar edi. Osy jáıttiń bári túptep kelgende muǵalim eńbeginiń nátıjesi retinde alǵa tartylyp jatady. Aýyl mektebin bitirgen bala men qalada oqyǵan jasóspirimniń arasynda jer men kókteı aıyrma­shylyq bolatyny sondyqtan. Qa­lalyq ata-ana balalaryn demalys oryndaryna jiberip, jetkinshektiń jeke basynyń bilimin ushtaýǵa ýa­qyty da, múmkindigi de jetip jatsa, al aýyl balasy úshin úsh aıǵy demalys degenińiz demalys emes, otbasylyq qordyń negizi qalanatyn jaýapty kezeń bolyp sanalady. Ata-anamen birdeı tań alageýimnen alqapqa asyǵyp bara jatýy – úırenshikti daǵdy. Bul úshin siz ata-anany da, balany da kinálaı almaısyz. Maqtany tehnıkamen jınaýǵa sharýa qojalyǵynyń bári­niń birdeı shamasy jete bermeıtini osyndaı qadamǵa amalsyz barǵyza­tynyn eskerý kerek. Muny keıbir buqaralyq aqparat quraldary “jer­den jeti qoıan tapqandaı” synap-minep kórsetetini máseleniń arǵy jaǵyna tereń barmaýdyń saldary dep oılaımyz. Oǵan tek bir jaqtan ǵana qaraý qate. Maqtaly aýyl balalarynyń basyndaǵy mundaı túıtkildi “arba synbastaı, ógiz ólmesteı” tıimdi sheshýdiń amalyn qarastyrý kerek. Bálkim, biraz ýa­qyt oqýshylardy naýqandyq ju­mys­qa baılanysty sabaqtan bosat­qan jón shyǵar, áıteýir eki ortada bala zardap shekpeýi tıis, jetkin­shektiń bilimnen qol úzip, eńbekke jegilgenine muǵalim ǵana jaýapty bolmasa dep oılaımyn. Osydan kelip UBT qorytyndylary oıda­ǵydaı nátıje bermeıtini kúrsintedi. Mekteptiń ótken jylǵy test ba­rysynda 76,15 baldyq kórsetkishke tirelýi aldaǵy oqý jylynda kezde­setin kedergilerdi aldyn-ala osylaı topshylap alýǵa ıtermeleıdi. UBT týraly oıymyzdy ármen qaraı taǵy da sabaqtaı túsetin bolsaq, 9-shy synyptan keıin oqýshylar tańdaǵan mamandyqtary boıynsha eki ba­ǵytqa bólinip oqıdy. Jaratylys­taný baǵytymen hımııa, bıologııa, fızıka, matematıka, jaǵrafııa pán­deri tereńdetilip oqytylsa, qoǵam­dyq baǵytta oqýshylar tarıh, qazaq tili men ádebıeti, orys tili men ádebıeti, aǵylshin tili pánderinen egjeı-tegjeıli dáris alady. Má­selen, 11-synypta jaratylystaný baǵytyndaǵy balalar Qazaqstan ta­rıhyn aptasyna bir saǵat, al qo­ǵamdyq baǵyttaǵylar aptasyna eki saǵat, Dúnıe júzi tarıhyna da dál sonshalyq saǵat bólinedi. Al jara­tylystaný baǵytynda Dúnıe júzi tarıhy múlde oqytylmaıdy dese de bolǵandaı. Sol sekildi kerisinshe ma­tematıka páni jaratylystaný ba­ǵytyn tańdaýshylar úshin aptasyna tórt saǵat ta, al qoǵamdyq pánder boıynsha oqıtyndarǵa eki-aq saǵat ótiledi. Gáp mundaı aıyrmashy­lyqta emes, UBT kezinde kimniń qaı baǵyt boıynsha bilim alǵanyna mán berilmeıtininde. Mysaly, Qazaq­stan tarıhy ústirtteý oqylyp, Dúnıe júzi tarıhy múlde ótilmeıtin baǵyttaǵy balaǵa da, ony tereńdep oqyǵan úmitkerge de qoıy­lar talaptyń birdeı bolýy qısyn­syz. Bala ózi ótpegen pánnen súri­nedi. Osy qanshalyqty ádiletti? Son­dyqtan keleshekte osy eki ba­ǵytt­yń erekshelikteri eskerilse eken degimiz keledi. Matematıkany ap­tasyna tórt saǵat oqyǵan bala men eki saǵat dáris alǵan oqýshynyń ara­sy jer men kókteı bolyp tur­maı ma? Ekeýin teńestire baǵalaýdan túptep kelgende bala zardap shegedi. О́zim tarıh pániniń muǵalimi bol­ǵandyqtan, árıne, meni oqýlyq má­selesindegi keıbir ústirttikter qatty mazalaıdy. Mundaǵy kóńil aýdaratyn jáıt – jaratylystaný baǵytyndaǵy balalar úshin jazyl­ǵan Qazaqstan tarıhy oqýlyǵynda taqyryptar to­lyq qamtylmaǵan. Máselen, 1916 jyl­ǵy ult-azattyq kóterilisti oqyp biti­simen birden 1924 jylǵy jańa ekonomıkalyq saıasatqa bir-aq attap shy­ǵýǵa týra keledi. Osy eki aralyq­taǵy qan­shama tarıhı oqıǵalar qam­tylmaı qa­lyp qoıǵan. Munymen “sýsynda­ǵan” bala erteń testide oqymaǵan suraǵyna qalaı jaýap bermek? UBT suraqtary oqýlyq taqyryptarymen sáıkestendirilip qurylmasy belgili ǵoı. Elimiz táýel­sizdikke qol jet­kiz­geli beri ótken-ketken tarıhymyzdy túgendeıtindeı ájeptáýir ýaqyt ótti emes pe? Oqýshy qolyna tolyq­qan­dy tııýge tıis birden-bir oqýlyq bolsa, ol Qazaq­stan tarıhy bolýy kerek emes pe? Bitirýshi túlekterimizdiń ishinen áli-aq elge belgili, bilikti mamandar shyǵaryna esh kúmánim joq. Shalǵaıdaǵy aýyl mektebin oqyp, búginde jer-jerde jemisti eń­bek etip júrgen túrli mamandyq ıeleri jetkilikti. Olardyń ara­syn­da ǵylym doktorlary, belgili kom­pozıtorlar, óner juldyzdary, mádenıet pen ádebıet qaıratker­le­ri, basqa da salanyń tanymal ókil­deri bar ekenine janymyz marqaıa­dy. Qazirgi tańda ujymda 71 muǵalim jumys istese, onyń 98 paıyzy joǵary bilimdi mamandar. О́tken 2009-2010 oqý jylynda túrli olım­pıadalar men jarystarda júlde alǵan muǵalimderimizdiń eńbegin aıta ketý paryzym. Fızıka pániniń mu­ǵalimi Anar Ábdikárimova oblystyq olımpıadadan úshinshi oryndy ıe­lenip mereılendi. Qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi Gúlnár Tursynbekovanyń “Ejelgi dáýir ádebıetin oqytý” avtorlyq baǵdar­lamasy ozyq joba retinde aýdan kólemindegi mektepterge taratyla­tyn boldy. Beıneleý pániniń muǵa­limi Ámına Adambekovanyń oqyt­qan shákirti Aıdana Zárýhan oblys­tyq jas sýretshiler baıqaýynda úshinshi júldege ıe boldy. Qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi Álııa Áshimniń oqýshysy Ulbosyn Álmesh “Mahambet oqýy” aımaqtyq baıqa­ýy­na qatysyp, birinshi oryndy jeńip aldy. Gúlnár Tursyn­beko­vanyń oqýshysy Balǵanym Oryn­bek “Abaı-Shákárim oqýy” aımaq­tyq baıqaýyn­da ekinshi júldeni qanjy­ǵasyna baılap qaıtsa, Dildákúl Esenovanyń oqýshysy Marjan Narıman fızı­kadan aýdandyq olımpıadada júldeli orynǵa qol jetkizdi. 2008-2009 oqý jylynda bes oqýshy, al bıyl tórt oqýshy bilim grantyn ıelendi. Bilim berýdiń shynaıy maqsaty – adamǵa belgili bir bilimdi jetkizý ǵana emes, sondaı-aq onyń rýhanı, adamgershilik turǵydaǵy sanasyn damytý, ómirden óz ornyn tabýǵa kómektesip, boıyndaǵy tabıǵı daryny men qabiletin ashý bolyp tabylady. Ilimge tóte jol joq. Ol – qashanda uzaq ta ınemen qudyq qazǵandaı beınetpen jetetin bıik. Ábý Nasyr Ál-Farabıdiń: “Adamǵa eń birinshi bilim emes, tárbıe berilýi kerek, tárbıesiz berilgen bilim adamzattyń qas jaýy. Ol keleshekte onyń barlyq ómirine apat ákeledi” degen qaǵıdasyn kókeıge toqyǵanda, osy biz, muǵalimder shynymen de ǵulama ustaz aıtqan ósıetti myqtap eskerip júrmiz be degen saýaldyń basy qyltııady. Osy oıǵa oralǵan saıyn ult bolyp uıysyp, el bolyp eńse kótergen kezde áýeli qolǵa alynatyn asqaraly mindet urpaq tárbıesi ekenine kóz jetedi. Ábilhas TOQSANBAEV, «Qyzyl tań» jalpy orta mektebiniń dırektory. Ońtústik Qazaqstan oblysy, Maqtaral aýdany.