Kenshiden ósken general

Esimi elge eleýli Jyldar kóshi ilgeri qaraı jyl­jyǵan saıyn qaı adamnyń da “Osy men ómirimde el úshin ne tyndyryp, ne qoıdym? О́zimnen keıingi tol­qynǵa, qala berdi ósirip-jetkizgen perzent­terime ulaǵat etip aıtar­lyǵym bar ma?” – degen qalyń oıdyń qushaǵyna beriletini ras. Al árkimniń azamat bolyp qalyp­tasýy – ózinen. Keıbireýler aıtaty­nyndaı, bári de Jaratý­shyńnyń baq-talaıyńa jazǵa­nynan bolady. Dúnıe-ǵalam esigin ashyp, Ju­myr jer – taldan ıgen besigin saı­lap, Áke – meıirin tanytyp, Ana – aq sútimen ómirdiń nárin ber­gen­de, danagóı uly Abaıdyń só­zimen aıtsaq, “aqyl, qaırat, jú­rekti birge ustaǵan...” perzent bolý da ekiniń biriniń qolynan kele ber­mesi haq. Al perzent bola bilgen­derdiń bel ortasynan oıyp turyp ornyn alýǵa laıyq tulǵalardyń biri de biregeıi bizdiń búgingi keıip­ke­rimiz Bekbolat Muqyshev desek jón. Úlkenderdiń batasy, áke-sheshe­niń, týǵan-týysqandardyń úmiti men tilegi bolar, Bekbolat Bapanuly bú­ginde ósip-óngen shańyraq ıesi. Ke­shegi qyrqynshy jyly týǵan ol jet­piske aıaq basyp otyr. Birinshi sy­nypqa barǵan 1948 jyly ákesi Ba­pan dúnıeden ótkende, onyń tý­ǵan aǵasy Muqajanmen, eki sheshe­men qalǵan ol, 1958 jyly 10 sy­nyp­ty támamdasymen, joǵary oqý ornyna túsýge bilimi men biligi jete tura jumysqa turýǵa sheshim qabyldady. – Áli esimde, №2 shahtanyń basqarýshysy Evgenıı Mazýr degen boldy. Tústi metaldar ınstıtýtyn bitirgen ken ınjeneri bolatyn. Soǵan baryp jaǵdaıymdy aıtyp edim, birden “ótinishińdi jaz” dedi. Sosyn: “Bári túsinikti. Buǵanań be­kimegen jassyń. Sen shahtanyń as­tyna túsip, jumys istersiń-aý, biraq ol saǵan óte qıyn bolady. Tym bol­masa bir jyldaı osy mynaý shah­tanyń ústinde rýdalardy býn­kerge tasymaldaıtyn tehnıkanyń mashınısi bol, saǵan qolaılysy sol”, – dep keńesin berdi. Sodan №2 shahtada “otkatchık” bolyp 3-shi razrıadpen jumysqa kiristim, aılyq alyp úı-ishine meniń de qarjylaı kómegim tıe bastady. Alǵan jalaqymdy túgelimen she­sheme ákelip beremin. Qysqasy, úı-ishiniń qalaýymen 1959 jyly maý­sym aıynda, Kókshetaý oblysy, Qy­zyltý aýdanyna qarasty Chapaev atyndaǵy sovhozda turatyn Maqul­qyzy Altynmen bas quradym, – deıdi ardager aǵa sózin ári sabaqtap. 1964 jyldyń qazan aıy Bek­bolat Muqyshevtyń ómirindegi naǵyz betburysty kezeń boldy. Ke­nish komsomol komıtetiniń jolda­ma­symen mılısııa organyna qyz­met­ke ornalasty. Bul onyń Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń zań fakýltetin bitirgen kezi edi. Bas­tap­qyda ýchaskelik ýákil, arada biraz ýaqyt ótkende qylmysty izdestirý bóliminiń ýákili bolyp joǵarylady. Kóp keshikpeı ony qylmysty jedel izdestirý ýákili, aǵa ýákili etip taǵaıyndady. Bul altyn óndirý kentinde qoǵamdyq múlikti, asyl metaldy urlaý asqynyp turǵan kez bolatyn. Osylardy ashýdaǵy Bek­bolat Muqyshevtyń tapqyrlyǵy men iskerligi kezinde jýrnalıst, marqum Tursynbek Tasqojınniń Selınograd oblystyq “Kommýnızm nury” gazetinde “№19116 is”, jýr­nalıst Amankeldi Jumabektiń “Qu­ryqtalǵan “qýlar”, “Shyrqy bu­zyl­ǵan mereke” derekti ocherk­terinde jan-jaqty baıandalǵan. – Alǵyrlyǵym, talapty da jigerli jastyǵymdy elegen bolar, 1970 jyly shilde aıynyń 20-da oblystyq ishki ister basqarmasynyń buıryǵymen Qorǵaljyn aýdanyna leıtenant qana shenim bar meni mılısııa bóliminiń qylmysty izdestirý bólimshesiniń bastyǵy etip joǵarylatty. Qorǵaljynǵa barǵa­nymda aýdannyń birinshi hatshysy Aqtan Tóleýbaev degen aǵamyz eken. Ol elge, tek Aqmola óńiri emes, res­pýblıkaǵa tanymal, óte táji­rıbeli, parasatty, aldy keń, adamshylyǵy mol, Uly Otan soǵysynyń ardageri edi. Sol aýdanǵa barǵanyma ózim rıza boldym, – deıdi ardager aǵa. 1974 jyldyń kúzi Bekbolat Bapanulynyń qyzmet babynda taǵy bir saty joǵarylaǵan ómir bele­sindegi kezekti asý boldy. Onyń óz isine shynaıy berilgendigin, qyl­mysty izdestirý salasyndaǵy is-tájirıbesiniń ábden qalyptas­qan­dyǵyn, ásirese óz bólimshesi qyz­met­kerlerimen til tabysa nebir tú­ıini sheshilmes aýyr qylmystardy ashýdaǵy jumys isteý ereksheligin jete baǵalaǵan Selınograd oblys­tyq ishki ister basqarmasynyń bas­shylary ony Shortandy aýdandyq mılısııa bólimine basshylyq qyzmetke aýystyrdy. – Osy qyzmetti 1980 jylǵa deı­in atqardym. Abyroısyz bol­ǵan joqpyn. Munda da birtalaı aza­mattarmen qyzmet babynda da, jaıshylyqta da jaqsy qarym-qa­tynasta boldym. Bul kezeń taǵdyr tolqynyndaǵy meniń budan bıikke kóterilýimniń, taǵanyn berik qalaý­ymnyń bastaýy bolǵan edi, – deıdi Bekeń áńgimesin sabaqtaı túsip. Bekbolat Bapanulynyń osy aıtqan sóziniń jany bar. Qyranǵa da qanat qaǵar bıiktik kerek. Mine, sol maqsatpen ol 1980 jyly Más­keý­degi Ishki ister mınıstrligi akade­mııasynyń kúndizgi bóliminde eki jyl oqydy. Akademııany 1982 jyly bitirip kelgennen keıin Bek­bolat Bapanuly Aqmolada oblys­tyq qylmysty izdestirý bólimi bas­tyǵynyń orynbasary, bir jyldan keıin bastyǵy bolyp taǵaıyndaldy. Osy qyzmette júrgeninde mınıstr­lik ony jańadan qurylyp jatqan Torǵaı oblysynyń oblystyq ishki ister basqarmasy bastyǵynyń birinshi orynbasarlyǵy qyzmetine jiberdi. Arqalyqta Torǵaı oblysy 1988 jyly birinshi ret jabylǵanǵa deıin qyzmet jasady. – Men Arqalyqta qyzmet iste­gen kezde obkomnyń birinshi hatshy­sy elimizge belgili, memleket qaı­rat­keri Orazbek Qýanyshev edi. Ol aǵa­myzdyń maǵan jasaǵan jaqsy­lyǵy men qamqorlyǵyn áste umyt­pas­pyn. Ásirese, 1986 jylǵy Jel­toq­san oqıǵasynan keıingi ile-shala basyma tóngen qaýiptiń betin de qaı­tarǵan sol kisi edi. KGB-niń qyz­metkerleri “Bekbolat Bapanuly “jeltoq­sanshylardy” jaqtaýshy, so­larǵa aqyl-keńes berýshi” degen turǵyda joǵary jaqqa málimet berse kerek. Sodan ondaǵylar meni qyz­met­ten alastatyp, birjolata qutylýdyń joly – Aýǵanstanǵa jiberý degen she­shim qabyldaǵan. Bul tipti par­tııanyń Ortalyq komı­te­tinde de sóz bolǵan. Barmaımyn dep aıta almaı­syń. Komıs­sııa­nyń bárinen óttim. Denim saý, on eki múshem aman. Sodan ba­ra­tyn bolyp Arqalyqqa keldim. Arada eki-úsh kún, álde bir apta ýaqyt ótti me, Orazbek Qýanyshev izdep jatyr degen habar keldi. “Apyr-aı, ne bolyp qaldy, ol kisi shaqyra qoıatyndaı jumys joq sııaqty edi. Bálkim, oblystaǵy jal­py qylmystyq ahýaldy bilgisi kel­gen bolar” deımin. Bastyǵym dem­a­lysta, men sonyń mindetin ýa­qyt­sha atqaryp jatqanmyn. Hatshy­synyń habarlaýymen ishke kirsem, Orekeń jalǵyz eken. – Al, Bekbolat, jaǵdaı qalaı, tynyshtyq pa? – deıdi ol. –Tynyshtyq, – deımin men. – Sen Aýǵanstanǵa barady degen ne sóz, óz erkińmen baraıyn dep jatyrsyń ba? – dedi ol. – Bul joǵarydaǵylardyń she­shi­mi. Olar barasyń ba dedi, men bara­myn dedim. Bar áńgime sol. Endi buıryq kútip otyrmyn, – dedim men.. – Sonda... seniń shyn barǵyń kelip otyr ma? – dedi Orazbek Sultanuly tańǵalǵan qalyppen. – Orazbek Sultanuly, soǵys júrip jatqan, qan tógilip jatqan jerge soqa basym, boıdaq bolsam, árıne, qaraılap jatpas edim. Bala-shaǵam, qartaıǵan anam bar. Múm­kindik bolsa, barmaǵanym durys edi. Meni sol oı mazalaıdy, – dedim aǵymnan jarylyp. – Olaı bolsa, bastyǵyńnyń istep jatqan qyzmeti de shamaly. Ony osy birer aıda aýystyramyz. Seni sonyń ornyna bastyq qoımaq­shymyz. Sondaı usynys jasaımyn. Seni Aýǵanstannan alyp qalamyn, – dedi. – Jaqsy, rahmet, Oreke! – dedim elpildep. Sonymen meniń kózimshe tikeleı baılanys arqyly Almatymen sóılesip: – Al endi estidiń ǵoı, qyzme­tińdi árman qaraı isteı ber. Osy jaqyn arada bir sheshimge kelemiz, – dedi. Alaıda sodan kóp keshikpeı Torǵaı oblysy tarap, 1988 jyly Bek­bolat Muqyshev Batys Qazaq­stan (ol kezde Oral) oblystyq ishki ister basqarmasy bastyǵynyń orynbasary, kóp uzamaı bastyǵy bolyp taǵaıyndaldy. Bul elimizdiń egemendigi men táýelsizdigi endi ǵana jarııalanǵan tusta jer-jerlerde ártúrli toptar, ásirese, Oraldaǵy kazaktar Qazaqstandy ishten iritýge, ózderiniń avtonomııalaryn qurýǵa jantalasa áreket etip jatqan kez bolatyn. Bekbolat Bapanulynyń Oraldaǵy qyzmeti osyndaı almaǵaı­yp tuspen sáıkes keldi. Osyndaı, el ishinde dúrbeleń týyp jatqanda túrli kúshterdiń qaqtyǵysyp qalýyna jol bermeýde sol kezdegi ishki ister basqarmasy bastyǵynyń orynbasary Bekbolat Bapanulynyń batyldyǵy men jigerliligi aıryqsha kóringen edi. О́ıtkeni dúrmekke túsip, tolqyǵan halyqty toqtatý úshin úlken biliktilik qajet bolatyn. Osy oraıda Bekbolat Muqyshev­tyń el úshin sińirgen eńbegi zor bol­dy. Ol jaıynda Batys Qazaqstan oblysyndaǵy ony biletin azamat­tar­dyń barlyǵy áli kúnge deıin jyrdaı, tipti ańyzǵa bergisiz etip aıtatyny sondyqtan. Oblystyq ishki ister basqarmasy bastyǵy dárejesine kóterilgen, general-maıor sheninde otstavkaǵa shyqqan, búginde Qazaqstan Respýb­lıkasy Ardagerler uıymy Ortalyq keńesiniń tóraǵasy general-pol­kovnık Qaıyrbek Súleımenovtiń birinshi orynbasary qyzmetindegi Bekbolat Muqyshevtyń ómir órimderi osyndaı. Bádýan IMASh, jýrnalıst. Astana.