Adamzat balasy men Tabıǵat-ananyń aıqasy janaıqaı shegine jetip qalǵan sııaqty. “Tabıǵatty baǵyndyrý” qaǵıdasy uranǵa aınalǵan HH ǵasyrdaǵy adam áreketi qorshaǵan ortanyń tabıǵı tepe-teńdiginiń irgetasyn shaıqaltty. Tirshilik ataýly tabıǵatpen úılesimdi áreketi arqyly ǵana damı alatyndyǵyn, ózi de sol Tabıǵat-ananyń bir balasy ekenin jıi esten shyǵaratyn adamzat toıymsyz tábetin tabıǵatty tuqyrtý tásilimen qanaǵattandyrý jolyna túsken edi. О́zin “adamzat rýhynyń quldyraý kezeńinde týǵanyma ókinemin” dep sanaǵan ataqty nemis-fransýz oıshyly, áıgili gýmanıst Albert Shveıser “Malyna qorek úshin shabyndyqtaǵy myńdaǵan ósimdikterdi otaıtyn sharýa, erikkenniń ermegi úshin jol jıeginde ósip turǵan bir tal gúldi julýǵa tıisti emes, sebebi bul jaǵdaıda ol, eshqandaı qajettilikten týmaǵan, tabıǵatqa qarsy qylmys jasaıdy”, degen eken. Oı-hoı degen, qandaı gýmanızm! Sebepsiz bir tal gúl julmaq túgili, tutas ormandardy otap, teńizderdi qurǵatqan adamzattyń “Asaý tabıǵattyń bermegenin tartyp alaıyq!” dep daýryǵa urandaǵanyn da bilemiz. Áli de “attandap” keledi. Qansha jomart bolsa da Jer jaryqtyq toıymsyzdyqtan tunshyqty, qansha tózimdi bolsa da Tabıǵat-ananyń tynysy taryldy. Tarylǵany sol emes pe, HHI ǵasyr bastaýy tabıǵı apattar men silkinisterden es jıǵyzbaı barady. Máńgi jasyl qurylyqtardy jaz ortasynda qar basyp, Grenlandııanyń muz qursaýlyrynyń jyl saıyn 250 mlrd. tonnasy erip, bý men sýǵa aınalyp jatyr. Kári qurylyqty topan sý basyp, Eýrazııa keńistigin qurǵaqshylyq jaılap, orys ormany otqa orandy. Shilde men tamyz aılarynda Reseıde 800 myńnan astam orman órti tirkeldi. Ortalyq Reseıdiń ormandaryn túgelge derlik otqa oraǵan órt apatynan myńdaǵan úıler janyp, tutas eldi mekender kúlge aınaldy. Pákstanda órshigen sý tasqynynan júzdegen adam opat bolyp, 20 mıllıonǵa jýyq adam baspanasyz qaldy. Azyq-túlik tapshylyǵy beleń alyp, juqpaly aýrýlar tarala bastady. Memlekettiń bul apattyń óz kúshimen betin qaıtarýǵa shamasy jetpeı, álem qaýymdastyǵynan kómek surap otyr. Jaqynda sý tasqynyna baılanysty osy elge arnaıy kelgen BUU-nyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn “...talaı apattardy kórip edim, dál mundaı aýqymdaǵy tabıǵı apatty buryn-sońdy kórgen emespin”, dep málimdedi. Shuǵyl sharalar qabyldanbasa, Pákstandaǵy sý tasqynynyń zardaptary óńirdi ekologııalyq apat aımaǵyna aınaldyrý qaýpi bar. Munyń bári tabıǵı tepe-teńdiktiń buzylýy, jahandyq jylyný úderisiniń shıelenisýiniń zalaly ekenin endi ǵalymdar ǵana emes, qarapaıym adamdar da túsine bastady. Iá, jahandyq jylyný ańyzdan aqıqatqa aınaldy. Qazirgi tańda jahandyq jylyný úrdisiniń qorshaǵan ortaǵa orasan zor qaýip tóndirip kele jatqanyna eshqandaı kúdik qalmady. Jer shary qyzyp barady. О́tken ǵasyrda aýanyń temperatýrasy búkil dúnıe júzinde Selsııa boıynsha 0,7 gradýsqa jylynǵan. Sonyń saldarynan Kılımandjaro shyńdaryn ǵasyrlar boıy qursaǵan qarlar erip, teńiz túbindegi marjandy jartastar izsiz joǵalýda. Sonymen “jahandyq jylyný qateri” degenimiz ne? Klımattyń ózgerý qaýpi týraly eń alǵash 1975 jyly sóz qozǵaldy. 1975 jyly 8 tamyzda “Science” atty jýrnalda amerıkalyq klımatolog Ýolles Broker aýa raıynyń kúrt ózgere bastaǵanyn alǵa tartyp, alǵash ret “jahandyq jylyný” termınin ómirge ákeldi. Aýa raıynyń ózgerý qubylysyn eki myń jylǵa tarta tarıhy bar klımatologııa ǵylymy zerttep keledi. Alaıda ótken ǵasyrdyń sońyna deıin bul ǵylymnyń izdenisterine adamzat qaýymdastyǵy tarapynan asa bir qyzyǵýshylyq tanyla qoıǵan joq. Tipti ótken ǵasyrdyń 60-shy jyldarynda, eń alǵash, klımattyń kúrt jylynyp bara jatqandyǵy týraly dabyl qaǵyp, jerdiń joǵary qabatynyń qyzýy artqanyn baıqaǵan belgili keńestik klımatolog A. Býdkonyń boljamdaryn basqalar túgili, keıbir ǵalymdardyń ózi júre tyńdady. Mine, endi tórtkúl dúnıeniń tórt buryshynda da jerdiń joǵarǵy qabatynyń qyzýy joǵarylap ketkendigi talas týdyrmaıtyn shyndyqqa aınaldy. Ǵalymdar arasyndaǵy talas endi jahandyq jylyný shyndyq pa, álde jalǵan ba degen turǵyda emes, bul problemanyń tórkini erte me, kesh pe jylyný úrdisi klımattyń kúrt tómendeýine ákelip soǵatyn tabıǵı qubylys pa, álde qorshaǵan ortaǵa jahandyq aýqymda kesirin tıgizgen adamzattyń tehnogendik áreketteriniń saldary ma degen turǵyda órbip jatyr. Jahandyq jylyný dúrkin-dúrkin qaıtalanyp turatyn qalypty tabıǵı qubylys dep dáleldeıtinder ne deıdi? Olardyń aıtýynsha, sońǵy eki myń jyl ishinde Jer sharyn mekendeıtin tirshilik ataýly úsh ret jahandyq jylyný kezeńin, úsh ret jahandyq sýyǵan kezeńdi bastan ótkergen. Temperatýranyń sońǵy tómendeý kezeńi HIH ǵasyrdyń birinshi jartysynda aıaqtalypty. HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda aýa raıy qalpyna kelip, HH ǵasyrda qaıtadan jahandyq jylyný kezeńi bastalyp, sol ǵasyrdyń sońynda 0,7-0,8 gradýsqa jetken. Sondyqtan, deıdi tabıǵı tásildi jaqtaýshylar, búgingi jahandyq jylyný kezeńi uzamaı aýa temperatýrasynyń tómendeý kezeńine aýysady. Onyń Jer orbıtasy parametrleriniń ózgerýine baılanysty Kún qyzýynyń qubylýy sııaqty astronomııalyq, Golfstrım atty muhıttar aǵysy qýatynyń álsireýi sııaqty tabıǵı sebepteri bar kórinedi. Endi jahandyq jylynýdy adam faktorymen baılanystyratyndardyń dálelin saraptap kóreıik. Birinshiden, olardyń aıtýynsha, aýa temperatýrasynyń mundaı jyldamdyqpen jylynýy buryn-sońdy bolmaǵan qubylys kórinedi. Bar bolǵany sońǵy júz jylǵa jeter-jetpes kezeńde aýanyń ortasha temperatýrasy 0,7-0,8 gradýsqa ysýy myń jylda da bolmaǵan. Tipti sońǵy 15 jyl ishinde ǵana aýa temperatýrasy jylynýynyń jyldamdyǵy 0,3-0,4 gradýsqa artqan. Qalypty tabıǵı faktorlar mundaı jyldamdyqpen atmosferany jylyta almasa kerek. Buǵan sózsiz adam áreketi sebep bolyp otyr. Ekinshiden, tehnogendik dáýirde aýaǵa bólingen kómirqyshqyl gazy men metannyń kólemi shekten tys asyp ketken. Qazirgi kezde qýat óndiretin stansalardan, ónerkásip oryndarynan shyǵatyn kómirqyshqyl gazy atmosferalyq qabatqa ótetin gazdyń 1/3 bóligin quraıdy. Osyǵan baılanysty ǵalymdar qazirgi jahandyq jylyný úrdisine sebep bolyp otyrǵan kesapattyń 90 paıyzy adam qolymen jasalyp otyr degen tujyrymǵa toqtaǵan. Búkilálemdik klımattyq konferensııada sóılegen sózinde BUU-nyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn “Arktıkadaǵy jylyný úrdisi Jer sharynyń basqa óńirlerine qaraǵanda tym jyldam beleń alyp barady. Osylaı bara beretin bolsa, 2030 jylǵa taman ondaǵy muz qalqanynyń múlde joıylyp ketý qaýpi bar. Arktıkadaǵy búgingi bolyp jatqan ózgerister klımattyń jahandyq jylynýyn jyldamdata túspek”, dep atap kórsetti. Sóıtip, jer betindegi máńgi muzdardyń kúrt erýi bastaldy. Búgingi tańda bizdiń planetamyzda atmosfera tepe-teńdigin saqtap turǵan eki alyp muzdaq bar. Onyń biri Grenlandııada, bul muz qabatynyń qalyńdyǵy 2 shaqyrymnan asady. Ekinshisi, Antarktıkanyń muz qabatynyń qalyńdyǵy 4 shaqyrymǵa jetedi. Sonymen birge Soltústik Muzdy muhıttyń kóp jyldyq muz qabattary 4 metr qalyńdyqqa deıin qatady. Odan basqa qurlyqtardaǵy bıik taýlardyń máńgi muz qursanǵan shyńdary bar. Qoryta aıtqanda, jer betinde jahandyq jylyný saldarynan kúrt erıtin qaýpi bar muzdaqtar jetkilikti. Mine, ǵalymdardy erekshe alańdatyp otyrǵan kúrdeli qaýip te osy máńgi muzdaqtardyń kúrt erýine baılanysty bolǵaly tur. Grenlandııa muzdaǵy Bizdiń planetamyzdaǵy barlyq muz qabattarynyń 10 paıyzy osy Grenlandııada shoǵyrlanǵan. Kólemi jaǵynan Antarktıkadan keıingi ekinshi oryndy alatyn bul muz qalqannyń massasy 2,5 mln. tekshe shaqyrymǵa teń. Sońǵy jyldary Grenlandııa muzdaǵynyń burynǵydan jyldam erı bastaǵany baıqalýda. Jyl saıyn 250 mıllıard tonnaǵa jýyq grenlandııalyq muz sýǵa aınalyp, Atlant muhıtyna qosylatyn kórinedi. Bul qubylysty anyqtaýǵa 2002 jyldan beri muzdaqqa turaqty baqylaý jasap kele jatqan eki jasandy spýtnıkterdiń jınaqtaǵan derekteri múmkindik berdi. Sońǵy jyldary grenlandııalyq muzdaqtyń jaǵdaıy erekshe nazar aýdarýdy qajet etip otyr. Zertteýler kórsetip otyrǵanyndaı, aýanyń temperatýrasy úsh gradýsqa kóteriletin bolsa, grenlandııalyq muz qalqany tolyq erip, teńizdegi sý deńgeıin 7 metrge deıin kóteredi. Tipti bul muz qalqany birtindep erigenniń ózinde, teńiz deńgeıin bir metrge deıin kóterýge múmkindigi bar. Ǵalymdardyń eń saqtyqpen jasaǵan boljamdary boıynsha, bolashaqta álemdik muhıt deńgeıi 30-50 santımetrge kóteriletin bolsa kóptegen jaǵalaýlar sý astynda qalady. Ásirese, bul muhıt jaǵalaýlarynda adamdar kóbirek qonstanǵan Azııa qurlyǵy úshin asa qaýipti bolmaq. Búginde dúnıe júzi boıynsha teńiz deńgeıinen 88 sm. bıiktikte 100 mıllıonnan astam adam ómir súredi. Jaqynda Grenlandııadan taǵy bir úlken muz aralynyń bólinip shyqqany týraly habar tarady. Delaver shtaty ýnıversıtetiniń ǵalymy Andreas Mıýnchoýdyń aıtýynsha, 5 tamyzda Grenlandııanyń Peterman atty muzdaǵynan bólingen bul muz aralynyń kólemi 260 sharshy shaqyrymǵa, qalyńdyǵy 180 metrge teń. Bul Arktıkada 1962 jyldan beri kezdesken eń úlken aısberg kórinedi. Atlant muhıtyna baǵyt alǵan muz aralynyń sýy Delaver nemese Gýdzon sııaqty ózenderdiń sýyn eki jyl boıy almastyrýǵa nemese AQSh-ty 4 aı boıy sýmen tolyqtaı qamtamasyz etip turýǵa jetedi eken. Arktıka Kanadalyq ǵalymdardyń derekteri boıynsha, Arktıkanyń muz qabaty sońǵy 15 jyl ishinde 40 paıyzǵa tarta qysqarǵan kórinedi. Al reseılik ǵalymdar týra osy merzimde muz qalyńdyǵy 15-20 paıyzǵa azaıdy degen derekterdi alǵa tartady. Qalaı bolǵanda da Arktıka muzdaqtarynyń juqarýy jaqsylyq emes. Sonymen birge ǵalymdar sońǵy kezde Arktıka aýmaǵynan aıtarlyqtaı kólemde metan gazy bóline bastaǵany týraly qaýip taratty. Sońǵy jyldary reseılik jáne shved ǵalymdary arktıkalyq Shyǵys Sibir platformasynan jyl saıyn 8 mln. tonnaǵa jýyq metan gazynyń aýaǵa taralatyndyǵyn anyqtady. Ǵalymdardyń boljamynsha, jahandyq jylyný úderisteri muhıttardyń túbinde osyǵan deıin múlgip jatqan máńgilik tońdardy jibitip, onyń qabatyndaǵy metan gazdaryna qozǵaý salǵan. Aldaǵy ýaqytta adamzat úshin apatqa para-par taǵy bir úlken qaýiptiń ushy Arktıkadan bastalatyn túri bar. Sońǵy derekter boıynsha, dúnıe júzindegi endigi qalǵan munaı-gaz qorynyń tórtten biri arktıkalyq akvatorııada shoǵyrlanǵan kórinedi. Máselen, tek Barens teńiziniń Reseıge qarasty Shtokman kenishinde 4 trıllıon tekshe metr gaz kondensatynyń qory shoǵyrlanǵan. Shtokman kenishiniń qazirge deıingi anyqtalǵan baılyǵynyń ózi 500 mıllıard dollardan asady. Sóıtip taıaý bolashaqta Arktıka álemniń aldyńǵy qatarly memleketteriniń arasyndaǵy energetıkalyq tartys alańyna aınalmaq. Polıarlyq memleketter quramyna kiretin AQSh, Reseı, Kanada, Norvegııa jáne Danııa arasynda Arktıkanyń batpan quıryq energetıkalyq baılyǵyn ıgerý jolyndaǵy alǵashqy saıasat maıdany bastalyp ta ketti. Kúni erteń Arktıka energetıkalyq qýat kózderi úshin tartys alańyna aınalyp, Soltústik jarty shardyń en baılyǵy jappaı ıgerile bastasa, jahandyq jylyný úderisiniń eselene túsetini aıdan anyq. Tipti búginde belgili bolyp otyrǵan jahandyq jylyný qaýpi oıynshyq bolyp qalmaq. “Taıaqtyń eki basy bar” demekshi, jalpy adamzat úshin úlken qasiret ákeletin jahandyq jylyný úderisi Arktıkanyń energetıkalyq mol baılyǵyn ıgerýge qolaıly jaǵdaı týǵyzǵaly otyr. Buryn máńgi muz basyp jatqan Arktıkanyń kóptegen óńiri jahandyq jylynýdyń saldarynan ashylyp, muhıt jodarynyń qolaıly deńgeıge deıin qysqarýyna alyp keldi. Endi joǵaryda atalǵan memleketter úshin qolaıly muhıt joldaryna talas týǵaly otyr. 2010 jyldyń 1 maýsymynan bastap Kanada memleketi Arktıkanyń soltústik-batys ótkeli arqyly ótetin iri tonnajdy kemelerdi qatań baqylaýǵa alatynyn málimdedi. Bul óz kezeginde soltústik-batys ótkelinde aýmaqtyq úlesi bar dep sanalatyn Danııa memleketi tarapynan qarsylyq týǵyzdy. О́ziniń mıneraldy baılyǵynyń basym bóligi eldiń soltústik óńirinde, ıaǵnı Barensev teńizinen Chýkotkaǵa deıingi jerlerde ornalasqan dep sanaıtyn Reseı úshin de bul ońaı kóne qoıatyn sheshim emes. Reseıdiń barlyq qazba baılyǵy 30 trıllıon dollar dep baǵalansa, (salystyrý úshin AQSh-ta 10 trıllıon dollar mólsherinde) onyń 75-80 paıyzy soltústikte shoǵyrlanǵan. Arktıkanyń en baılyǵy jolyndaǵy “qyrǵı qabaq” soǵys bastalyp ta ketti. Qazirdiń ózinde Kanada óziniń arktıkalyq jaǵalaýyna on myńdyq áskerin shoǵyrlandyryp úlgerdi. Reseı óziniń Arktıkaǵa “qaıta oralýyn” asa jedeldikpen júrgizip jatyr. Daǵdarystan esin jııa bastaǵan AQSh-ta Arktıkadaǵy “maı shelpekten” ońaı aıyryla qoımaıtynyn kórsetýde. Soltústik jarty shardaǵy mol baılyqty jyldamyraq ıelenip qalýǵa asyqqan derjavalar jahandyq jylyný qasiretin ýaqytsha ysyryp qoıdy. Sondyqtan da derjavalyq ústemdik qandaryna sińgen bul elderdiń ǵalymdary da adamzatty tolǵandyrǵan jahandyq jylyný úderisteriniń sebebin adam áreketinen emes, tabıǵı qubylystardyń áseri dep dáleldeýge tyrysýda. Ekologııa barshaǵa ortaq Ǵalamshar klımatynyń kúrt ózgerýi tehnogendik dáýir áreketinen kómirqyshqyl gazy men metannyń aýaǵa shekten tys kóp bólinýiniń saldary ekendigi qazir aıdan anyq bolyp otyr. Sondyqtan álemniń ozyq oıly adamzaty bul qasirettiń aldyn alý jolynda dabyl qaǵyp, kezek kúttirmes shuǵyl sharalardy qolǵa alýdy alǵa tartyp otyr. Bul mańyzdy máseleden halyqaralyq bedeldi uıymdar da syrt qalǵan joq. 1992 jyl BUU-nyń Rıo-de-Janeırodaǵy basqosýynda “Klımattyń ózgerýi jónindegi konvensııa”, 1997 jyly BUU-nyń Kıotodaǵy halyqaralyq sammıtinde “Atmosferaǵa taralatyn zııandy gazdardy shekteý týraly hattama” qabyldandy. Kıoto hattamasyn búgingi kúnge deıin álemniń 181 memleketi resmı túrde bekitti. Kıoto hattamasy – halyqaralyq deńgeıde ekologııalyq problemamen birlesip kúresý jónindegi adamzatqa ortaq alǵashqy mańyzdy qujat. Hattamada janar-jaǵarmaıdan aýaǵa taralatyn zııandy gazdardyń mólsherin 1990 jylǵy deńgeıge qaıta jetkizip, 2008-2012 jyldary 5,2 paıyzǵa deıin azaıtý qarastyrylǵan. Ol úshin Eýroodaqqa kiretin elder onyń mólsherin arnaıy kórsetilgen mejege deıin qysqartyp, qalǵan basqa elder onyń mólsherin belgilengen bir jyldyq mejeden asyrmaýǵa kelisken bolatyn. Eger Hattamany qabyldaǵan elder óz mindettemelerin naqty oryndaıtyn bolsa, 2012 jyly aýaǵa taralatyn gazdardyń kólemi 1990 jylǵy deńgeıge qaıta jetýi ábden yqtımal. Alaıda Hattamaǵa kelisken elderdiń barlyǵy birdeı mindettemelerin oryndaýǵa qulshynys bildirip otyrǵan joq. Máselen, AQSh bastapqyda bul bastamany qabyldaýda belsendilik tanytqanymen, keıinnen Kıoto hattamasyn bekitýdi únemi keıinge asyryp keledi. Atmosferaǵa taralatyn barlyq zııandy shyǵaryndynyń 36,1 paıyzyn alyp otyrǵan AQSh Hattamany bekitpeýiniń basty sebebi retinde aýany lastaýda aldyńǵy oryndardy alatyn Qytaı men Úndistanda qalyptasqan jaǵdaıdy alǵa tartady. Klımattyń ózgerý úderisteri bizdiń elimizdiń ekologııalyq jaǵdaıyna da keleńsiz áser etip otyrǵany belgili. Sońǵy ǵasyrda ǵalamshardaǵy aýa temperatýrasynyń jylynýy 0,7 paıyzdy kórsetse, Qazaqstan aýmaǵynda aýanyń ortasha temperatýrasy osy merzimde 1,3 gradýsqa deıin jylynyp ketkeni anyqtalyp otyr. Bul álemdik deńgeıden eki ese kóp. Klımattyń bulaı ózgerýiniń saldarlary jalpy jurt úshin kózge uryp turmaǵanymen, qorshaǵan ortanyń, jer jaǵdaıynyń ahýalyna aıtarlyqtaı áser etti. Aqıqatynda jahandyq jylyný qubylysyn Arqa qysynyń qubylýynan-aq kórýge bolady. Arqanyń qańtardy qaqaǵan aıazy men aqpandaǵy aqtútek borandaryna aýysyp otyratyn qalypty úrdisi sońǵy jyldary kúrt ózgerdi. Jeltoqsanda jańbyr jaýyp, qańtarda qar erıtin tosyn jaǵdaılar qalypty qubylysqa aınaldy. Talaı jyldardaǵy tájirıbege súıenip, aýa raıyn boljaıtyn aqsaqaldardyń sáýegeıligi jaıyna qaldy. Qazir ǵalymdar Qazaqstandaǵy jer kóleminiń 60 paıyzdan astamy qurǵaqshylyqqa urynǵany týraly aıtyp, dabyl qaǵýda. Máselen, tek 2001 jyly ǵana elimizdegi aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan 220,7 mıllıon gektar jerdiń 90,9 gektary shólge aınalypty. Jyl saıyn jasyl alqaptar men orman-toǵaılar azaıyp, mal jaıylymdary tarylyp barady. Elimiz aýmaǵynda sekseýildi jáne butaly óńirler 4,2 paıyz, al orman alqaby bar bolǵany 1,2 paıyz ǵana bolyp tabylady. Onsyz da tapshy ormandardy jyl saıyn órt shalyp, qorshaǵan ortaǵa orasan zor zııan keltirýde. Resmı derekter boıynsha, bıylǵy jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynyń ózinde 4 myń gektar orman alqaby otqa oranyp, 55 myń gektar jaıylym janyp ketken. Qazaqstan egemendik alǵannan bergi jyldar ishinde ǵalamdyq klımat ózgeristeriniń aldyn alýǵa jáne onyń qorshaǵan ortaǵa tıgizer zalaldaryn azaıtýǵa baǵyttalǵan halyqaralyq sharalarǵa belsendi túrde qatysyp keledi. Bıylǵy jyly Qazaqstannyń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etýi elimizdiń bedeliniń halyqaralyq dárejede aıryqsha óskenin kórsetedi. Halyqaralyq sarapshylar men bedeldi saıasatkerlerdiń málimdeýinshe, Qazaqstannyń tóraǵalyq kezeńi EQYU-nyń bedelin arttyrýǵa aıtarlyqtaı yqpal ete bastaǵan kórinedi. Oǵan sońǵy 11 jyl boıǵy úzilisten keıin Astanada ótkizilgeli otyrǵan EQYU-ǵa múshe memleketter Sammıti de dálel bolǵandaı. EQYU halyqaralyq sahnadaǵy beldi de bedeldi uıymdardyń biregeıi ekeni belgili. Bul uıymnyń negizinen álemdik aýqymda aınalysatyn tuǵyrly úsh mindeti bar. Birinshi – áskerı-saıası ólshemder, ekinshi – adamı ólshemder, úshinshi – ekonomıkalyq jáne ekologııalyq qaýipsizdikti saqtaý ólshemderi. Elbasy Nursultan Nazarbaev EQYU Sammıtin Astanada ótkizý týraly tarıhı sheshimniń qabyldanýyna baılanysty jasaǵan málimdemesinde “Bizge Eýroatlantıkalyq jáne Eýrazııalyq keńistikte barlyq úsh ólshemde de saqtalyp otyrǵan jáne jańadan týyndaıtyn qaterlerge qatysty birlesken qadamdardy qalyptastyrý mindeti tur” dep atap kórsetti. О́kinishke oraı, EQYU aıasynda sońǵy kezeńderde aldyńǵy eki máselege basa nazar aýdarylǵanymen, ekologııa máselesine jetkilikti dárejede kóńil bólinbeı kelgendigi de jasyryn emes. Qazaqstan óziniń tóraǵalyǵy bastalǵan ýaqyttan beri EQYU sheńberinde ekologııa problemalaryn kóterý máselesin jandandyra bastady. Bul rette Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev “Biz ekonomıkalyq qyzmettestikti damytýdaǵy, ekologııalyq problemalardy, ásirese Aral problemasyn sheshýdegi EQYU-nyń rólin kúsheıtý maqsatyn qoıdyq”, dep atap kórsetken bolatyn. Astanada ótkeli otyrǵan EQYU Sammıti Qazaqstannyń ǵalamdyq qaýipsizdik pen turaqtylyqtyń uıytqysyna aınalyp kele jatqanyn jahandyq dárejede taǵy bir qyrynan aıqyn pash etýde. Osy mártebeli uıym Sammıtinde adamzatty alańdatyp otyrǵan jahandyq jylyný úderisin tejeý, aımaqtardaǵy ekologııalyq apattardyń aldyn alý, qurlyqtardaǵy qurǵaqshylyq qasiretine tosqaýyl qoıý máseleleri jan-jaqty talqylanyp, keleli sheshimder qabyldanbaq. Bul barlyq adamzatty alańdatyp otyrǵan kókeıkesti problemalar ekendigi daýsyz. Sondyqtan álem tanyǵan reformator, ǵalamdyq oı ıesi, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sara basshylyǵymen Qazaqstan óziniń joǵary adamı úrdisterin basshylyqqa ala otyryp, qorshaǵan ortany qorǵaý maqsatyndaǵy izgi bastamalarǵa uıytqy bolyp, tarıh tarazysyndaǵy ózine júktelgen óreli mindetke adaldyq tanytpaq. Jylqybaı JAǴYPARULY.