Qalamnyń qýaty

Quttybaı Sydyq týraly quı­qaly sóz qaıyrymynda alysqa qu­ryq tas­taýǵa týra keledi. Aldymen ol alys­ty kózdegen, alystan shala­tyn alǵyr-tuǵyn. Jalpy, jazýshy men jýr­nalıs­tiń qalamyna qudiret qona­tyn qasıet bar. Qalamnyń ushyn ótkir ushqyrlap, qalybyna qanat bitire­di, sóıtip, kóz saýytyn aǵy­typ, sóz tereńin qozǵaıdy. Shal­qar oı shy­naıy úlgisin shertip, astaryna as­pandaı aýqymdy pikirlerdi toǵys­tyrady. Táıiri, mán men mazmunyn myǵymdap, sosyn sólin syǵymdap, shyǵarma­nyń shyraıyn kórgenshe aılap-jyldap bas qatyratyn qalam­ger­diń jan terbelisterin, ishki tol­qynystaryn eshkimniń basyna ber­mesin. Uıqydan da qalady, kúl­ki­den de keri ketip, dittegen diń­gegin tapqansha mazasyz kúı keshe­di. Oqyr­man qolyna dap-daıyn dúnıe barǵansha osynsha azap-sarap­tan ótetin týyndy toǵyz aı tolǵatyp týylǵan náreste sekildi. Týasy, sóz syry men oı mereıi ońaı kelmeıdi. Sol aýyr salmaqty bile turyp, nári mol rýhanı qazy­naǵa jetý jazý­shy­nyń qashanǵy arman-tilegi. Taý-tas qo­par­ǵandaı tebire­nip, asaý tol­qyn­dy teńizdeı tolqyp, qu­myrs­­qanyń tynymsyz tirshiligin bastan keshi­rip, oıdy oımaqtaı ny­sanasyna oraı­lastyrý Q.Sydyq shyǵarma­shy­lyǵynda aıqyn ba­sym­dyq alady. Aýyl balasy aýyrtpalyqty ar­qa­laı júrip, arman júgin de jady­nan bir mysqal shyǵarmaıdy. Jyl on eki aı dala jumystarynan jibi úzilmeıtin kúrish alqabyna kútim kóp kerek. Kútim úshin mek­tep oqýshy­syna deıin qol kúshin paıdalanatyn dıqanshylyqqa aýyl balasy eriksiz jegiledi. Eń bolmasa, mektepke kıetin kıimin bútindeıdi degen ata-ana kóńilinen bala qaıdan shyqsyn, oqý men eńbektiń egiz uǵy­myn qatar alyp júredi. Sol dás­túrmen aýyl­dan uza­maı, Jal­aǵash aýdany “Tań” sharýashylyǵynyń beınetimen bite qaınasty. Onyń ústine jyǵyl­ǵanǵa judyryq degendeı, ákesi ja­zyqsyz jalaly boldy da úıemeli úıdiń de úmiti Qutekeńe tústi. Qar­shadaı shaǵynan ákesimen sıyrdy da, qoıdy da baqty. Esepshi bol­ǵan­da sıyrdan saýylǵan sútti eseptesip, “Eltaı” me­keninen Jalaǵashqa arba­men tasy­maldaý­shy da ózi boldy. Jol-jónekeı jaqsy men jamannyń jigin aıyrǵ­an jáıtterdi kórdi, ádil­diktiń aıaqasty qalatyn qyr­laryn sezdi. Sonda bala qııaly ar­qaý jańa­lyǵyn óleń sózge syıdy­ryp, uıqas­qa uıytatyn. Ádebıetke áýestik sol kezden sanaǵa sińdi, ómir­diń ashy-tushysyn óleń ózek­teıdi dep túsindi. Qart kisilerdiń demi tarylyp, dimkás densaýlyǵy janyn jegideı jegenin kórgende dáriger bolý basty maqsatqa da aınaldy. Biraq ishki oıyn eshkimge tis jaryp bildirmedi. Aldymen, №2 kásiptik-tehnı­kalyq ýchılıshesin bitirip, aýylda tehnık-elektrık, keıin brıgadır boldy. Qoǵamdyq negizde sharýa­shylyqtyń komsomol komıtetin bas­qardy. Sol topyraqta ósken, ózi qa­lyp­tasqan ortada eńbek etý asa aýyrlyq ákelgen joq. Deı­turǵan­men, úlkendik jasap, baryp kel-shaýyp kelge kóbirek jumsap, mezi etken qarym-qatynas unaı qoıma­dy. Tikeleı mindeti bola turyp, kom­somoldyq nemese par­tııa­lyq tap­syrma dep belden basatyn bas­syz­dyqqa kóndikpeı júrdi. Aqy­rynda aýdandyq gazet­te “Biz balamyz ba?” degen kól­deı syn maqa­lasy jarq etip, ja­rııa­landy da ketti. Al endi basshy­lardyń zyr júgirgenin aıt. Aýdan­dyq partııa komıteti bıýro­synyń nazaryna ilikpeýdiń amalyn izde­gen olar Qutekeńniń qutqarýyna táýeldi boldy. Sóıtip: “Seni bala dep jańylyppyz, iriligińdi esker­mep­piz”, – dep “dıplomsyz jýrna­lısti” jubata jóneldi. Q.Sydyqovtyń qoǵam­­dyq ju­mys­tary baǵalanyp, Qazaq­stan LKSM Ortalyq komıtetiniń Qur­met gramotasymen madaqtalýy sol shaqtaǵy aýyl úshin iri oqıǵa bola­tyn. “Ornynda bar ońalar de­gen ǵoı, qaıynaǵanyń jete almaǵan jetis­tigin qaıynymyz qaıtardy”, dep áýlettiń áıelderi birazǵa deıin áńgimelep júrdi. KOKP múshesi Qutekeńe bergen sharýashylyqtyń partııalyq-ón­diristik minezdemesi otbasyly aza­mat­tyń QazMÝ-diń kúndizgi bóli­minde oqýǵa yqylasty ekenin uq­tyra tústi. Kesh te bolsa esh emes talap­taný onyń degenine jetýge jol ash­ty. Orta-qatarynan jasy úl­ken­deý, alaıda oqý jastyń ul­ǵaıýymen ól­shenbeıtinin ol dálel­dedi. Aýylda tilek­tes bolyp qal­ǵan jary men ul-qyzyn saǵyna júr­se de sabaq-sy­naq­tan múdir­medi, úzeńgi kýrstas­tary­nan qa­lys­pady. Jýr­nalıstik eńbek jolyn “Temir­jol­shy”, aý­dan­dyq “Syrdarııa”, ob­lys­tyq “Le­nın joly” gazetterinde jalǵas­tyrdy. Sóıtip, professor Taýman Aman­dosovtyń “naǵyz jýr­nalıst bolý úshin isti aýdandyq gazet­ten bastaı­dy” degen qaǵıdasy­nan ótti. Ile “obkomnyń” mektebin­de shyń­daldy, odan beri ómiriniń sońǵy sátine de­ıin respýblıkalyq basy­lymdardyń birnesheýinde qyzmet jasady. Onyń ishinde “Ha­lyq keńesi”, “Zań”, “Al­tyn orda”, “Ana tili” sekildi gazet­terdiń, “Jul­­dyz” jýrnalynyń jaý­har orny erekshe. “Egemen Qazaq­stan” gazetinde ótkir de ózekti máse­leler qozǵaǵan maqa­lalary udaıy jarııalanyp turdy. Kúni búginge deıin aýzynan tasta­maı, alqaly top ishinde jıi aıtyla­tyn aıtýly dú­nıe­leri el jadynda júr. Aıta­lyq, “Qaıshylasqan she­shimder”, “Ata­sa­qal­dy alaıaq”, “Aral­­dyń tabany­nan sý ketken­men...”, “Kók­aral tra­gedııasy”, “Aqyn aı­shyqtaǵan Aby­laı han”, “Qobyz­shy soqyr Ny­shan”, “Ysyrap­­qor­lar”, “Basy – taý­daı, aıaǵy – qyl­­daı”, “Qara qaǵaz”, “Qyzyl­ordadaǵy “Qytaı qorǵany”, sekildi oqyr­man­nan oń baǵa alǵan maqalalary mándiligimen úlken mańyzǵa ıe. Mundaı maqala­nyń áseri men álemi qandaı zor bol­sa, Qutekeńniń qorjyny myńdaǵan dúnıeniń mereıin shyǵardy. Árıne, árbir jýrnalıstiń ózin­dik qoltańbasy bar. Jazý máneri men taqyryp tańdaý múm­kindigi ár­qalaı. Q.Sydyq­tyń qol­tańbasynda ótkirlik basym, qoǵam­nyń qaltary­synan qııanat men qa­tygezdikti kórip, áıtpese memle­ket baılyǵyna uzyn qol salý derek­terin taýyp jýrna­lıs­tik zertteý­diń jan-jaqty súzgisine salady. Qoǵam­nan ádilet izdegen áleýmet­tiń úlken toby Qutekeńe shaǵym aıtyp, so­nyń bir sheshimin tabýdy amanat­tap júrýshi edi. Qaıratty murtyn sıpap qoıyp, uzaq oıǵa túsip, máseleniń sońyna bel sheshe kirisetin. Odan ke­ıin­gisi belgili, semser sózdiń tezin­de kináli­ni otqa orap, “shoǵyna keptiredi”. Ekolo­gııalyq aımaqtyń qat-qabat máse­lesi Qutekeńniń qa­lamy­nan tys qalmaǵan bolar, sirá. Birde qaryndasy Lıza: “Aǵa, syn jazyp, ózińizdi jaman atty ete bermeseńizshi”, depti. Sonda ol: “Jaman at maǵan tıesi bola bersin, olaı etpesem halyqtyń muńyn kim tyńdaıdy”, degen eken. Shynynda Qutekeń jolǵa shyqqan kúni qaı aýdan, qaı mekeme basshysy bol­ma­­syn aldynda “qurdaı jorǵa­lap”, asty-ústine túsetinin talaı kór­gen­biz. Sony seze otyryp, “bu­larǵa solaı istemeseń, qudaıyn umy­typ ketedi” dep keńk-keńk kúletin. Ol ar-namysty aqshaǵa aıyr­bastap alatyn bazbireýler sekildi tabıǵaty ıilgish, berilgish bosbel­beý emes, emendeı qatty, minezdi, qaı­ratty qalybynan aýytqýdy bilmeı­tin, kóbine-kóp áskerılerge uqsas, bolmysy tik keýde-tuǵyn. Keıde sa­­la­­ly qoly­men shashty artqa qaıy­ryp tastap, syrbaz sıpatqa enip ketedi. Ústine qylaý túsir­meıdi, úne­mi muntazdaı taza, qoly­nan papka­syn tasta­maıdy. Inilerin “eı, bala” dep er­ke­l­etip, aǵalaryn “bratan” dep boıynan bıik ustap, qatar-qur­byǵa qamqor qaraıtyn. Kóńil­dengen sátinde shylymdy shıra­­typ qoıyp, tereń tarıhqa jan bitiredi. Úsh júz­diń piri bolǵan Músiráli Ázız so­py, Samarqandy jıyr­ma jyl bılegen Jalańtós Bahadúr týraly tańdy-tańǵa ulas­ty­ra­tyn tamasha lektor edi. Bul týraly kólemdi zert­teý ma­qa­­lalary jaryq kórdi. Osy oraıda oryndy sózdiń reti týyp tur, qazir Qyzyl­orda qala­synyń qaq tórine Ja­lań­tós Baha­dúrge arnap úlken es­kert­kish me­morıal salynyp ja­tyr. Baba rý­hy­na Qute­keńniń qa­lam­ger­lik qol­ǵabysy mol tıge­nin, sol arqyly tóreli tulǵanyń qasıeti tý­ǵan jerge taban tiregenin aıtqan jón. Sońǵy jyldary kórkem áde­bıet­ke dendep, kósilip jáne ón­dirip qalam terbeýi oı-sanada pis­ken, oram­­dy, shytyrman ıirimderdi she­­ber­­likpen aǵytyp, tolymdy týyn­dylar týdyrýǵa soqpaq saldy. Ýaqyt jyljýymen jalyn-shabyt­qa jańa lep qosyp, týyndynyń tek-tórkinin tereńdete berdi. Sony­syna qarap, adamı bitimi tolysqan, sheberligi shyńdalǵan, erik-jigerin eńbektenýge erinbeı jumsap, urpaq­qa ulaǵat dúnıeni kóbirek sińirýge tyrysqa­nyn ań­ǵarý qıyn emes. Qutekeńniń kór­kem týyndylary kórkemdik mánin eselep, oqyrman talǵamy men suranysyna saı sań­laq oı jemisin bere bildi. Mysaly, “Darııa jyry” jınaǵynan keıin qadaý-qadaý tom kitapqa tatıtyn “Belgi”, “Qıly-qıly taǵdyrlar”, “Ta­­bı­ǵat trage­dııasy”, “Saryn” áńgi­­me-hıkaıat­tary birinen soń biri baspa betinen shyǵa berdi. Kóz ma­ıyn taýysyp, sóz sa­raıyn sarpyp, taqyryptyq-sıýjet­tik mańyzǵa zerdelik zeıini qundy Qutekeńdi qalam qudireti barynsha qoldap otyr­ǵandaı seziledi. Bıyl­dyń ba­zar­lyǵy – oblys ákimi B.Qýan­­dyqov­­­tyń yqpaly arqasynda “Syr­darııa” kitap­hanasy serııasy­men tań­dama­ly týyndylary jeke jı­naq bolyp shyqty. Artynda osyn­sha rýhanı mura qaldyrǵan jazý­shy-jýrnalısti uzaq ǵumyrdyń ıesi degen durys. Qalam qýaty men shyǵarmashylyq qazynasyn ustaı bilgen qalamger esimi eskerý­siz qal­maýy tıis. Ol bir basynyń kúıin kúıt­tep, ot basy, oshaq qasy qamy­men ketken joq. Kóptiń kóńili men talǵamy úshin tyrysty. El ishinde “jýrnalıst – jurty­nyń júregi, eliniń ekpindisi” degen sóz bar. Qute­keń osyndaı ozyq tulǵa bolatyn. Keıingi kezderi ar-namystan góri aqshaǵa táýeldilik artyp bara jatqandaı seziledi. Qaltaly kisi­ler­diń sózi joǵary jaqtan shań beretindi shyǵardy. Ásirese, ono­mastıka komıssııasy tarapy­nan qaralatyn kóshege esim berý máse­lesinde baıqalady. Sebebi, komıs­sııa sheshiminde kóptiń biri bolyp aýdan, aýyl, sharýashylyq basqar­ǵandar­dyń joly bolǵyshtap júr. Al mańdaıy mehnattan tepshigen “sher­mendeler” shet qalady. Dúnıe jı­­ma­ǵan, baılyqqa qyzyqpaǵan shy­­ǵar­­mashylyq, óner adamdary meı­­linshe muń shaǵyp qalatyny ja­sy­ryn emes. Sondaıda barmaq tistep, bazynany kimge aıtardy bil­meı zyr qaǵatyn azamattar kez­de­sedi. Shúkir, Qutekeńniń qutty jo­lyn óshirmeı jubaıy Qýanysh­kúl otyr, artynda murasyn ulaǵattaý­shy uly Murat qaldy. О́zi ómirden ótse de kózin tarıhtan ketirmeı, ke­nen isin ke­meri­ne kel­tirip júrgen perzentteri parasatty ákeni áz tu­ta­­dy. Olar ákeniń or­nyn ardaq­taý­ǵa qushtar. Onoma­stıka zańdy­ly­ǵy boıynsha ómir­den qaıtqany­na bes jyl bolǵan belgili tulǵalar es­kerilýi tıis. Endigi kezekke Qut­ty­baı Sy­dyqty qoısaq artyq bolmas edi. Shirkin dúnıe-aı deseńshi, soǵys­tyń salmaǵy tarap, Uly Jeńis ja­rylqaǵan jyly bir shoǵyr shyǵarma­shyl ókilderi týypty. Kóz tıdi me bilmedim, so­lar­dyń da qa­tary sırep qalypty. Jýrna­lıster Ádilhan Báı­menov, Keldibaı Ýa­ıysov, aqyn As­qar Kirebaev, jazý­shy Quttybaı Sy­dyq ortamyz­dan erte ketti. Árbiriniń orny bıik tu­ǵyr edi, átteń jazym shyǵar, jaz­mysh shyǵar, taǵdyrlary solaı boldy. Bıyl qyrkúıekte 65-ti toltyratyn Quttybaı aǵamyz­dy eske alyp, mereıtoıyn etja­qyn­­dary laıyqty atap ótkizgisi bar. Buǵan Syr eliniń ıgi jaqsy­lary atsalyssa quba-qup bolar edi. О́tkenniń ónegesi sanada saırap turady ǵoı, sirá, umytylmaıdy da. Birde Qutekeń kóńildenip redak­sııaǵa keldi. Anda-sanda arqyrap keletin aǵamyzdyń aıtqandaryn qulaq tosa tyńdaımyz. – Jigitter, qalamaqymen kúneltkendi qoıý kerek, qosymsha kásip qarastyrǵan jón. – Sonda qalaı? – Men úı salýdy meńgerdim, qalasam ony satyp jiberip, taǵy birin salýǵa kirisemin... Shynynda, Qutekeń qurylys­shy da atanǵan. Sońǵy salǵan úıinde búginde bala-shaǵasy otyr. Ol ózi­niń eńbekqorlyǵyn úlgi etti. Meıli shyǵarmashylyqta bolsyn, sharýa­shylyqta bolsyn, onyń ta­ban­dy­lyǵy, kúreskerligi, ótkirligi eshkim­ge uqsamaıtyn. Aýyldaǵy ini-qa­ryn­­dastaryna aǵa da, pana da bol­dy. Olardyń ómirden óz ornyn tabýyna tirek te boldy. Bir úıdiń úmiti emes, kópti bastar keleli kúshi edi. Al alystan at arytyp jetken dostaryna, kýrstastaryna qushaǵy keń, peıili darhan-tuǵyn. Gazet janrynda syn maqala jazý eń aýyr máner. Ásirese, qa­zaq­­tyń qarǵa tamyrly Qyzylor­dasyna óte ózekti. Sebebi, surasa kele qa­ryn bó­le bolyp ketý úı­ren­shikti. Osyndaı kó­ńiljyqpas­tyq, uıat­shyl­­dyq, kishi­lik, keshirim­shildikke Qute­keńniń ja­ny tózbeı­tin. Bas­syz­­­dyq pen be­re­ke­sizdikke betiń bar, júziń bar de­meı, qarsy tura­tyn. Ol qarapaıym halyqtyń qor­ǵaýshysy men qoldaý­shysy bola bil­gen azamat edi. Kóp­te­gen basshy­ǵa ol jaqpady, unamsyz ke­ıipker bol­dy. Esesine, el syıla­dy, aqı­qat­tyń adamyna aınaldy. Eń bas­tysy, ol qalamnyń qudireti der­lik­teı qýatyn uqtyrdy. Qanybek ÁBDÝOV, jýrnalıst. Qyzylorda.