О́resi bıik azamat

Qazaq qazaq bolyp, táýelsiz­digimizdi alǵan sátten bastap esimizdi jıyp, eńsemizdi tikteýde syrttaǵy aǵaıynnyń orny orasan zor ekenin aıqyn ańǵardyq. Sebebi, táýelsizdik – barshamyz úshin ortaq qýanysh bolatyn. Bizdiń de kúnimiz týdy ǵoı dep, ózegimiz talyp, bir-birimizdi saǵynysqan baýyrlarmen qaýyshý­dyń amalyn izdep, qazaq balasynyń basyn qosýdy qolǵa aldyq. Mine, so­nyń nátıjesinde Prezıdent bas­tap, biz qostap, 1992 jyly qyr­kúı­ektiń 29-y kúni Almatyda dúnıe júzi qa­zaq­tarynyń quryltaıyn ótkizdik. Biz sol shaqta tilmen aıtyp jet­kizgisiz keremet kúnderdi basymyzdan keshtik. Áli esimde, jan-jaqtan kelgen aǵaı­yndardy áýejaıdan qarsy alǵa­ny­myzda ushaqtan túse sala jata qalyp jerdi súıgen qandastary­myzdy kórgende bárimiz de egildik. Mine, bul Otanǵa degen naǵyz saǵy­nysh­tyń, súıispenshi­liktiń kórinisi edi. Sol babalar jerin kóksegen qa­zaqtyń atamekenge oralýy úshin eń­bek etip, ter tógip, talaı irgeli is­ter­diń basyn qaıyryp júrgen izetti ini­lerimizdiń biri – Ákim Ábdi­haı­ymuly Ysqaq elimizge keńinen belgili azamat. Birinshi shaqyrylǵan Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májili­siniń depýtaty qyzmetin de abyroımen atqardy. Tuńǵysh ana tilimizde ja­zylǵan “Halyqtyń kóshi-qony tý­raly” Zańnyń avtory atandy. Osy­laısha qazaq tili memlekettik qold­a­nysqa jaramaıdy, tek turmystyq deıgeıdegi til degenderge naqty ispen toıtarys bere bildi. Shettegi aǵaıynnyń atamekenge kelýi jolynda shyn máninde qaıratkerlik tanytty. Erlik – bilekte emes, júrekte. Namys qashanda erdiń jany. Otandy jan-tánińmen súıe bilý naǵyz aza­mattyqtyń belgisi. Ákim namys pen ardy tý ǵyp ustap, kezdesken ke­dergide ózin dáleldeı bildi. Parla­menttegi bir jylǵa jýyq tartysta Ákim Ysqaqtyń balama zań jobasy jeńiske jetti. Astanamyz Aqmolaǵa kóshkende Elbasymyz alǵash qol qoıǵan Ákimniń sol boztorǵaıdaı shyryldap qorǵaǵan “Halyqtyń kóshi-qony týraly” Zań bolatyn. Azamatqa tán belsendiligimen, shynaıy ultjandylyǵymen, qazaq tiline janashyrlyǵymen eldiń eleýlisine, halyqtyń qalaýlysyna aınaldy. Sol qanǵa bitken qasıeti­men tabandylyqpen ózi qabyldatqan zańnyń negizinde elimizde Kóshi-qon jáne demografııa jónindegi agenttik quryldy, oblystarda kóshi-qon basqarmalary shańyraq kóterdi. On úsh jyldan beri qandastarymyzdyń Otanyna oralýy, kvota, baspana alý máseleleri osy zańmen iske asyp keledi. Alys jáne jaqyn shetelder­den Qazaq eline qaıtýdy armandap, zaryǵýmen júrgen qanshama qandas­tarymyz atamekenimen qaýyshty deseńizshi. Sol aǵaıyndar búginde jat jerde jatbaýyr bolyp, ózgege telmirmeı, óz elinde, óz jerinde baqytty ǵumyr keshýde. Jalpy, er jigittiń boıynda óz Ota­nyna degen súıispenshiligi bol­masa, mundaı qaıratty qadamǵa bara almas edi. Bul úsh júzdiń basy qo­syl­ǵan Ordabasyda dúnıege kelgen Ákimniń ustazdar otbasynda tárbıe­lenip, atalar amanatyna adaldyq tanytýynyń arqasy edi. Kóshi-qon máselesi ár memleket­tiń strategııalyq negizgi baǵytta­ry­nyń biri ekendigi belgili. Halqynyń sany az, jer kólemi úlken Qazaqstan úshin bul sala qashanda óziniń ma­ńyzdylyǵyn joımaq emes. Álemde óz qandastaryn shaqyrtyp, jaǵdaı jasap otyrǵan memleketter sanaýly ǵana. Germanııa, Izraıl sekildi son­daı memleketterdiń qataryna búginde Qazaqstan da qosylyp otyr. Qıyn- qystaý zamanda jer-jerde taǵdyr­dyń taýqymetimen tarydaı shashy­lyp ketken qandastaryn jınap, eldiktiń eren úlgisin kórsetip júrgen Elbasy saıasatynyń kemeldigine bul jerde de kóz jetkizýge bolady. 1992 jyly resmı delegasııaǵa múshe bolyp Elbasymen birge Iran­ǵa barǵanym esimde. Onda Qazaqstan Úkimeti basshysynyń orynbasary edim. Sol jerde Nurekeńniń tapsyr­ma­sy­men men Iran qazaqtarymen kez­des­tim, umytpasam 15 myń qazaq turady eken. 1993 jyly Iranǵa el­shi bolyp bardym da, Elbasynyń pármenimen solardyń úsh myńyn atamekenge kóshirdim. Elden syrtqa ketip, tarıhı Otan­nan aırylý ońaı emes. Bos­qyndardyń taǵdyryn men Iranda júrgende óz kózimmen kórdim. Ol týraly “Qazaqtar qańbaq emes kóshe berer” degen maqala da jazǵanym eldiń esinde bolar dep oılaımyn. Irandaǵy qandasymyz Nurym­shat qarııanyń myna sózi áli esimde. О́zi seksenniń jeteýinde edi. “Shir­kin, elge jetip qulaý men úshin ar­man, tap osy jerden atqa qonsam, bá­ri keýdemde saırap tur, tótesinen tar­typ, úsh kúnde kindik qanym tam­ǵan jerge jeter edim”, – dep edi jaryqtyq. Elge jetip ólsem arma­nym joq deýshi edi. Kórmegen qor­lyǵy joq sol qarııalarmen sóıles­kenimde: “Nesin aıtasyń, shyraǵym, Iranǵa kelgende tórt jyldaı ke­linder bala kótermedi. Qurydyq dedik. Jersinbeı júr eken, tórt jyldan keıin ǵana kelinder bala kótere bastady. Iа qudaı, bar ekensiń ǵoı, dep kókke qol kóterip jalba­ryn­dyq”, – dedi. Bir qarııanyń: “Shyraǵym, Myrzataı, shette júrip ólgen qazaqtyń múrdede de súıegi qyzyp jatatyn shyǵar”, – degen sózi de jadymnan áste ketpeıdi. Sondyqtan Otanǵa oralý shette júrgen barsha qazaqtyń armany, al kindik qany tamǵan jerde júrgen qazaqtar óz Otanynyń qadirin bilýi kerek. О́ıtkeni, týǵan jerden ystyq dúnıede eshteńe bolmaıdy. “Otan – otbasyńnan bastalady” deıdi qazaq. Uly jol óz úıińniń tabaldyryǵynan bastaý alady. Oralmandar úshin ólsheýsiz eńbek etken Ákim inimiz de kezinde óziniń týǵan jeri Ordabasy aýdany negizsiz taratylyp ketip bara jatqanda depýtattyq ókilettigin paıdalanyp aýdandy, tarıhı Ordabasy ataýyn saqtap qalǵan parasatty azamat. Bı­likten de, bedelden de týǵan jeriniń abyroıyn, ataýyn artyq kórdi. Kindik qany tamǵan jerin janyndaı súıip, adal perzenti retinde ardaqtap keledi. Ákimniń “Úsh júzdiń basyn qosqan Orda­basym” atty tarıhı-tanymdyq kitaby eljandy azamattyń týǵan jerine, ósken eline degen myń san taǵzymynyń kýási desek bolady. Bir jaǵynan qashanda qazaqylyqtyń týyn jyqpaǵan Ońtústik óńirinde dúnıege kelip, ultynyń ýyzyna jaryp ósken Ákimniń bulaı bolmaýy da múmkin emes. Týystarymyz elim dep emirenip, atamekenge jete almaı júrgende qarakóz búldirshinderdi shetelge satý adam balasynyń aqylyna syımaı­tyn jaǵdaı. Qalamger Á.Ysqaq osynaý ózekti máseleni óz maqala­la­rynda talmaı jıi kóterýmen keledi. Máselen, onyń depýtat bolyp júrgende Anglııa, Amerıka, Túrkııa sııaqty aldyńǵy qatarly memle­ketterge arnaıy baryp, tájirıbe almasýy, ondaǵy qarakóz qazaq ba­la­larynyń izdeýshisi bolyp, olar­dyń san qyrly taǵdyryn óz kózimen kórip qaıtýy eliniń erteńine alań­daıtyn otanshyl azamat eken­diginiń taǵy bir dáleli. О́z maqa­lalarynda “Jetim qozy tasbaýyr, mańyrar da otyǵar” degendeı, Arman, Djo atty qazaq balalarynyń taǵ­dy­ry jaıynda júrek tolqytatyn esseler jazyp, “qazaq jetimin jylatyp, jesirin qańǵyrtpaǵan el” degen túıindi sózdi ultym dep jany aýyrar zııalylardyń esine saldy. Negizi Ákim tabıǵatynan jany názik, minezge baı qarymdy qa­lam­ger, kósemsózdiń sheberi. Onyń tereń fı­losofııalyq paıymdaýlarǵa ne­gizdelgen “Júrektegi jazýlar”, “Adam izdep júrmin” atty esse kitaptary búginde kópshiliktiń qolynan túspeıtin eńbekke aınaldy. Oqyrmandardyń suranysymen birneshe márte basylyp ta shyqty. Qolyna qalam ustaǵan shyǵar­ma­shylyq ıesiniń shyn mánindegi baqyty osy dep oılaımyn. О́zińmen óziń ońasha qalǵanda, túp­siz oılarǵa sapar shekkenińde ja­nyń­dy jegideı jegen mazasyzdyqtan aıyǵý úshin bul týyndylardyń ta­ǵylymy tereń dep bilemin. Ákimniń kitaptaryn qolǵa alyp paraq­ta­ǵanda-aq ózińizge bir syrlas dos tapqandaı tynysyń ashylyp, jan saraıyń jadyrap sala beredi. Á.Ysqaq qalamy júırik, kó­sem­sóz sheberi bolýymen birge jaman­dyqqa jany qas, jan bitkendi tek jaqsylyqtan ǵana turatyn jaras­tyqty álemge jeteleıtin aqyn. Onyń óleńderi izgilikke, meıir­ban­dylyqqa toly. Adal, shynshyl, at­qarǵan isterinen de, sóılegen sóz­derinen de, jazǵan shyǵarmalarynan da iriligi kórinip turatyn abzal aza­mat. Bala dese ishken asyn jerge qoıa­­tyn, bala psıhologııasyn jetik meńgergen, urpaq degende et júregi eljirep turatyn qalamger. Onyń qalamynan týǵan balalarǵa arnalǵan óleńderi de óziniń óńindegi jylylyq pen kózindegi nur sııaqty ylǵı shýaq­ty, meıirban, bııazy bolyp keledi. Sonymen birge, Ákimniń jan dú­nıesindegi názik ıirimdi ásem áýen­men áýeletken sazger ekenin óner súıer qaýym jaqsy biledi. Ol ózin­dik órnegi bar elýden astam ánniń avtory. Ánderi – tańǵy shyqtaı taza, tas bulaqtyń sýyndaı móldir saǵynyshty áýender. Elin, jerin, Otanyn súıetin Azamattyń názik­tik­ke toly syrshyl áýenderi janyńdy áldılep, mahabbatqa, jastyqqa, ótke­nińe bas ıdirip, eriksiz júregińdi tebirentedi. Án tek qulaqtyń qu­ryshyn qandyratyn mýzykalyq shy­ǵarma ǵana emes, sonymen qatar ol júrekti qozǵaıtyn, sezimdi sergi­tetin, oı-órisińdi oıatatyn poezııalyq dúnıe. Ásirese, patrıottyq sezimdi qoz­dyratyn “Kók týdyń jelbi­regeni” atty áni deneńdi shymyr­la­typ, mereıińdi ósire túsedi. Al “Kóńil qymbat” degen áni turlaýsyz ómirdiń tuńǵıyǵynan syr shertedi. Onyń sazdy lırıkasy jan-júregińdi terbetedi, tolǵandyrady. Ákimniń týǵan jerge degen sheksiz súıis­pen­shiligi, qoǵamda bolyp jatqan quby­lystarǵa beı-jaı qaraı almaıtyn shyǵarmashylyq adamyna tán tereń oılarymen áspettelgen ánderi eriksiz tebirentedi, al oınaqy áýenge toly ánderi árqashan júrekke jyly tıip jatady. Dúnıe úlken kól, Zamana soqqan jel. Aldyńǵy tolqyn aǵalar Keıingi tolqyn iniler, – degende danyshpan Abaı ómirdiń únemi qozǵalysta, ózgeriste bolatynyn ańǵartqan eken. Talaptyń tulparyn erte minip, el isine aralasqan izetti inimizdiń biz biletin qaıratkerlik, qalamgerlik, kompozıtorlyq úsh qyry osyndaı. Ákimge árdaıym baqytyń bıik, ǵumyryń uzaq bolsyn, el úshin etken eńbegiń janyp, abyroı bıiginen kórine ber, shyraǵym, degen tilek aıtqym keledi. Myrzataı JOLDASBEKOV, Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor.