Keshe Astanadaǵy “Dıplomat” qonaqúıinde Qazgıdromettiń jetekshi mamandary “2010 jyldyń qysy men jazy. Qazaqstandaǵy qurǵaqshylyq” taqyrybynda baspasóz konferensııasyn ótkizdi. Onda “Qazgıdromet” RMK-niń aldaǵy ýaqytqa boljanǵan aýa raıy týraly málimetteri keltirildi.
Bıyl elimizdiń batys aımaqtarynda óte ystyq bolǵany belgili. Oǵan Shyǵys aımaqtarda bolǵan qatty qysty qosyńyz. Aýa raıynyń osynsha qubylýyn planetanyń jylynýymen baılanystyratyndar da joq emes. Degenmen, bul pikirdi “Kazgıdromet” RMK dırektory Baıan Sazanova joqqa shyǵaryp, aýa raıynyń tez qubylýy el aýmaǵynyń ár jerinde bolǵan antısıklonnyń áserleri ekendigin aıtyp ótti.
“Bıylǵy jyldyń qysy men jazy biraz qolaısyzdyqtar týǵyzǵany belgili. Shyǵys, soltústik Qazaqstanda qys salqyn, qarly-borandy bolyp ótse, el batysynda jaz mezgili qatty ystyq boldy. Degenmen, osy ýaqyt ishinde buryn-sońdy baıqalmaǵan temperatýra kórsetkishi bola qoıǵan joq. Iаǵnı, temperatýra kórsetkishi boıynsha qalyptan tys jaz nemese qys boldy deý orynsyz. Elimizdiń qysqy aýa raıyn qalyptastyratyn Sibir antısıklony ádette jeltoqsan aıynyń basynda keletin. Alaıda bıyl ol qańtar aıynda kelip, nátıjesinde qys sozylyp ketti”, – dep atap ótti Baıan Aıdarhanova. Jazǵy temperatýraǵa keletin bolsaq, ol respýblıkamyzdyń batysy men Reseıdiń eýropalyq bóliginde bolyp ótken sozylmaly ystyq tejemeli antısıklonǵa baılanysty. Atalmysh joǵary jyly antısıklon mamyrdyń aıaǵynda kelip, 18 tamyzǵa deıin jalǵasqan. Sóıtip, Iran men Jerorta teńizinen kelgen jyly aýa raıy aǵyny elimizdiń batys aımaqtary men Reseıdiń eýropalyq bóligin qamtydy. Al soltústik aımaqtar men Shyǵys Qazaqstanda salqyn aýa aǵyny ótkendikten jaz mezgili asa qatty ystyq bola qoıǵan joq.
Budan soń “Kazgıdromet” RMK agrometorologııa dırektory Sáken Baısholanov Qazaqstan terrıtorııasyndaǵy qurǵaqshylyqtyń elimiz aýyl sharýashylyǵyna áseri men tıgizer saldarlary týraly baıandap berdi. Onyń aıtýynsha, 1966 jyl men 2010 jyl arasyndaǵy zertteýler elimizde qurǵaqshylyqtyń jıi qaıtalanyp turatynyn kórsetken. Qaıtalap soǵatyn qurǵaqshylyq sońǵy 45 jyl ishinde elimizdiń astyq egetin aımaqtarynda 7 ret baıqalǵan. Al el aýmaǵyn tutastaı alǵanda qurǵaqshylyq bolý múmkindigi 16 paıyzdy quraıdy, ıaǵnı 7 jylda 1 ret qaıtalap soǵýy múmkin. Astyqtyń ónimdiligin 50 paıyzǵa deıin tómendetetin qatty qurǵaqshylyqtyń bolý múmkindigi Batys Qazaqstan, Aqtóbe, Qaraǵandy jáne Qostanaı oblystarynda óte joǵary. Atalmysh oblystarda bul qubylys 4-5, 6-8 jyl saıyn qaıtalanyp otyrady eken. Sońǵy 70 jyl ishinde Qazaqstan boıynsha aýa temperatýrasy 1,8 gradýsqa kóterilgen. Jaýyn-shashyn mólsheri asa ózgeriske túse qoımaǵan. Ylǵaldylyq koeffısıentin esepteýdiń qorytyndysyn alyp qarasaq, el shyǵysynda qazirgi zamanǵy klımat aldyńǵy kezeńge qaraǵanda (1931-1980) qurǵaı túsken kórinedi. Al batys, ortalyq, ońtústik aımaqtardyń aýa-raıy ózgermegen. 2030 jylǵa qaraı vegetasııalyq kezeńde odan ári qurǵaı túsedi degen boljam bar.
Baspasóz konferensııasy sońynda “Qazgıdromet” UMMB jetekshi ınjeneri Aınur Ábenova 2010 jyldyń qyrkúıek-jeltoqsan aılaryndaǵy aýa raıy boljamdaryn jarııa etti. Mamannyń aıtýynsha, qyrkúıek aıynda kún sýytyp, kúshti jel turmaq. Aıdyń basynda elimizdiń soltústik óńirlerinde kún kúrt salqyndaıdy. Sondaı-aq, osy aı sońynda halyq aýzynda “úndi jazy” dep atalatyn, sıpaty boıynsha kúzgi jáne qysqy aýa raıyn joramaldaıtyn jyly, ashyq aýa raıy kezeńi bolady. Qazan aıynda da jyly bolmaıdy, tek Qazaqstannyń batys aýdandary qurǵaq bolady dep joramaldanyp otyr. Al alǵashqy asa sýyq kúnder qazan aıynyń ortasynda bolady dep kútilýde. Qazgıdromet ókilderiniń aldyn ala bergen joramaldaryna sensek, bıyl qys qatty bolmaıtyn túri bar.
Venera TÚGELBAI.