О́zimizdiń Ivan Adamovıch

Biz – qazaqstandyqtarmyz! Jolbasy Tańmen talasa turǵan tórteýmiz kún batysty betke alyp jolǵa shyqtyq. Júrgizýshi Aıdar Sultanuly, mektep basshysy Lıýdmıla Borı­sovna, orynbasary Natalıa Alek­sandrovna jáne men. Maqsatymyz – aıqyn. Alda dástúrli sońǵy qońyraý saltanaty. Sol saltanatqa mektebi­mizdiń maqtanyshy, esimi elge belgili isker basshy Ivan Adamovıch Saýer­men dıdarlasyp, onyń ónegeli ómi­rin boıamasyz baıandap, úlken ómirge qanat qaqqaly otyrǵan óskeleń urpaqqa úlgi etsek degen izgi nıetpen kelemiz. Jol boıy ár nárseniń basyn bir shalyp otyrǵanda, jasyl jelekke jamylǵan aýylǵa kelip te qaldyq. Kóne Afınanyń baǵandary kók tiregen saraılaryn esine túsi­re­tin saltanaty jarasqan aýyl keń­se­sine kelip atbasyn tiredik. Qabyldaý bólmesinde eshkim joq. Basshy óz or­nynda eken. Esikten ımene atta­ǵan bizdi arshyndaı basyp kelip, kúlim­sirep qolymyzdy alǵanda, qalaı qabyldar eken degen kúdik lezde ǵaıyp boldy. Beınebir syralǵy jandardaı áńgime tıegin aǵyttyq. Suhbat – Ivan Adamovıch, “General bolýdy armandamaǵan soldat nashar soldat” degen ǵoı.Sizdiń mekteptegi armanyńyz qandaı boldy? Sol armanǵa jettińiz be? – Aýylda Ábildınov degen bas ınjener boldy.Sol kisiniń traktor­men kóktemgi, kúzgi laısańda bat­paqty keship bara jatqany keremet áserge bóleıtin. Tańyrqap tapjyl­maı qarap turýshy edim. Tórt jasar balamyn ǵoı. Meha­nızator bolýdy armandadym. Sol arman meni ba­tyl­dyqqa, tózim­dilikke, tapqyrlyqqa, eptilikke bas­taıtyn. Birde aǵammen bástesip qal­ǵanda: “Tura tur bálem, traktorıst bolǵasyn kórsetemin”, – dep aıt­qanym bar. Sol talaptyń arqasy, ákemniń qasyna otyryp alyp sha­byndyqqa baramyn. Ol kisi tirke­mege shyǵyp shóp tıeıtin. Al men bolsam kabınaǵa otyryp, traktordy shómeleden shómelege jyljytamyn. Osylaısha 4-synypta DT-75-ti, 8-synypta K-700-di júr­gizýdi úıren­dim. Mektepte de bel­sendilerdiń qa­tarynda boldym. Ol kezderi mek­tepte “Al, qane, jigitter, qyzdar” degen sııaqty konkýrstar turaqty bolyp turatyn. Sondaı bir áskerı-patrıottyq konkýrsta jo­ǵary synyp uldaryn jolda qaldy­ryp avtomat jınaýdan rekord kór­set­tim. Sonda men 8-synypta oqı­myn. Mektepten soń ınjener-qu­rylys ınstıtýtynyń stýdenti atan­dym. Osylaısha 4 jasymnan arman bol­ǵan kásipke alǵashqy qadam ba­stym. Bala jastan eńbekke etene ja­qyn ósken men munda qarap júr­m­e­­dim. Ár túrli jarystardyń bel orta­synan tabyldym. Úzdikter qa­ta­ryn­da ar­naıy stıpendııa alatyn edim. – Ivan Adamovıch, úlken ómirge qalaı qadam bastyńyz? – 1980 jyly ınstıtýtty támam­daǵannan keıin meni Malınovkaǵa jiberdi. Ol jyldary ata-anam Kras­nyı Flag aýylyna kóship barǵan edi. Aýyl basshysy meni ózine shaqyryp, qalýymdy surady. Biraq men ıns­tı­týttan Malınovkaǵa arnaıy jol­damamen barǵanymdy aıtyp, kelise qoımadym. Aqyry ol kisi Ivan Sharfqa hat jazyp, qolyma ustatty. Malınovkaǵa kelip, hatty Ivan Iva­novıchtiń qolyna ustattym. Asyqpaı oqyp shyǵyp aldy da maǵan barlaı qarap: “Jigitim, qalaı desem bolady. Týrasyn aıtaıyn, bul tańdaýyń durys emes. “Krasnyı Flag” sharýashylyǵy kenjelep qalǵan, bolashaǵy joq aýyl. Sen, árıne, óziń bilesiń, baramyn deseń ustamaımyn, mamandar bizde jetip artylady”, – dep kesip aıtty. Rahmetimdi aıtyp, aýylǵa keldim de eńbek jolymdy bastadym. Arada úsh jyl ótken soń meniń sýretim aýdan ozattary qatarynda qurmet taqta­synda ilýli turdy. Sýretim gazet betinen túspedi. Eńbek jolymda órleý bastaldy. Áýeli brıgadır, so­dan soń bólimshe meńgerýshisi bol­dym. Joǵary jaqtaǵylar da nazarǵa alyp, aýdandyq komsomol komı­te­tin basqarý, Malınovka aýylynyń bas ınjeneri, Krasnyı Flag aýy­lynyń bas ınjeneri sııaqty jaý­ap­ty qyzmetter usyndy. “Jaspyn ǵoı, bolmaımyn”, – desem, bas­tyq­tar tyńdamaıdy. “Sen kommýnıssiń be?”, “Kommýnıspin”. “Onda bara­syń”, – deıdi. Myna jaqtan Ivan Ivanovıch te qolqa salyp, ózine shaqyryp jatty. Ne kerek, meni kón­dire almaǵan olar aýdannyń bi­rinshi hatshysyna júginedi. Olardyń ne aıtyp, ne keliskeni maǵan áli kúnge belgisiz. Erteńine Krasnyı Flag aýylynyń ınjeneri atanyp, 4 aıdan keıin dırektordyń sha­rýa­shylyq jónindegi orynba­sary bolyp shyqtym. Iske shabyttana kiristim. Aınalasy eki jarym jyl­dyń ishinde bizdiń aýylda respýb­lıkadaǵy eń úzdik munaı bazasy, máshıne aýlasy asqaqtap turdy. Endi maǵan dırektorlyq qyzmet usy­nyla bastady. Ár túrli keń­shar­lar ataldy. Onyń ishinde Far­for zaýyty, Rodına keńshary da bar edi. “Jaspyn, 28-de ǵa­namyn, qaıdaǵy dırektorlyq”, – deımin. Biraq, basshylar tá­ýe­kelge baryp, Rodına keńsha­ry­nyń dırektorlyǵyna taǵaı­yndap jiberdi. Bul 1987 jyl bolatyn. Sodan beri qyzý eń­bekke toly 23 jylym ótipti. – Túrli ulttardyń mıýaly mekeni bolǵan Rodına aýylynyń turǵyndary bir kisiniń balasyndaı uıysa eńbek etýde. Prezıdent sózimen aıtsam, “Saýsaq birikpeı, ıne ilikpeıdi” degen bar ǵoı. Sizdiń aýyl bútin bir elge úlgi bolyp otyr. Osy bıikke qalaı jettińizder? – Ońashada oıǵa ketemin. Buryn qalaı boldy, qazir qalaı, qalaı istedim degendeı. Shyny kerek, Krasnyı Flagta jaıly turmys keshtim. Barlyq jaǵynan qamtylǵan qos qabatty úıim boldy. Al Ro­dınaǵa kelgende jataq­ha­nada turdym. Birde-bir kóshede tas jol, jaryq, tazalyq joq. Jańbyr jaýsa, adam aıaǵyn alyp júre al­maıtyn mı batpaq bo­latyn. Turǵyn úılerde jylý or­talyǵy, aýyz sý, ájethana degender atymen joq. Turǵyndardyń 95 paıy­­zy orystar, ýkraındar, belo­rýs­tar boldy. 90-jyldardaǵy tarıhı otandaryna jappaı kóshý úrdisi bizdi de aına­lyp ótpedi. Tek maǵan sen­gender ǵana jyly ornyn sýytpady. Eki belorýs pen bir orys qarııasy ǵana kóship ketti. Búginde turǵyndar ma­ǵan dán rıza. Olar qazir aıranyn urttap, qoıyn qurt­tap degendeı, mamyrajaı tirshilik keship jatyr. Bizde qoqysty senbi­likte tazalaı­myz degen uǵym joq. Tazala degen buıryq joq, tártip qana bar. Árbir turǵyn sol tártipti oryndaýǵa min­detti. Aýylymyzdyń jyl on eki aı aınadaı jarqyrap turýy turǵyndar aýyzbirliginiń aıqyn aıǵaǵy. – Ivan Adamovıch, jastar saıa­sa­tynda úlken jetistikterge jet­­tińizder. Osy jaıly aıtyp ótseńiz. – Iá, 90-jyldardyń ortasynda quldyraý boldy ǵoı. Halyq qınalyp qaldy. Balasy oqý ozaty, úzdigi bolsa da oqýǵa túsire almady. Qarjyǵa kelgende tuıyqqa tireldi. Osy kezde sharýashylyq atynan kómek qolymdy sozdym. Sharýa­shylyq 20 jyl ishinde mekteptiń 200 túlegine aqyly joǵary bilim alyp berdi. Keıbiri aýylda eńbek istese, keıbiri qalada isteıdi. Bes dá­rigerdi daıyndap shyǵardyq. Aýy­lymyzǵa keregi jalǵyz-aq dáriger. Sondyqtan olardyń qalaǵan je­rinde eńbek etýine qarsy bolmadym. Kezdese qalǵanda: “Esterińde bol­syn, eger de osy aýyldyń bir adamy muqtaj bolyp aldaryńyzǵa bar­ǵanda, kómekterińdi aıap qalsańdar, menen jaqsylyq kútpeńder”, – dep otyramyn. Olar da antyna adal bo­lyp, qyzmet istep jatyr. Keı­bi­reýler alǵysyn bildirip, úlkendi-kishili syılyqtar usynyp jatady. Olardan kórme jasap ta qoıdym... Kenet keń bólmede Shámshiniń ataqty “Qaıyqta” áni qalyqtap bara jatty. Eleń ete qaldyq. Ivan Ivanovıchtiń uıaly telefony eken: “Assalaýmaǵaleıkým... Alla dep, Sáke! – dep bastaǵan ol áldebi­reý­men sharýa jaıyn áńgimelep ketti. Jaılap jan-jaǵyma kóz júgirte bastadym. Murajaı sııaqty. Bir qa­byrǵadaǵy vıtrına túrli kýboktarǵa toly bolsa, ekinshi qabyrǵaǵa dıp­lomdar men ordender ilinipti. Telefonyn qorabyna salǵan Ivan Adamovıch bizdiń tańyr­qaǵ­a­nymyzdy júzimizden ańǵarsa kerek: “Mynaý meniń marapat­tarym. Shetinen bastap tanys­tyraıyn. Bilim úzdigi, Dostyq ordeni, Parasat ordeni, Georgıı kresi. Al mynaý – Shapaǵat medali. Osynyń bári – úzdiksiz izdený men talmaı eńbek etýdiń nátıjesi. Men úshin mektep qashanda basty nazarda. Mektep dırektory jańa mamanǵa úı berý, jóndeý, tamaq, t.b. aqsha jınaý sııaqty máselelerge bas qa­tyr­maı­dy. Ne kerekti taýyp berý sharýa­shylyqtyń moı­nyn­da. Nátı­je­si sizderge de belgili ǵoı. Túlek­te­ri­mizdiń 99 paıyzy joǵary oqý or­nyna túsip jatyr. Prezıdent osy­dan 10 jyl buryn kelgende sal­­ta­naty jarasqan mekte­bi­mizdi kórip qatty tańdandy. “Mun­daı mektep Astanada joq, jaraısyń jigitim!” – dedi qolymdy qysyp. – Keden odaǵy jaıly ne aı­tasyz? Sizdiń ónimderińiz osyǵan qanshalyqty daıyn? – 1987 jyly bizdiń sharýa­shy­lyq óndirgen sút quramynda aýdan boıynsha 2,5 – 3 paıyz týberkýlez, brýsellez belgileri kezdesetin. Son­dyq­tan biz sút ónimderimizdi qala qa­b­yldamaıtyn. Qorǵaljynǵa aparyp toń maı ǵana ázirledik. Sondaı daǵdarysqa ushyraǵan sha­rýashylyq boldy. Al qazir qan­daı­myz. Byltyr Aqmola oblysy boı­ynsha óndirilgen súttiń 50 paıyzyn biz óndirdik. Aýylsharýashylyq salasy boıynsha bes aýdannan artyq salyq tóleımiz. Keden odaǵy bizge eshqandaı báse­kelestik týdyra almaıdy. Bizdiń bas­ty ónim – astyq. Al onyń sapasy Reseıdikinen de anaǵurlym joǵary. Ekinshi basty ónim – sút. Basqa elder Astanaǵa maıy alynbaǵan sút ákele almaıdy. Ákelse, zalalsyz­dan­­dy­rylǵan, qoıytyl­ǵan sút ne­mese sút un­taǵyn ákeledi. Al bizdiń óndiretinimiz maıy alyn­baǵan sút. Biz qazir ar­naıy kompıý­terlik qon­dyrǵy­lar­men jabdyq­tal­ǵan úlken sút zaýy­tyn iske qosý úshin qujat­ta­ryn daı­yndaý ústin­demiz. Qondyr­ǵy­lardy shetelden ákelip ornattyq. 100 paıyz sart-surt etip istep tur. Budan keıin básekelestik jaıly sóz bolýy da múmkin emes. Tabys kilti nede? Ivan Adamovıch bizge altyn ýaqy­tyn bólip, uzaq áńgimelesti. Áńgime sońynda aýyldy aralatýǵa arnaıy kólik daıyndaǵanyn, shopyrdyń bizdi esik aldynda kútip turǵanyn aıtty. Sheksiz alǵysy­myzdy bildirip shyǵyp kettik. Keńseniń aldynda japonnyń jol tańdamaıtyn júrdek kóligin mingen etjeńdi orys jigiti kútip tur eken. Aınadaı tap-taza keń kóshemen zaýlatyp kelemiz. Shopyr jigittiń aýzy jabylar emes: – Aýylǵa Ivan Adamovıch kel­gende jańa úılengen men osy kósheniń shetinde turatyn edim. Onda mynadaı asfalt joq. Kóshe degen mı batpaq. Aıaǵyma rezeńke etik kıip alyp, áıelim ekeýmiz klýbqa kınoǵa baramyz. Sonda my­na jer qysy-jazy ketpeıtin yrań­dy sý bolatyn, áıelimdi arqalap ótýshi edim, – deıdi oıpańdaý jerdi ıegimen nusqap. Aldymen maqtaýly mal sharýa­shylyǵyna buryldyq. Shopyr jigit qolyndaǵy áldebir túımeni basyp qaldy. Shlagbaým ózdiginen kóte­ri­lip bara jatty. Qoranyń darbazasy aıqara ashyq eken, máshıneniń ek­pinin irikpeı enip kettik. Ortasynda tas jol. Joldyń irgesine mal azy­ǵy. Taǵy sol kórinis. Aınadaı jal­tyrap tur. Kóldeneń jatqan kók shy­byq kórinbeıdi. Joldyń qos qap­talynda qazaqtyń kádimgi shańy­raq múıizdi aqbas sıyrynan ala­bó­ten toqal sıyrlar jelinderi jer syzyp mańdyp júr. Qulaq túbinen shopyr­dyń sambyrlaǵan daýsy estiledi: – Bul – asyl tuqymdy sıyr­lar. Kanadadan ushaqpen alǵyzdyq. О́riske aıdamaımyz. Qysy-jazy osynda. Bas jip degendi bilmeıdi. Jemi tógýli, shóbi salýly. Myna jep jatqandary jeti túrli mıne­raldan baıytylyp daıyndalǵan azyq. Qulaqtaryndaǵy arnaıy chıp belgi. Soǵan qarap sı­yrdyń jasyn, tegin, qansha tólde­ge­nin, qansha jem jegenin bilýge bo­la­dy. Bularǵa taıaq silteýge, aıqaı­laýǵa, dabyl berýge bolmaıdy. Súti ketip qa­lady. Astyn aqyryn ǵana dy­byssyz jyljıtyn lentamen tazartyp alyp otyramyz. Tipti qasynatyn ta­raq ta avtomat­tandyrylǵan, – deıdi ol. Máshıne kilt toqtady. Qos qa­batty ǵımaratqa aıaldappyz. Sho­­pyr sóılep keledi: “Mynaý klasterli sút zaýyty, tehnologııanyń bári Ger­ma­nııadan ákelip ornatylǵan. Qaımaq, maı, irimshik, qurt, taǵy basqalary osynda óndiriledi. Myna jerde sıyr saýylady. Ony “karý­sel” dep ataı­dy. Bul aınalyp turǵanda Bet­hovenniń janǵa jaıly sımfonııasy oınalady. Mýzyka sıyrdy ısintedi. Isingen bir sıyr­dyń súttiligi 40 lıtrge deıin jetedi”. Jol-jónekeı qarttar úıine bas suqtyq. Qyzdyń jıǵan júgindeı tap-tuınaqtaı bólmeler. Ine-jipten jańa shyqqandaı atlaspen tystalǵan kórpe-jastyq. Sheteldiń qymbat jıhazdary men turmystyq tehnı­kalary úılesip-aq tur. Qart­tardyń kóńilin tamyr­shy­daı tap basa­tyn bizdiń Ivan Adamovıch suńǵyla ǵoı. Qarańyzshy, vannasy, ájethanasy bári ishinde. Televızor, muzdatqysh, ne kerektiń bári osynda. Bir-eki sýret túsirip kóshege shyqtyq. Abaı kóshesin boılap kelemiz. – Áýelde halyq Saýershtrasse dep ataýdy uıǵaryp edi. Bastyqtyń ózi qarsy bolyp, Abaı dep ataýdy us­­yndy. Mynaý meniń úıim, al my­naý úıde 2006 jyly Prezıdent qo­naq bolǵan, – dep shopyr jigit ta­nys­tyryp keledi. Aýyl syrtyna shyqtyq. – Bul ne tas? Eskertkish pe? – artqy oryndyqta otyrǵan áriptes­terim qyzyǵýshylyq tanytyp, ál­deneni surap jatyr. Jalt qaradym. Qaptalymyzda bıiktigi kisi boıyn­daı jerge ornatylǵan granıt tas qalyp barady. Bajaılap qarasam, arabsha jazýy bar kóktas eken. Sharbaqpen qorshap, aıshyqty aı bekitipti. “Bul jerde erte zamanda musylmandar qo­rymy bolǵan eken. Mal aıaǵy bas­pa­syn dep sharbaqpen qorshap, qaladan belgi tas ákelip qoıdyq. Astana meshitinen arnaıy ımam sha­qyrtyp, duǵa qyldyq”, – deıdi Sa­sha. Mine, týǵan eldiń sal­tyn, dás­túrin syı­laǵan Ivan Ada­movıch úlken júrekti azamat ekenin shúbásiz moıyndatty. Máshıne sýpermarketke tum­sy­ǵyn tireı toqtady. Kire beriste qo­lymyzǵa sebet alyp dúkendi aralap júrmiz. Kádimgi Astananyń dúke­nin­deı. Aıyr­mashylyǵy – sút ónim­deri óte arzan. Sút ónimderin syqa toltyryp aldyq ta, shopyr jigitpen qol bulǵaı qoshtasyp jol­ǵa shyq­tyq. Aýyldan shyǵa bere qanattaryn kúnge qaqtaǵan aq sha­ǵa­ladaı tizilip turǵan An-2 ushaq­taryn alystan sýretke túsirdim. Bolashaqta barlyq aý­yldar osylaı órkendese eken degen jalǵyz tilek­pen attandyq. Bolat BAIQASOV. Aqmola oblysy, Selınograd aýdany, Aqmol aýyly.