Memlekettik másele
О́tken jyldyń sońynda jańadan zań qabyldanyp, ár oblysta, Almaty men Astana qalalarynda jáne Qazaqstan Respýblıkasy Áskerı sotynda bir-birden tek asa aýyr qylmystardy qaraıtyn mamandandyrylǵan aýdanaralyq sottary qurylyp, osy jyldyń basynan bastap óz qyzmetterine kiristi. Sonyń ishinde QR qylmystyq ister jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq áskerı sotynyń qaraýyna Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵynda jasalǵan asa aýyr áskerı qylmystar jiberiledi.
Eger sotqa tartylǵan adam, ıaǵnı sottalýshy ózine qatysty qylmystyq isti alqa bılerdiń qatysýymen qaralýyn ótinse, onda zań tártibimen tańdap alynǵan 10 alqabıdiń (taǵy da eki qosalqy bı) qatysýymen qaraýǵa mindetti.
Bul isterdi qaraýdaǵy mamandandyrylǵan áskerı sot úshin qıynshylyqtardyń negizi olardyń búkil respýblıka aýmaǵy boıynsha issaparmen baryp qaralýynda jáne de sottalýshynyń ótinishi bola qalǵan jaǵdaıda 12 alqabıdi oblystyq máslıhat qurǵan tizim boıynsha tańdap alý, ári solardyń qatysýymen isti qaraýdyń zańdyq turǵydan da, materıaldyq turǵydan da, ýaqyt turǵysynan da qıyndyǵy men kúrdeliligi bary ras.
Ata-babalarymyz negizin qalap ketken, qazirgi kezde umyt qalǵan bıler soty – dala demokratııasynyń naǵyz úlgisi bolǵany, túrli daý-damaılardy ádil sheship, qara qyldy qaq jarǵandaı etip ádil bılik aıtýda teńdessiz bolǵanyna tań qalmasqa sharań joq. Al qazirgi alqabıler týraly aıtar bolsaq, onyń qarapaıym halyqty sot bıligine, sot tóreligin júrgizýge tartý maqsatynda ıgi oımen qatar kemshin tustary da jeterlik.
2007-2009 jyldary aralyǵynda respýblıka boıynsha alqabılerdiń qatysýymen barlyǵy 256 tulǵaǵa baılanysty 137 qylmystyq is qaralypty. Onyń 26-sy aqtalǵan. Osynyń ózi bul ınstıtýttyń bizdiń elimizge kirgizilýi áli de bolsa erte ekendiginiń aıǵaǵy. Sonymen qatar, buǵan biz zańdyq turǵydan da, azamattardyń quqyqtyq sanasynyń damý deńgeıi turǵysynan da, psıhologııalyq turǵydan da, respýblıka aýmaǵynyń óte keńdigi turǵysynan da, osy terrıtorııaǵa ornalasqan halyqtyń tyǵyzdyǵynyń azdyǵy turǵysynan da áli daıyn emes ekendigimizdi kórsetedi.
Sottalýshynyń ótinishimen oǵan qatysty qylmystyq isti alqabılerdiń qatysýymen qaraý kezde, zań negizinde jasalǵan alqabılerge úmitkerler tizimi boıynsha sot májilisine qatynasatyn azamattardyń 60-80-in sotqa shaqyrtyp, onyń ishinen, zań talaptary negizinde, 12 alqabıdi iriktep tańdap alý ýaqyt shyǵynyn ǵana emes, birshama materıaldyq shyǵynnyń jumsalatyndyǵy da jasyryn emes.
Quqyqtyq habarlamanyń áli de bolsa jetkiliksizdigi, qoǵamda azamattar arasynda alqabıler týraly zańdy túsindirý jumystarynyń joqtyǵy, azamattardyń quqyqtyq sana deńgeıiniń tómendigi, sýdıaǵa úmitkerlerdi daıyndaý sapasy men kadrdy tańdap alýdaǵy kemshilikter men jónsizdikterdi de aıtpaı ketýge bolmaıdy.
Árbir alqabıge sot prosesine qatysqan kúnderine zań talabyna sáıkes tóraǵalyq etýshi sýdıanyń kúndik jalaqysynyń 50 paıyzy tólenýi qajet. Bul kúnine shamamen 5 myń teńge. Mysaly, bir qylmystyq is boıynsha sot talqylaýy úkim shyǵarǵan kúnmen qosa alǵanda 10 kúnge sozylsa, onda 50 myń teńge bir alqabıge, al ony 12-ge kóbeıtse, barlyǵy 600 myń teńge kóleminde bolady eken. Sonda bir qylmystyq is boıynsha osynshama qarjy jumsalsa, búkil respýblıka boıynsha qanshama qarjy jumsalatyndyǵyn esepteı berińiz.
Al osyǵan jumsalǵan qarjyny kásibı sýdıalardyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa, jalaqysyn ulǵaıtýǵa, sot ǵımarattaryn salýǵa, olardyń materıaldyq-tehnıkalyq jaǵyn damytýǵa jumsasa, quba-qup bolar edi.
Buryndary eki halyq zasedatelderin taýyp, olardy jumystarynan, qyzmetterinen bosattyryp, iske qatystyrý – sýdıanyń onsyz da qymbat ýaqytyn alatyn is bolatyndyǵy kópshilik zańgerlerge belgili jáıt. Al endi jer kólemi qashyq oblys aýmaǵynda turatyn 50-den 100-ge deıingi adamdy sotqa shaqyrtyp, olardyń ishinen 12 adamdy zańǵa sáıkes tańdap alýdyń ózi – sýdıanyń kóp ýaqytyn alatyndyǵy, onsyz da qaraıtyn istiń kóptiginen, qanshalyqty qıyndyq týǵyzatyndyǵy aıtpasa da túsinikti. Bul – bir.
Ekinshiden, sot prosesine tóraǵalyq etýshi sýdıa alqabılerge aıyptyń mazmunyn, aıypkerge taǵylyp otyrǵan qylmystyq zańnyń baptaryna jeke-jeke toqtalyp, qalaı dárejelenetindigin, belgilerin, jaza túrlerin jáne de qylmystyq ister júrgizý kodeksiniń osyǵan qatysty barlyq baptaryn jáne de basqa da mán-jaılardy táptishtep túsindirip berýi kerek. Al zańnan habary az nemese habary joq alqabılerge buny túsiný, árıne, úlken qıyndyq týdyrary sózsiz. Sot tergeýiniń nátıjesi men taraptardyń jaryssózderi negizinde tóraǵalyq etýshi alqabılerdiń sheshýine jatatyn úsh suraqty: 1) árekettiń oryn alǵany dáleldendi me? 2) bul áreketti sottalýshynyń jasaǵany dáleldendi me? 3) bul árekettiń jasalýyna sottalýshy kináli me degen jáne basqa suraqtardy árbir sottalýshyǵa qatysty jeke, jazbasha túrde tujyrymdap, alqabılerge oqyp, solardyń qaraýyna beredi. Osynshama kóp suraqtarǵa saýatty jaýap qaıtarý, tehnıkalyq jaǵyn aıtpaǵannyń ózinde, zańdyq bilimi joq, mádenıeti men oı órisi ártúrli alqabıge múshe adamdar úshin qanshama qıyndyq týǵyzatyndyǵy aıtpasa da túsinikti.
Úshinshiden, alqabıler tarapynan qylmystyq iste qaralǵan ártúrli mán-jaılardyń syrt adamdarǵa jaıylmaýyna, olardyń osy iske múddeli bóten adamdarmen baılanys jasamaýyna, keńesý bólmesindegi qupııanyń jarııa etilmeýine kim kepildik bere alady? Kepildik tek olardyń zań aldyndaǵy, sotqa qatysýshylar aldyndaǵy ar-uıaty ǵana. Tórtinshiden, osy aıtylǵandardy, ıaǵnı alqabıler zańda belgilengen mindetterin buzǵan jaǵdaıda olardy dáleldep, jaýapkershilikke tartý da ońaı emes.
Osynshama prosedýradan keıin, zańda kórsetilgendeı, sýdıa alqabılermen qosylyp úkim shyǵarý úshin keńesý bólmesine birge baryp, olarǵa basshylyq jasaı otyryp, sottalýshynyń kinásiniń dáleldengendigi nemese dáleldenbegendigi, aıybyna taǵylyp otyrǵan qylmysty jasaǵany nemese jasamaǵany, qylmystyq is-áreketterin dárejeleý jáne jaza taǵaıyndaý sekildi máselelerdi birge otyryp sheshý jaǵy onsha qısynǵa kele bermeıdi.
Keńesý bólmesinde alqabıler eshkimniń qatysýynsyz óz pikirlerin aıtsa durys bolar edi. Alqabılerdiń árqaısysy sottalýshynyń bolashaq taǵdyryn sheshetin bı bolǵandyqtan, kem degende, qaralyp jatqan iske qatysty zań normalarynan habary bolsa ıgi edi.
“Ádil bıdiń elin daý aralamaıdy, ádil hannyń aýylyn jaý aralamaıdy” degen eken dana halqymyz. Ádildik joq jerde bári bekershilik. Ádildiktiń, aqıqattyń joly qashanda óte aýyr bolǵan. Ádiletsizdiktiń eń soraqysy, zań jolymen jasalǵan ádiletsizdik dep bilemin... Ádiletti bolý, shyndyqty aıtý, shyndyqta turý, zańdy úkim, ádil sheshim shyǵarý úlken biliktilikti, bilimdilikti, bir betkeılikti, qajyrlylyqty, kerekti jerinde minez tanytýdy, myqty densaýlyqty qajet etedi. Osylardyń bári sýdıanyń, bıdiń júıkesine, densaýlyǵyna aýyr syzat túsiretini daýsyz. О́ıtkeni, keıbir adamdar shyndyqty aýyzsha aıtýǵa kelgende aldyna jan salmaǵanymen, betpe-bet, jeme-jemge kelgende taıqyp shyǵa keledi. Shyndyqtyń kózine týra qaraı almaıdy, sebebi ol adamnyń ózi júrek túkpirinde shyndyqty, ádildikti jaqsy kórmeıdi. Alaıda, óziniń dilinde joq ádilettilikti basqa jaqtan izdegisi keledi. Shyndyqty basqadan izdemes buryn, adam óziniń isinde, sózinde ádiletti bolýy kerek. Adam bir bylǵanbaý kerek. Bylǵansa boldy-aq, sol bir jaman, las ádetke úıir bolyp qala beredi.
Sot bıligi memlekettik bıliktiń bir tarmaǵy. Sondyqtan da sot Tóreligin ádil júrgizý qoǵamdy, eldi, adamdardy jaqsylyqqa aparatyn tóte jol. Demek, óte úlken jaýapkershilikke tıisti jalaqy da bolǵany abzal. Mysaly, kórshimiz Reseı men Túrkııadaǵy biz sııaqty sýdıalar bizderden eki-úsh ese artyq jalaqy alatyndyǵy belgili. Qazaqstan jeriniń asty da, ústi de baılyqqa tunyp turǵan baı el, sony tıimdi paıdalansa, respýblıka boıynsha barlyq sany shamamen 2500-deı bolatyn sýdıalardy, eshnársege, eshteńege alańdamaıtyndaı materıaldyq jaǵynan laıyqty qamtamasyz etýge bolady ǵoı. Sebebi, “sanany turmys bıleıdi” dep K.Marks aıtqandaı, eger alar jalaqysy joǵary bolsa, óz otbasynyń muqtaj-talaptaryn belgili bir mólsherde erkin qanaǵattandyra alsa, onda ar-uıatyn oılaıtyn sanaly sýdıa jemqorlyqtyń, paraqorlyqtyń aýylynan alystaý júretindigine kámil senimim bar.
“Halyqqa baı qut emes, bı qut”degen eken Tóle bı. Jáne de handa qyryq adamnyń aqyly bolsa, bıde qyryq adamnyń ary men bilimi bolady depti. Osylardy tereń zerdelesek, el, jurt, halyq aldynda sýdıanyń orny da, qyzmeti de zor ekenin anyq baıqaımyz. Sýdıa, bı, shyn máninde, memleket pen qoǵamnyń, zańnyń óte iri tulǵasy.
Sondyqtan da, osyǵan baılanysty meniń jeke pikirim, sýdıaǵa úmitker adam ómirlik te, kásibı de mol tájirıbesi bar, jaqsy men jamannyń ara jigin ajyrata biletin, jasy 30-35-ke tolǵan, joǵary zań bilimi bar, ary taza, mádenıetti, ádiletti sheshim qabyldaýǵa jany qumar, zańsyzdyqqa basqyzatyn qoqan-loqy áreketterden jasqanbaıtyn, parasatty adam bolýy qajet. Oblystyq sotqa 40-45 jasqa, al Joǵarǵy Sotqa 50-55-ke tolǵan, tómengi sot ınstansııalarynda keminde 5-10 jyl sýdıa bolyp qyzmet istegender arasynan iriktelip, tańdalyp alynsa, nur ústine nur bolar edi.
Sonymen qatar, sýdıaǵa úmitkermen birge qyzmettes bolǵan, ony adamı, kásibı jaǵynan jaqsy biletin eki-úsh bedeldi zańgerler nemese tikeleı bastyqtary jazbasha minezdeme (rekomendasııa) berse jáne sonysyna olar belgili bir dárejede jaýapty bolsa.
Elbasy N.Nazarbaev ta byltyrǵy jyly qarashada ótken Qazaqstan Respýblıkasy sýdıalarynyń 5-sezinde sýdıa qyzmetine ornalasý úshin jas mólsherin kóterýdi, al qazirgi zańda kórsetilgen 25 jasty tym az sanaıtyndyǵyn qadap aıtty.
Sýdıalyq qyzmet, quqyqtyq-demokratııalyq eldi qurý jáne damytý barysynda, ádil zań negizinde durys bılik aıtýdy talap etetin, ári sot sheshimi men úkimine sońǵy bolyp núkte qoıatyn, zań salasynyń ishindegi eń shoqtyǵy bıik, jaýapkershiligi óte zor, mártebesi bólek memlekettik laýazym dep esepteımin.
Ondaı laýazymdy, zor mártebeli memlekettik sýdıalyq taqqa otyrǵan tulǵa qazaqtyń tilin, tarıhyn, ádet-ǵurpyn, ádebıetin bilip, sharıǵatty tanyǵan ımandy azamat bolsa. Dana Abaı “Imannyń tazalyǵyn shyn uqtyrmaı, syrtyn qansha jýsa da ishi ońbaǵan” degen eken. Bizde ıman jetkiliksiz. Tazalyǵy bolmaǵan adam, meıli bilimdi, meıli aqyldy, kim bolsa, ol bolsyn, eshkimge opa bermeıdi. О́ıtkeni eń joǵarǵy sot – ol adam boıyndaǵy ar soty. Zańsyz úkim shyǵarǵan sýdıa ózine-ózi úkim shyǵarǵanmen teń.
Sottyń, jalpy sot júıesiniń abyroıy men bedeli árbir sýdıanyń ar tazalyǵy men bilimdiliginen, parasattylyǵynan quralady demekpin.