Ormandaǵy ahýal ońalyp keledi

Talbesik

Oblys basshylyǵy talaı jylǵa sozylǵan osy bir qıyn túıinniń bir mánisin tapqandaı. Ol qazir qalaı júzege asýda? Reseı jaqtaǵy orman ishiniń qyzyl órti orystardyń bek ma­­­­­­­­zalaryn ketirgenderin sol jaqta turatyn jýrnalıst áriptesterden estip, teledıdar arqyly kórip-bilip otyrmyz. Tamyzdyń kúni soltústik óńirde de mı qaınatar ystyq. Shal­daı, Besqaraǵaı ormanshy­la­ry, órt sóndirýshiler, tótenshe jaǵdaılar basqarmasy kúndiz-túni tabıǵat kúzetinde. Orman kúzet­shileriniń kózin ala bere, qasqóıler ádeıi shyrpy tastap úlgeretin sı­ıaqty. Reseı ormandary tabıǵattyń alapat ystyq sharpýynan otqa oranyp janyp jatsa, bizdiń óńir­lerdegi aǵash baılyǵynyń kezinde tikeleı adam qolymen qasaqana jasalǵan qııanattyń kesirinen órtengenin bári de biledi. Aqshaǵa qunyǵý, toıymsyzdyqtyń kesi­rinen ormandy órteýge qaskóı­lerdiń dátteri jetedi. Jeriniń 40 paıyzǵa jýyǵyn orman alqaptary alyp jatqan Reseıdiń keıbir ormandy óńirleri jalǵa da berilgen eken, osy ýaqytqa deıin bizdiń elimizben salystyrǵanda olarda orman órtterin boldyrmaý úsh-tórt esege az bolatyn-dy, qalyń aǵash qoryn saqtaýǵa erekshe mán berip, spýtnık júıesi arqyly baqylaýǵa alyn­ǵanyn da bilemiz. Bizde de ormandy qorǵap órtten saqtaýǵa arnalǵan tehnıka, baılanys qural­dary jetkilikti. Jetpeı turǵany or­mandy alqaptar shetinde bálen­baı jyldar boıy turyp kele jat­qan halyqtyń sanasynyń tómen­digi, toǵysharlyq áreketteri bolyp otyr. Árıne, jurttyń bárin birdeı toǵyshar, qatygez dep qaralaýdan aýlaqpyz, aýyl halqynyń arasynda da óz jerine, týǵan topyraqqa jan­ashyrlyqpen qaraıtyn tabıǵat súıgish jandar az emes, biraq, bir qaryn maıdy bir qumalaq shiritedi dep, aǵash otaǵan bir aramzanyń aty búkil bir aýylǵa tıeri de anyq. Or­mandy qasaqana órtep jiberetinder áli de bar. Kúni keshe osy másele Úkimet otyrysynda da aıtyldy. Osydan jeti-segiz jyl buryn Shal­daı men Besqaraǵaı ormandary jazdyń shilińgir ystyǵynda ǵana emes, salqyn kúz aılarynyń ózinde órtke oranyp, el ishin dúrliktir­geni esimizde. Sol kezde “ormandy keı­bir dókeıler, tipti orman bas­shylary ózderi ádeıi órtetedi eken” degen qaýeset te shyǵyp júrdi. Qos-qostan kottedj salyp, qymbat kólikter minip, aıaq astynan baıyp shyǵa kelgen keıbir orman basshy­lary da jazasyz ketti. Kezinde Shal­­daı ormandaryn aralap óz kózi­men kórgen Sherhan Murtaza aǵa basta­ǵan bir top depýtat ta estip-bilip, “bir kiltıpan bary ras-aý” dep oı túıip qaıtqan edi. Sher­han Murtaza aǵa osy dúdamal jaı­ly óziniń “Aqyndar men ákimder” degen kitabynda jazdy da. Tabı­ǵat­tyń sulýlyǵyn, orman baılyǵyn qatygezdikpen qyrqyp, tegin oljaǵa kenelip, óz qoǵamyna janashyrlyq tanytpaıtyndardyń isi elimizge orasan zor shyǵyn keltirdi. О́ńirde ekologııalyq aýyr ahýal qalyptasa bastady. Buǵan 1997-2007 jyldar aralyǵynda on jyl boıy oty sónbegen orman órtterin qosyńyz. Ormannyń 24 paıyzy, ıaǵnı 47 myń gektar alqap órtendi. Orman­shylar qaza boldy. Úıler, qora-qopsy janyp ketti. Qalyń aǵashty aıaýsyz kesip, otap jatqandardyń da áre­keti tyıylmady. Keıin Úkimettiń sırep bara jatqan orman alqabyn saqtap qalýdy qolǵa alǵan daby­lynan keıin jaǵdaı birtindep qa­lypqa kelip qaldy. Ishten shyq­qan jaý jaman. О́kinishke qaraı, “Ertis ormany” tabıǵı rezervaty aýma­ǵynda ornalasqan Shaldaı jáne Besqaraǵaı orman sharýashy­lyq­tarynyń mańaıynda otyrǵan keıbir turǵyndardyń ózderi ata-babasynan beri pana bolyp kele jatqan qara ormandy aıaýsyz bal­ta­laýǵa áýestengen kórinedi. My­na­daı derekter bar. “Ertis ormany” sharýashylyǵy boıynsha alǵanda byltyr 5427,29 tekshe metr aǵash ur­lanǵan bolsa, osynyń 3942,29 tekshe metri Shaldaı bó­lim­shesine qarasty orman sharýashylyǵynan urlanypty. Budan kelgen shyǵyn 137400,2 myń teńgeni quraıdy. Álgi aǵash urlaýshylaryń “meni nege kórsetesiń” dep orman kúzetshilerin uryp tastaıtyn kezderi de boldy. Aǵash kesý isi jalǵasa berdi. Kú­zet­shiler buǵan eń aldymen jergilikti ishki ister bólimderiniń qyzmet­ker­leri kináli dese, tártip saqshylary oqıǵany ýaqytynda habarlamaıtyn ormanshylardyń ózderi kináli dep keldi. Tekserý kórsetkendeı, ótken jyly Shaldaı jáne Besqaraǵaı orman sharýashylyqtarynda 800-den astam zańsyz aǵash kesý oqıǵa­lary tirkelgen kórinedi. Barlyǵyna bolmasa da jartylaı qylmystyq is qozǵalypty. Orman órtteriniń shyǵýyna jol bergen basshylarǵa qarsy jaza qoldanýda da osyndaı úrdis oryn alǵan. Mysaly, 2008 jyly quqyq qorǵaý organdaryna jóneltilgen 145 materıaldyń nebá­ri segizi qylmystyq is dep qabyl­danypty. Al ótken jyly jiberil­gen 42 aryz boıynsha birde-bir is qozǵalmaǵan. Jaǵdaı bolsa kún sanap kúrdelenip bara jatty. Ne isteý kerek? Orman ahýalynyń osyndaı aýyr jaǵdaıyn osydan bir jarym jyl buryn oblysqa ákim bolyp taǵaıyndalǵan Baqytjan Saǵyntaevtyń ózi Elbasyna jet­kizýge májbúr boldy. Oblys ákimi sheshýi qıyn osy bir túıtkilge toq­taý qoıý úshin rezervatqa qaraıtyn orman alqaptaryn tikushaqpen ara­lap, órt pen qaraqshylyq áre­ketterden otalyp ketken kórinis­terdi óz kózimen kórdi. Orman aýmaǵynda turǵan sharýashylyq qurylymdary men aǵash kesetin pılorama jáne shpal keskishterdi lısenzııalaý da óz kezeginde úlken problema týdyrdy. “Ertis ormany” rezervatynyń jalpy aýmaǵy 277 myń gektardy quraıdy, 16 orman sharýashylyǵy bar. Tabıǵat qorǵaý prokýrory De­nıs О́tebaevtyń sózinshe, tipti, rezervat aýmaǵynda 2007-2009 jyl­dary ótken jıyndarda kóterilgen máseleler, buıryqtar men jarlyq­tar, qaýlylar tolyǵymen iske as­paǵan. Orman ko­deksiniń talaptary eskerilmegen. Búginde orman sha­rýa­shylyqtary ornalasqan Sharbaqty jáne Lebıaji aýdandarynda tur­ǵyndardy mal jáne ósimdik sharýa­shylyǵyna beı­imdeý jumystary iske asyp jatyr. Aýyldyqtarda “bizdi orman asy­raıdy, aǵash ur­lasam da kúnimizdi kóremiz” degen kózqaras basym. Bul aýdanda aǵash kesetin 32 qural bo­lypty. Al, aǵash urlyǵyn toqtatý úshin Lebıaji aý­da­nynda turǵyn­darǵa 16 myń gektar jer 49 jylǵa jalǵa berilipti. Oblys basshylyǵy ormanshy­larǵa, rezervat basshylaryna, or­man alqaptary ornalasqan aýdan ákim­derine qatań talap pen tártip qoıdy. Birinshiden, oblys aýmaǵyn­daǵy temir jol boıymen tasymal­da­­na­tyn aǵash ónimderi tolyq ba­qy­laýǵa alyndy. Qazir aǵash óńdeıtin qu­raldardyń 50 paıyzy joıyldy, tek ekeýi ǵana kelisim-shart boı­yn­sha jumys istep tur. Oblysta “Jaı­laý” sekildi mal sharýashy­ly­ǵyn damy­tý­ǵa arnalǵan keshendi baǵ­darlamalar jasaldy, aýyldyq­tar qoldaryna qoı berildi, “aǵashty otaǵansha mal baǵyńdar” – kóp­shiliktiń kúnkóris baǵytyn ózger­týge osylaı basqasha jol ashyldy. Ormanshylardyń 70 paıyzynyń kásibı bilimi joq bolyp shyqty. Osynyń barlyǵy orman­nyń jaǵ­daıyn aýyrlata túspese, jaqsarta alǵan joq. Qylmystyq áreketter­diń kóp jaǵdaıda ashylmaı qalýy da óziniń keri áserin tıgizdi. Buryn úı aýlasynyń ishine ornatyp alǵan aǵash kesý quraldaryn rezer­vattan 100 shaqyrym qashyqtyqqa alyp ketýge oblys ákimi Baqytjan Sa­ǵyn­taevtyń ózi usynys jasady. Bul másele tipti oblystyq máslı­hat sheshimimen bekitildi. Qos orman fılıalyndaǵy aǵashty zańsyz kesýge qatysy bar degen turǵyn­dar­dyń tizimi jasalyp, olar Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń qyzmet­ker­lerine tapsyryldy. Sonymen qatar, rezervatta 84 jeke kásipker­diń ju­mystarynyń zańdylyǵy tekserildi. Quramynda aýyl sharýa­shylyǵy men ormanshylyq maman­dary, aýdan ákimderi bar arnaıy jumys to­by quryldy. Bul kúnderi jer­gilikti pro­kýratýra, ishki ister jáne ádilet or­gandary da ormandy qor­ǵaýǵa bel­sene atsalysýda. Osyn­daı jumy­lyp, jumys isteý nátı­jesinde re­zer­vatta qalyptasqan aýyr ahýal­dy tolyqtaı ózgertýge múmkindik bar. О́tken jyly mysaly, 41 adam jazaǵa tartyldy. Bıylǵy tórt aı­dyń ishinde 14 adam jaýapqa tar­tyl­dy. Nátıje bar ma? Bar. Bul aǵash otaýshylarǵa úlken sabaq boldy. Qazir órt oqıǵalary azaı­dy. Biz osy maqalany daıyn­daý barysynda “Ertis or­ma­ny” re­zerva­ty­nyń jańa basshy­sy Qazbek Áme­tov­­pen habarlasqan edik. Jaǵ­daı­dyń tu­raq­ty baqylaýda ekenin, orman ishi aman, orman shetinde otyrǵan Shar­baqty, Lebıaji aýdan­daryna qaras­ty dalalyq jer­lerde órtter bol­ǵa­nyn, olardy búkil aý­yl halqy, ormanshy­lar bolyp són­dirip alyp otyrǵandaryn aıt­ty. Jańa basshy óz sózinde orman­dy qorǵaýǵa órt sóndirýshi máshı­ne­ler, tehnı­kalar, orman ishin ara­laý­ǵa yńǵaı­ly “Nıva” sııaqty kó­lik­ter­diń kerek ekenin aıtyp ótti. Os­y jerden qalmaq qosyn­daryn esterin jıǵyzbaı qýǵan Abylaıdyń jasyl tý ustaǵan sar­bazdarynyń biri – Barlybaı ba­tyr olarǵa ormandy bekinis ja­saýǵa mursha bermegen. Sol Abylaı qalyń ormandy qalmaqtyń qolyna bermeı, aman saqtap qalǵan Bar­lybaı batyr sarbazdaryna asa rıza bolǵan desedi... Farıda BYQAI. Pavlodar oblysy.