Bári de adam úshin

Salamattylyq salty

Meniń densaýlyq salasynda júr­genime 40 jyl, onyń 35 jyly bas dáriger qyzmetinde. Eńbek jo­lymdy elde hırýrg, balalar emhana­synyń bas dárigeri, oblystyq den­saý­lyq saqtaý bólimi bastyǵynyń orynba­sary, respýblıkalyq shıpajaıdyń, sondaı-aq sońǵy 15 jyl boıy Almatydaǵy 100 jyldan asa tarıhy bar jedel járdem klınıkalyq aýrýhanasynyń bas dárigeri bolsam, qazir №2 qalalyq emhanany basqa­ryp otyrmyn. Sondyqtan densaý­lyq saqtaý salasynyń qyzmeti tý­ra­ly ózindik pikir, jeke oılarym bar. Pende bolǵan soń adam bos ýaqy­tysynda bir mezgil ártúrli oılarǵa shomady. Men de oı ústinde otyr­myn. Elimizde jasalyp jatqan kúr­deli de mańyzdy ister Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń, Úkimet basshy­lyǵynyń táýlik boıy tynymsyz eńbekteri ekenin jaqsy bilemin. Árı­ne, onyń barlyǵy da el tynysh­tyǵy, el amandyǵy úshin. Iá, bári siz ben biz úshin, qazaq elinde, qazaq memleketinde ómir súrip jatqan ár adamnyń ómir súrýin, ár adamnyń densaýlyǵyn, turmysyn jaqsartyp, tirshiliktegi jasyn uzartý úshin. Túıindeı aıtqanda, elimizde júrip jatqan ekonomıkalyq saıası ózge­ris­terdiń barlyǵy adamnyń densaýly­ǵyn jóndep, jasyn uzartýǵa arnal­ǵan. Elimizde bastalyp ketken “Bi­ryń­ǵaı ulttyq densaýlyq saqtaý júıesi” reformasynyń, “Salamatty Qazaq­stan” memlekettik baǵdarla­ma­synyń 2010-2015 jyldarǵa arnalǵan birinshi kezeńi bastalyp ketti. Usy­nylǵan baǵdarlama Qazaqstan aza­mat­tarynyń densaýlyǵyn jaqsar­typ, ultymyzdyń demografııalyq jaǵdaıyn kóterýge zor yqpalyn tıgizeri sózsiz. Bul – óte qıyn, alaıda halyqqa óte qajet bastama. Barlyq jańa bas­tamalarǵa syn aıtylady, ol – ómir zańy. Alǵashqy 5-6 aıdaǵy qadamy­myz jaqsy. Mańyzdysy – birinshi ke­zeń­de, ıaǵnı 2010-2015 jyldary, osy­ny halyqqa jete durys túsindirý ári bilikti mamandar daıarlaý. Osy­lar­dy iske asyrý úsh jaǵdaıǵa baılanysty. Birinshisi – memleket tarapynan bólinetin qarajat. Ol jaǵy búginde barshylyq. 2004 jyly 93 mlrd.teńge bolsa, 2009 jyly 273 mlrd teńge qar­jy bólindi. Almaty qalasynyń daǵdarysqa qaramastan densaýlyq saqtaý salasyna 2010 jyly 27,2 mlrd. teńge qarajat bólindi. Bul ótken 2009 jyldan 1,5 ese artyq. Memlekettik “100 aýrýhana” baǵdar­lamasy da josparly túrde atqary­lyp jatyr. Almaty shaharynda sońǵy 25 jyldaı ýaqytta birde-bir emdeý mekemeleri salynbaǵan edi. Bıyl Jetisý aýdany “Kókjıek” jáne Alataý aýdany “Shańyraq-2” eki dárigerlik emhana iske qosyldy. Al Bostandyq aýda­nyndaǵy №17 emhana halyqqa eń qajetti jańa tehnologııalyq qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etilgen. Elbasyna alma­tylyqtardyń alǵysy sheksiz. Jyl­dyń sońyna deıin taǵy 5 emdeý or­yn­dary iske qosylmaq. Olardyń qata­rynda jedel járdem aýrýhana­sy, eresekter men balalar­dyń klı­nı­kalyq aýrýhanasy, per­zenthana qa­lalyq týberkýlezge qarsy dıspanser bar. Qalamyzdyń densaý­lyq saqtaý salasyna memleket tara­pynan bu­ryn osynshama qarajat bó­linip, halyqtyń der kezinde em qabyldap, dárigerlerge durys jumys atqarý­la­ryna jaǵdaı jasalǵan emes. Osynyń ózi Prezı­dentimiz N.Na­zarbaevtyń, Úkimet basshylarynyń, qala ákim­di­giniń halyqqa degen úlken qamqorlyǵy. Ekinshisi, jeke adamnyń óz den­saýlyǵyna jaýapkershiligi, onyń kú­tinip, ýaqtyly tekserilip, salamatty ómir súrýi. Deni saý adam – baqytty, al, densaýlyǵyn joǵaltqan adamnyń jaıy ózimizge belgili. Jalpy, Almaty qalasy boıynsha sońǵy bes jylda erlerdiń ómir súrýi 4 jylǵa, áıelderdiki 1,5 jylǵa uzar­dy. Bul – jaqsy kórsetkish. Bala týý 5%-ǵa ósti, al ólim sany 6,8%-ǵa azaıdy, halyqtyń tabıǵı ósip, kóbeıýi 12%-ǵa artty. Sońǵy jyly qala boıynsha áleýmettik aýrýlar­dyń túrin emdeýden, jazýdan biraz jaqsy ózgerister bar. Barlyq emdeý mekemelerinde memlekettik tapsyrys jarty jyldyq jospardan asyp, 110,5%-ǵa oryndaldy. Osy jarty jyldyq kórsetkishter densaýlyq saq­taý salasyndaǵy “Biryńǵaı ult­tyq densaýlyq saqtaý júıesiniń” is­ke asa bastaǵanynyń durys kórinisi. Árıne, 1-2 jyl ótken soń ha­lyqtyń ótinishi boıynsha keıbir óz­gerister engizý qajet bolar, ol – ómir­diń zańdylyǵy. Ýaqyt ótken saıyn jaqsylyqqa, jańa talaptarǵa umty­lýymyz qajet. Sol úshin elimiz­degi barlyq halyqtyń óz densaýlyǵyn saqtaý úshin, der kezinde mamandarǵa qaralyp, salamatty ómir súrý – eń basty másele. Ol – ómir talaby. Úshinshisi densaýlyq saqtaý sala­sy­nyń jumysy. Mundaǵy eń basty má­sele-uıymdastyrý máselesi, bas­shy­lardyń biliktiligi, saýattylyǵy. Me­dısınadaǵy: “Dáriger qatelesse bir adam óledi, basshy qatelesse júz adam óle­di” degen qaǵıdany umyt­paýymyz qajet! Myqty, bilgir akýsher-gıne­ko­log, hırýrg, t.b mamannyń basshy bola al­maýy múmkin. Olar bólim meńge­rý­shisi, orynbasarlyq satydan ótýi qa­jet. Densaýlyq saqtaý mı­nıstr­li­giniń sońǵy uıymdastyrǵan komıt­et­teri, onyń oblystaǵy eki bó­limsheleri óte oryndy oılasty­ryl­ǵan. Olar aqshanyń durys paıda­la­ný­yn, mekemelerdegi emdelýdiń sa­pa­syn ǵana baqylap qoımaı, maman­dar­dyń da biliktiligin tekserip otyrady. Eń bastysy, osy jańa qurylyp jatqan mekemelerdiń basshylyǵyna mınıstrliktiń alqasynda mamandar­dyń bilimin tekserip, saraptap, uı­ymdastyrý isiniń bilikti, isker, sa­ýattylaryn taǵaıyndaýǵa múmkindik bolǵany – úlken jaqsy jańalyq. Keleshekte oblystyq, qalalyq den­saý­lyq saqtaý basqarmalarynyń bas­shylary da osylaı bekitilse, óte oryndy bolar edi. Barlyǵy birinshi basshyǵa baılanysty. Ol saýatty, isker, kishipeıil, halyqqa jaqyn, eljandy azamat bolsa, barlyq máse­lelerdi sheship, eldiń kóńilinen shyǵa­dy, rahmetin alady. Almatyda tolyp jatqan respýb­lıkalyq ǵylymı ortalyqtar men bir saladaǵy sany kóp, sapasy joq kafedralar bar. Olardy qysqartyp, Astanadaǵy tárizdi holdıng qurý qajet. Medısınalyq mekemelerdiń bári bir ýnıversıtettiń shańyraǵyna shoǵyrlanyp, bilikti mamandardyń, ǵylym doktorlarynyń bir jerde, bir mekemede bolǵany óte oryndy. Qazir olar bir-birimen aıtysyp, qarama-qaıshy jumys isteýde. Ol halyqty sharshatady. Jumys alǵa baspaıdy. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi jaqynda Aqtóbe qalasynda Erbol Orynbaevtyń qatysýymen jańa júıeniń bastalýyna oraı “Sala­mat­ty Qazaqstan” memlekettik baǵdar­lamasynda aıtylǵan dári-dármekpen qamtamasyz etý máseleleriniń al­ǵash­qy jarty jyldyq qorytyn­dysyn talqylady. Qosymsha jańa pikirler aıtyldy. Eń bastysy, jańa bastamanyń alǵashqy jaqsy qadam­dary qýantady. Aýrýhanada emdelý­shilerdiń sany 2009 jylǵa salys­tyr­ǵanda 10%-ǵa tómendep, emha­na­daǵy kúndizgi tósekte em qabyldaý 36,6%-ǵa kóbeıgeni aıtylýda. Kelesi jyldarda alǵashqy me­dısınalyq kómek berý mekemelerine qarajat úsh ese artyǵymen berile­tinin estip, dárigerler qýanyp qal­dy. Sebebi, jańa bastamanyń basty baǵyty qarajatty kóp qajet etetin aýrýhanalardaǵy tósek sanyn azaı­typ, halyqqa eń qajetti alǵashqy dá­rigerlik kómek berý mekemelerin qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etip, bilikti mamandarmen tolyqtyrý. Jas mamandar máselesine keler bolsaq, bizde olardyń sany bar, sapasy az. Bıyl respýblıkamyzdaǵy barlyq dárigerler daıarlaıtyn ýnı­­versıtetterdiń dıplom alar ke­zindegi bilimin tekserý sátinde 30-40% stý­dent­ter bilimi óte tómen de­gen baǵa alǵan. Bul ne degen sumdyq! Son­dyq­tan elimizde halyqaralyq stan­dart boıynsha jeke maman­dyq­tar boıynsha 2-3 jyldyq rezı­dentý­radan ótkizý – ómir talaby. Klınıkalardy basqaratyn ákim­shilik menedjmentterdi daıarlaý da óte kúrdeli másele. Ol mamandardan teorııalyq bilimine qosa praktı­ka­lyq, ómir tájirıbesi mol bolýyn qa­jet etedi. Qazirgi klınıka degenimiz úlken zaýyttan da kúrdeli qurylym, olar 500-den astam fýnksııasy bar, ekonomıkalyq júıe. Biz osyndaı bilimdi, saýatty mened­jerler men bilikti kadrlar tár­bıeleýimiz qajet. Rezıdentýraǵa, as­pı­rantýraǵa ınstıtýtty úzdik bi­tirgenderdi qabyldap, al basqalardy Úkimettiń sheshimimen 2-3 jylǵa aýyldy jerge, al qalada ýchaskelik dárigerlikke jolda­mamen jibersek, óte oryndy bolar edi. Iá, dáriger mamandyǵynyń dá­rejesin kóterý – óte mańyzdy má­sele. Ol úshin jalaqyny kóbeıtýimiz qajet. Birinshi kezekte, halyqqa asa qajetti úsh sala mamandary: aýyl dárigerleri, qaladaǵy ýchaskelik dárigerler, jedel-járdem stansasy dárigerlerine jaǵdaı jasaý qajet. Olardyń eńbekaqysy joǵary bolsa, densaýlyq saqtaý salasyn­daǵy máselelerdiń 80%-y birden she­shiler edi. Sebebi, dúnıe júzinde (biz­diń res­pýb­lıkamyzda da) 80% halyq osy sa­ladaǵy mamandarǵa kómek surap ba­rady. Osylar myqty bolsa, medı­sına kúsheıedi. Halyq rıza bolady, dens­aý­lyqtary jóndeledi. Aýrýdyń aldyn alamyz, halyqpen aralasýy­myz, qa­rym-qatynasymyz kúsheıip, salamatty ómir súrip, sábı súıip, bala­lardyń densaýlyǵyn kú­tip, qazaq ultynyń sanyn, sapasyn kóterýge ózimizdiń úlesimizdi qosyp, qoǵam al­dynda óz boryshtarymyzdy adal atqarar edik. Amantaı BIRTANOV, Almaty qalalyq №2 emhananyń bas dárigeri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qyzmetkeri, Almaty qalalyq máslıhatynyń depýtaty, “Nur Otan” HDP AQF bıýro múshesi.