Ýaqyt jańa mindetter júkteıdi

Memlekettik másele

Elbasy N. Nazarbaev ústimizdegi jylǵy 17 tamyzda “Qazaqstan Respýblıkasynda quqyq qorǵaý qyzmeti men sot júıesiniń tıimdiligin arttyrý jónindegi sharalar týraly” Jarlyqqa qol qoıdy. Osynaý kóp tarmaqty mańyzdy sharalardy júzege asyrý Aqmola oblysynda da shuǵyl qolǵa alynyp otyr. Biz ýaqytpen úndes qadamnyń tirek tutqalary men qoǵam kúter qaıtarymdar týraly oblys prokýrory Bolat ABDÝLOVTY áńgimege tartqan edik. – Elimizde quqyqtyq memleketti qalyptastyrý baǵytynda birqatar jumystar atqaryldy, jumsalǵan qarjy men bilik-jiger de az emes. Endi salany reformalaýdyń jańa kezeńi bastalyp otyr. Munyń mánisi nede? – Bul údemeli damý ústindegi memlekettiń zańdy qadamdaryn aıqyndaıdy. Buryn qabyldanǵan sharalardyń nátıjesinde júıe osy zamanǵy jedel ózgeristerge beıimdele aldy. Biraq, ýaqyt jańa mindetter júkteýde. Ol birneshe baǵyttaǵy olqylyqtardan kórinis berýde. Quqyq qorǵaý organdarynyń basqarý júıesi úlkeıtilgenimen, qyzmettiń naqty aıqyndyǵynyń bolmaýy qaıtalaýshylyqqa, baǵalaý ólshemderindegi shatasýshylyqqa uryndyrdy. Mundaı jaǵdaıda qalypty arna men yrǵaq buzylatyny belgili. Elbasy N. Nazarbaev keńestegi sózinde “Ústimizdegi jyly Prezıdent Ákimshiligine túsken azamattardyń hat-habarlarynyń úshten biri quqyq qorǵaý organdary men sottardyń is-áreketterine shaǵymdar bolǵan” deýi sondyqtan. Demek, reformanyń negizgi máni men qozǵaýshy kúshi halyqtyń quqyq qorǵaý júıesine, osy arqyly tutastaı memlekettik bılikke senimin nyǵaıtýdy maqsat sanaıdy. El ishindegi pikir – alǵa basýymyzdyń qubylnamasy. Oblystyń quqyq qorǵaý organdaryna, onyń ishinde prokýratýraǵa túsip jatqan usynys-tilekter jańa reformanyń pisip-jetilgenin dáleldeıdi. Elbasy Jarlyǵy jarııalanysymen, zańdar men qoldanystaǵy aktilerge ózgerister engizýdi kútpeı-aq jumys­tyń jańa sıpatta jandanǵany baıqalady. – Kez kelgen reformanyń ýaqyt synyna tótep berýi uıymdyq sharalardyń bekemdigi men bosań­dy­ǵyna baılanysty ekendigi anyq. Áıt­kenmen, naqty istiń, qyzmet aýqymynyń, aýmaq­ta­ǵy krımınogendik jaǵdaıdyń qalyptasqan baǵamy shuǵyl ózgeristerge bastaıtyny da anyq. Bul durys qoı. – Árıne. Prezıdent alǵa qoıǵan basty alty mindet is-tájirıbedegi kemshilikterdi joıý­dy, qyzmet baǵytyn jańa arnaǵa burýdy kóz­deı­di. Arnaıy komıssııanyń baılam qorytyn­dylary da krımınogendik jaǵdaıdy muqııat zertteýden týyndap otyr. Aqmola oblysynda 2005-2008 jyldar ara­lyǵynda tirkelgen qylmystardyń jalpy sany 7400-den 6000-ǵa deıin azaısa, sońǵy eki jylda onyń ósýi baıqalady. Byltyr ol 6234 bolsa, bıylǵy jeti aıda ǵana 4209-ǵa jetti. Aýyr qyl­mystar sany aıtarlyqtaı kemidi. Biraq, ústimizdegi jylǵy 7 aıda jalpy qylmystyń sany 17,7 paıyzǵa artqanyn kóremiz. Bul rette mynadaı jaǵdaıǵa nazar salý kerek. Tirkelgen isterdiń 50 paıyzy orta jáne odan tómen dáre­jedegi qylmystarǵa jatady. Ishki ister organ­darynyń usaq qylmystardy belsendi túrde tirkeýge alýynan 7 aıdyń kórsetkishi 2009 jyl­dyń sáıkes merzimindegiden 213 qylmysqa kó­beı­di. Sondaı-aq, adam ómirine qaýip tóndir­meı­tin áreketter barysynda jasalǵan urlyq, barymtashylyq, esirtki aınalymy, jasóspi­rim­der men kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy jáne alkogoldi ishimdik saldarynan jasalǵan qylmystar sany artyp keledi. Byltyr anyqtalǵan 5074 qylmystyń 70 paıyzdan astamy jumyssyzdar, al 10 paıyzy mektep, lıseı, gımnazııa jáne kolledj oqý­shy­la­rynyń qolymen jasalǵan. Jaǵdaı bıyl da jaqsara qoıǵan joq. Áıelder arasyndaǵy qyl­mys byltyr 508 bolsa, bıylǵy jeti aıda ǵana 379 qylmys tirkeldi. Sondaı-aq, atalǵan tártip buzýshylyqtardyń qaıtalaný sıpaty alań­da­tady. Elbasynyń “Jergilikti atqarý organdary (ákimdikter) reformadan tys qalmaıdy, olarǵa quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý jáne quqyq tártibin qamtamasyz etý jóninde joǵary jaýap­kershilik júkteledi”, deýi sondyqtan. Quqyq qorǵaý organdary bul rette óziniń basty mindetin kúsheıtýde jergilikti bılik, bilim berý, densaýlyq saqtaý mekemeleri jáne qoǵamdyq uıymdar tarapynan bolatyn qoldaýdy tıimdi paıdalanatyny daýsyz. – Bolat Qasymuly, siz Kókshetaý turǵyn­da­rynyń teń jartysy pogonda júretindeı áser­ge bólenbeısiz be? Soǵan qaramastan, keı rette kómektiń shuǵyl jetpeıtini, tıisti qyzmetkerdiń esigindegi kezektiń azaımaıtyny, aryz-shaǵym­dardyń uzaq qaralatyny nelikten? – Reformanyń qajettiligi de osynda. Elbasy ony quqyq qorǵaý júıesin beımılı­ta­rızasııalaýdan bastaý qajettigin atap kór­set­ti. Iаǵnı, pogondy tıisti vedomstvolarda negizgi fýnksııalardy atqaratyn adamdar ǵana taǵatyn bolady. Bul quqyq qorǵaý qyzmetin, birinshi kezekte ishki ister organdaryn qosalqy ju­mystardan bosatady. Mynadaı taldaý jasaıyq. Oblys aýma­ǵyn­daǵy úsh qalada medısınalyq aıyqtyrǵysh bar. О́tken jyly olarǵa 14300 adam alyp kelinse, bıyl jeti myńǵa jaqyndap qaldy. Onyń ús­ti­ne, oblys boıynsha 16 myń adam narkolo­gııa­lyq dıspanser esebinde turady. Bulardyń 14,5 myńy maskúnemder, 2500-i áıelder, júzden astamy jasóspirimder men balalar. Soǵan qa­ra­mastan, oblys aýmaǵynda jalǵyz arnaıy ma­mandandyrylǵan emdeý-aldyn alý mekemesi jumys isteıdi. Ishimdikke salynýshylardyń krımınogendik ortaǵa kirigý beıimdiligin eskerip jáne qoǵamnyń jalpy salamattyǵyn qamtamsyz etý maqsatynda bul keselden zardap shegýshilerge medısınalyq kómek kórsetýde salmaqty sharalar atqarylýy kerek. Olardy ornalastyrý, jaǵdaı jasaý, em-sharanyń tıimdi tásilderin qoldaný baǵytyndaǵy jumys kúsheıtiledi. Sondyqtan, medısınalyq aıyqtyrǵyshtardy densaýlyq saqtaý salasyna ótkizý durys sheshim bolyp tabylady. – Elbasynyń “Reformanyń sheshýshi máse­leleriniń biri quqyq qorǵaý organdarynyń qu­zy­retin aıqyn shekteý jáne olardy saı emes qyz­metterden bosatý, qylmystyq isterdi tergeý júıesin ońtaılandyrý jáne quqyq qorǵaý organdarynyń tıimdiligin arttyrý bolyp ta­bylady” deýi jańaǵy suraqqa berilgen jaýapty keńeıte túsedi. Bul sonymen birge quqyq qorǵaý júıesi qyzmetkerleriniń jaýapkershiligin artty­ryp, bedelin kóteretini anyq. Ol qandaı jaǵdaılardan kórinis beredi? – Quqyq qorǵaý júıesindegi memlekettik saıasat álemdik suranystarǵa saı bolýy kerek. Elimiz reformanyń jańa kezeńine ózindik daı­yndyqpen kelip otyr. Ońtaılandyrý, eń aldy­men, kadrǵa qoıylatyn talapty kúsheıtedi jáne bizge júktelgen mindetterdi naqty atqa­rý­ǵa jol ashady. Joǵaryda medısınalyq aıyq­tyrǵyshtar jóninde aıttym. Prezıdent Jarlyǵyndaǵy ózge de ózgerister týraly qaıta­lap jatpaıyn. Bul qadam jurtshylyq kóńilinen shyqty. О́ıtkeni, quqyqtyq sala halyqqa barynsha jaqyndaı tústi, ózara baılanys ta nyǵaıady. Bedel degenińiz osy. Árıne, onyń kóptegen basqa da talaptary bar. Jarlyqtaǵy uıymdyq sharalar, ony múltiksiz júzege asyrý, ishki tártiptiń minsizdigin qamtamasyz etý ony sóz joq kúsheıte túsedi. – Jarlyqta atqarýshy bılikke, qoǵamdyq uıymdarǵa, áleýmettik salaǵa salmaqty mindetter júk­tel­gen. Ortaq isten tıisti qaıtarym bolýy úshin oblysymyzda ne istelýi qajet? – Qylmystyq saıasatty izgi­len­dirýdi alyp qaraıyq. Onyń kóptegen quramy ákimshilik shara jaýap­kershiligin arttyrýdan kóri­nis bermek. Mysal retinde bos­tan­dyq­tan aıyrmaı-aq, aıyppul, qoǵamdyq ju­mys­tar sheńberin keńeıtý arqyly bostandyqty shekteý máselesin aıtýǵa bolady. Oblys sot­ta­ry 2009 jyly 69 adamdy qoǵamdyq jumys­tar­ǵa tartý jóninde úkim kesse, ony ózge aı­maq­tardan kelgenderdi qosqanda 145 adam óte­gen. Ústimizdegi jyly ol sáıkesinshe 53 jáne 98 adam bolyp otyr. Túsken kiris byltyr 1 mıllıon 58 myń teńgeni qurasa, bıyl 333 myń teńgeniń aınalasynda. Jarlyqtyń qabyl­da­nýy­na baılanysty mundaı jaza jıi qolda­ny­lady dep kútilýde. Demek, jergilikti atqarýshy bılik sottalǵandardy ornalastyrý nysandaryn anyqtaǵanda eńbek tıimdiligin arttyrý arqyly bıýdjetke naqty túsimder kólemin eseleýdi de oılastyrýy qajet. Qazirgi kúni ákimshilik túrindegi tutqyndar standarttardyń tómengi shegine de jaýap bermeıtin qarabaıyr bólme­ler­de, ishki ister bólimderiniń ýaqytsha oqshaý­laý ǵımarattarynda ustalýda. Ádilet organ­darynyń jergilikti qurylymdary atqarýshy bılikpen birlesip kóptegen jumys jasaýy kerek. Buǵan qurylys, qarjy quıylymdaryn jatqyzýǵa bolady. Atqarýshy bılikke qylmystyq jazasyn ótegender men shartty túrde merziminen buryn bos­atylǵandardy áleýmettik ońaltý mindeti berilgendikten, bul baǵytta da aýqymdy ju­mys­tar atqarylýy tıis. Oblysta 2009 jyly 155 adam jaza merzimin aıaqtasa, 95 kisi qyl­mys­tyq jazadan merziminen buryn bosatyldy. Bıylǵy 6 aıdaǵy kórsetkish sáıkesinshe 172 jáne 376-ny qurady. О́tken jyly solardy 33-i, bıyl 26-sy ǵana eńbekpen qamtý bólimderi ar­qyly jumysqa ornalastyrylǵan. Bul ákimshilikterdegi keńesterdiń jumys istemegenin baıqatady. Al Ereımentaý, Qorǵaljyn aýdan­da­rynda ondaı uıym qurylmaǵan. Jaqsy, Esil, Sandyqtaý aýdandaryndaǵy komıssııalardyń jumys jospary joq, onyń kóptegen múshesi baıaǵyda basqa jaqtarǵa kóship ketkeni anyq­tal­dy. Prokýratýra barlyq ákimderge eskert­pe-usynys joldady. Munyń saldary jumys­syz­dyqty óristetip, qylmystyń qaıta jasa­lýy­na alyp kelýde. Aldaǵy kezde zańdy talap­tardyń qatań saqtalýy qamtamasyz etilýmen qosa, qylmystyq jáne ákimshilik jazasyn ótegen azamattardy jumysqa ornalastyrý kvota­syn kóbeıtý qajet. Osy baǵyttaǵy ister kúzet qyzmetin báse­ke­lestik ortaǵa berý, bıznes qyzmetin jandan­dy­rý arqyly ınvestısııalyq tartymdylyqty arttyrý, ekonomıkalyq jáne sybaılastyq qylmystarǵa qarsy kúresti kúsheıtý, quqyq qor­ǵaý organdary qyzmetkerleriniń jaýap­ker­shi­ligin qatań baqylaýda ustaýdan órkendi óris alady. Prokýratýra organdarynyń quqyq qor­ǵaý júıesiniń qyzmetin úılestirýdegi róli bu­rynǵydan da kúsheıtiletini daýsyz. Sóz sońyn­da azamattardyń usynys-tilekteri men shaǵym­daryna barynsha muqııat qarap, turǵyndarmen ara-qatynasty meılinshe jaqyndata túsý, tolǵaqty máselelerdi der kezinde ári ádil sheshý arqyly jurtshylyq senimin qalyptastyrý abyroıly mindet ekendigin aıtqym keledi. — Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken  Baqbergen AMALBEK. Aqmola oblysy.