Eýropaǵa jol
Tıimdi ekonomıka qurýdy mindet etip qoıǵan Qazaqstan álemniń jetekshi elderi men ilgerilegen óńirleriniń tájirıbesine arqa súıeıdi. Basym baǵyttar qatarynda Eýropa, EO elderi tur. Eýropaǵa geografııalyq qatystylyǵymen qatar, taza úsh eýrazııalyq memlekettiń biri retinde Qazaqstan osynaý mańyzdy óńirmen jan-jaqty ózara yqpaldastyqty júzege asyrýda. Úsh eýrazııalyq memlekettiń ishinen Reseı ǵana, astanasy Máskeý Eýropada turǵandyqtan, eýropalyqtar qataryna qosylǵan, al Túrkııa men Qazaqstan eýropalyq aýmaqtary bar Azııa memleketteri. Batys Qazaqstan, Atyraý oblystarynyń bir bóligin qamtıtyn eýropalyq aýmaǵymyz 12 paıyzdy qurasa, bul Reseıde 25 paıyz, Túrkııada 3 paıyz shamasynda. Elimizdiń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy, “Eýropaǵa jol” baǵdarlamasynyń qabyldanýy Kári qurlyq elderimen baılanysty arttyra túsýdi mindet etip qoıyp otyr. Saıası baǵdarlar jáne ekonomıkalyq basymdyqtar EO-ǵa kiretin elder álemdik arenada mańyzdy ról atqaratyn serpindi damý ústindegi ekonomıkany tanytady. Jahandyq ekonomıkanyń: Soltústik Amerıka, Shyǵys Azııa jáne EO bolyp keletin úsh jetekshi ortalyqta jahandyq IJО́-niń 23,3 paıyzy sońǵysynyń úlesine keledi. Soltústik Amerıkaǵa 26 paıyz, Shyǵys Azııaǵa 18,2 paıyz tıesili. Munda biz Shyǵys Azııanyń soltústik bóligin ǵana qarastyramyz, áıtpese bul óńirdiń áldeqaıda keń uǵymy bar, ol Vetnamdy, Laosty, Indonezııany jáne basqa birqatar elderdi qamtıdy.IJО́ kólemi (mlrd. dollar)
2000 j. 2004 j. 2006 j. 2007 j. 2008 j. 2009 j. Soltústik Amerıka 11099,8 13779 15292,5 16452 17494 16455,3 AQSh 9837,4 11750 13201,8 13840 14580 14256,3 Kanada 687,9 1023 1251,5 1266 1336 1336,1 Meksıka 574,5 1006 839,2 1346 1578 874,9 EO 6048,4 11650 13349 14380 14960 14510 Germanııa 1873 2362 2906,7 2810 2863,6 3346,7 Fransııa 1294,2 1737 2230,7 2047 2097 2649,4 Ulybrıtanııa 1414,6 1782 2345 2137 2281 2174,5 Italııa 1073,9 1609 1844,7 1786 1801 2112,8 Ispanııa 558,6 937 1223,9 1352 1378 1460,2 Shyǵys Azııa 6693,1 7586,8 8531,9 9646,4 11154 11325 Japonııa 4841,6 3745 4340,1 4290 4487 5067 Qytaı 1079,9 2340,7 2668,1 3460 4598 4909,3 Koreı Resp. 457,2 925,1 888 1201 1312 832,5 Taıvan 314,4 576 635,7 695,4 757 717,7 EO asa mańyzdy ekonomıkalyq óńirler arasynda ekinshi ustanymda turýyn jalǵastyrýda. Álemdik birinshilikte AQSh kósh bastap keledi. Meksıkamen jáne Kanadamen NAFTA aıasynda erkin saýda aımaǵyn qurý soltústikamerıkalyq saýda-ekonomıkalyq odaǵynyń jahandyq ekonomıkadaǵy áleýetin aıtarlyqtaı keńeıtti. Sonymen qatar. Shyǵys Azııa tarapynan óse túsken básekelestikti aıtpaı ketýge bolmaıdy. Sońǵy jyldary bul óńir elderiniń ıntegrasııalyq yntymaqtastyǵy barynsha kózge túsip otyr. О́zara saýdadaǵy, ınvestısııalyq arnalardaǵy bul elderdiń úlesi únemi ósip keledi. Máselen, 1970-2000 jyldar kezeńinde shyǵysazııalyq saýda ishindegi olardyń úles salmaǵy 32-den 50 paıyzǵa deıin ósken. Qytaı, Japonııa men Koreı Respýblıkasy arasyndaǵy ózara saýda kólemi 1991-2004 jyldar kezeńinde 56 mlrd. dollardan 324 mlrd. dollarǵa deıin ulǵaıyp, ósýin jalǵastyrýda. Qytaıdyń EO-men saýda aınalymy 2008 jyly – 425,6 mlrd. dollar, AQSh- pen – 333,7, Japonııamen 266,8 mlrd. dollar bolǵan. 2010 jyldyń birinshi toqsanynda bul kórsetkishter tıisinshe 133,8; 107,2 jáne 88,7 mlrd. dollar boldy. Bul rette Qytaı AQSh-ty japon rynogynan yǵystyrýda. Japonııaǵa jetkizilimder kólemi osy kezeńde 37,5 paıyzǵa ósken. Mundaı úrdis jahandyq ekonomıkadaǵy óńirdiń salmaǵyn arttyryp qana qoımaı, sonymen birge, álemdik rynoktaǵy básekeniń, óskeleń qarsylastyń sıpatyna eleýli yqpal etedi. Sońǵy jyldary negizgi básekelester arasyndaǵy aıyrmashylyq qysqara tústi. Al munyń ózi báıgege barsha qatysýshylardy mazalandyrady. Eýropa: birtutas ekonomıkanyń básekege qabilettiligi úshin kúres Eýropalyq ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshi EO bolyp tabylady. Kúrdelene túsken jaǵdaıda birlesken elder birtutas ekonomıkanyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa, eń jańa tehnologııalardy jan-jaqty endirýge basymdyq berýde. Innovasııalarǵa, eńbek ónimdiliginiń artýyna, kapıtaldyń tıimdiligine, ǵylym men bilimniń ıntensıvti damýyna barynsha nazar aýdarylýda. Soǵan oraı mundaı baǵyt óz jemisin berýde. Ekonomıkalyq aýyr salmaqty – Germanııa, Fransııa, Ulybrıtanııa, Italııa – eýropalyq kóshbasshylar bolyp tabylady. Ispanııa men Reseı sekildi jetekshi elder ókshe basýda. Bul rette Reseıge budan da bıikke kóterilý múmkin bolǵan, biraq ekonomıkalyq, qarjy daǵdarysy elge úlken zalal keltirdi. Kóptegen eýropalyq elder óz kórsetkishterin tómendetip alǵanyn aıtqan jón. Ásirese Shyǵys Eýropanyń barlyq 21 eli jáne Batys Eýropanyń Grekııa, Portýgalııa jáne Malta sekildi 3 eli aıtarlyqtaı zalal shekti. Bul qatarda Reseıdi, Polshany, Chehııany, Rýmynııany, Vengrııany, Ýkraınany, Slovenııany, Horvatııany aıryqsha ataý kerek. Buǵan ótken onjyldyqtarda bul elderdegi ósýge shıkizattarǵa álemdik baǵanyń artýy, olarda batyseýropalyq kompanııalar fılıaldarynyń belsendi ornalasýy sebep bolǵanyn aıtqan jón. Daǵdarys barysynda álemdik baǵalar qulap tústi, kóptegen jetekshi kompanııalar shyǵyseýropalyq fılıaldarynyń jumysyn ýaqytsha toqtatty. Munyń ózi ulttyq ekonomıkanyń nátıjelerine óz salqynyn dereý tıgizdi. Sonymen qatar 2010 jyly eýropalyq ekonomıkada, ásirese, Germanııa sekildi jetekshi elde ósý baıqalyp otyr. Bul Grekııa, Ispanııa jáne Portýgalııa elderiniń keleńsiz kórsetkishterin jaýyp otyrǵany da belgili. Eýropa, EO elderiniń IJО́-si (mlrd. dollar) 2000 2004 2006 2007 2008 2009 2015* 1 Germanııa 1873 2362 2906,7 2810 2809,6 3346,7 3712,4 2 Fransııa 1294,2 1737 2230,7 2047 2097 2649 3104,7 3 Ulybrıtanııa 1414,6 1782 2345 2137 2281 2174,5 2836,6 4 Italııa 1073,9 1609 1844,7 1786 1801 2112,8 2405,6 5 Ispanııa 558,6 937 1223,9 1352 1378 1460,2 1590 6 Reseı 251,1 1408 986,9 2088 2225 1230,7 3060,6 7 Nıderlandy 364,8 481,1 657,6 639,5 687,5 792,1 884,7 8 Shveısarııa 239,8 251,9 379,7 300,2 309,9 500,3 541,8 9 Belgııa 226,6 316 392 376 447 468,5 543,8 10 Polsha 157,7 241,7 338,7 369,4 526,9 430 635,4 11 Shvesııa 227,3 255,4 384,9 334,6 358,4 406,1 574,9 12 Avstrııa 189 255,9 322,4 317,8 341,9 384,9 543,9 13 Norvegııa 161,8 183 310,9 247,4 267 381,8 492,5 14 Grekııa 112,6 226,4 244,9 324,6 351,3 329,9 341,9 15 Danııa 162,6 174,4 275,2 203,7 213,6 309,6 385,1 16 Fınlıandııa 121,5 151,2 200,4 185,5 185,5 237,5 275,1 17 Portýgalııa 105 188,7 192,6 230,5 245 227,7 249,6 18 Irlandııa 93,8 126,4 22,6 136,2 198,5 227,2 256,7 19 Chehııa 50,8 172,2 175,3 208,5 217 190,3 302,9 20 Rýmynııa 36,7 171,5 121,6 135,4 200,1 161,1 288,2 21 Vengrııa 45,6 99,4 112,9 138,3 153,8 128,9 188,9 22 Ýkraına 31,8 65,04 106,1 141,2 123,4 113,5 196,6 23 Qazaqstan 18,3 43,1 81 104,8 133,4 109,1 236,3 24 Slovakııa 19,1 78,9 102 112,6 119,8 87,6 122,7 25 Horvatııa 19 50,3 42,6 58,6 68,9 63 82,3 26 Lıýksembýrg 27,3 41,4 38,6 38,6 52,4 64,5 27 Belorýssııa 29,9 70,5 36,9 105,2 60,3 48,9 107,2 28 Slovenııa 18,1 39,4 37,3 54,7 54,7 48,5 62,8 29 Bolgarııa 11,9 61,6 31,5 86,3 57,7 47,1 69,6 30 Serbııa 26,5 31,8 52,1 40,9 42,6 52,8 31 Lıtva 11,3 45,2 29,8 59,6 59,6 37,2 41,9 32 Latvııa 7,1 26,5 20,1 39,7 39,7 26,2 27,9 33 Kıpr 21,3 36,5 23,2 24,9 29,4 34 Estonııa 4,9 19,2 16,4 29,3 29,3 19,1 22,5 35 Bosnııa jáne 4,4 26,2 11,3 27,7 27,4 17,1 24,1 Gersegovına 36 Islandııa 8,5 9,4 15,8 12,1 12,1 12,1 14,3 37 Albanııa 3,7 17,5 9,1 19,9 26 11,8 19,5 38 Makedonııa 3,6 6,1 17,3 17,3 9,2 13 39 Malta 3,5 7,2 5,6 21,9 7,4 9,7 40 Monako 0,9 0,9 0,9 0,9 6,9 41 Moldavııa 1,3 8,6 3,3 9,2 9,8 5,4 7,3 42 Kosovo 4,0 4,0 5,4 7,7 43 Lıhtenshteın 0,8 1,8 1,8 5,1 44 Chernogorııa 2,3 5,9 5,9 4,1 5,8 45 Andorra 1,9 2,8 2,8 3,7 46 San-Marıno 0,9 0,8 0,8 0,8 1,9 *HVQ boljamy Eger kórsetkishterdi salystyratyn bolsaq, Qazaqstan IJО́ kólemi boıynsha 46 eýropalyq eldiń jáne EO músheleriniń arasynda turaqty túrde 23-oryndy alady eken. Zalaldardy qalpyna keltirý taıaý ýaqytta eldi 21-orynǵa, al uzaq merzimdi perspektıvada odan da joǵary ustanymǵa shyǵara alady. HVQ baǵalaýy boıynsha Qazaqstan 2015 jylǵa qaraı IJО́ kólemi boıynsha Ýkraınany, Vengrııany basyp ozyp, Portýgalııaǵa, Fınlıandııaǵa, Irlandııa men Rýmynııaǵa barynsha jaqyndaıdy. Ulttyq ekonomıkany oıdaǵydaı ártaraptandyrý jaǵdaıynda bul mindetke qol jetkizýge bolady. Jáne ony sheshýde Qazaqstannyń Eýropa elderimen saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyǵy mańyzdy ról atqarady. Saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq dınamıkasy Qazaqstan Eýropanyń barlyq memleketterimen jáne aýmaqtarymen saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty júzege asyrýda. Jalpysynda Qazaqstan men EO-nyń syrtqy saýda dınamıkasy oń negizde. Ásirese, sońǵy onjyldyqtaǵy tabystar eleýli. Búginde Eýrodaq Qazaqstannyń basty saýda-ekonomıkalyq áriptesine aınalǵan. Uzaq jyldar boıy kósh bastap kelgen Reseı 2004 jyly birinshilikten aırylyp qaldy. Bul rette Reseıdiń úles salmaǵy búkil sońǵy onjyldyqta úzdiksiz tómendep barady, al 2009 jyly EO-nyń úles salmaǵy 40,5 paıyzǵa deıin ósti, munyń ózi Reseıden (17,4 paıyz) 2,3 ese, Qytaıdan (13,2 paıyz) 3,1 ese kóp. Mundaı ósýdiń basty faktory – Energııa tasymaldaýshylarǵa álemdik baǵanyń ósýi. Qazaqstannyń EO-men syrtqy saýdasynda kósh bastaýshy Italııa bolyp tabylady. О́z kórsetkishterin Shveısarııa, Fransııa, Nıderlandy, Ulybrıtanııa ósire tústi. 2002 jylǵa deıin ekinshi orynda bolǵan Germanııa bul ustanymyn Shveısarııaǵa berip qoısa, 2004 jyly Fransııadan, 2008 jyly Nıderlandydan keıin qaldy. Barynsha az taýar aınalymy Andorramen jasalǵan – 500 myń dollar. 100 mln. dollardan astam taýar aınalymyna Eýropanyń 23 memleketimen qol jetkizilgen.Qazaqstan men Eýropanyń syrtqy saýda aınalymy
(mln. dollar)
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 Barlyǵy 13852 15085 16254 21335 32877 45201 61927 80512 109073 Eýropa 4003 4512 4851 6635 14271 21723 30539 35636 51398 EO 3088,2 2277 3109,7 4041,8 10492 15287 22790 27529 39135 Reseı 4191 4645 4047 5250 7651 9518 12804 16286 19994 Italııa 1073,5 2296 1123,4 1263,3 3535,2 4869,3 8322,0 8905,1 13161 Shveısarııa 508 474,1 852,6 1741,6 3867 5710,6 6818,4 7724,0 11400 Fransııa 91,2 86 137,6 475 1782 2956,1 3806,5 4688 6202 Nıderlandy 292,3 229,6 211,1 313,7 644 228,3 1894,1 2840 4914,5 Germanııa 886,6 992 806,5 880,6 1266 1709,6 2363,2 2979,6 3188 Ulybrıtanııa 451 544 391,5 392 541,1 744 1650,1 1870,3 2499,4 Fınlıandııa 126,9 127,5 122,2 207,1 319,1 375,5 516,3 732,4 1140,1 Rýmynııa 12,4 23,9 162,5 55,7 70 534,9 829,3 757,3 1107,4 Ispanııa 15,4 19,9 40,2 89,7 346,6 540,2 1048,9 906,5 1055,3 Polsha 115,2 225,5 395,2 318,2 358,3 564,7 507,8 654 887,9 Slovakııa 58,1 38,2 43,5 98,4 129,3 74,3 85,4 99,1 845,4 Shvesııa 64,3 51,7 67,8 139,7 171,5 278,3 520,9 534,9 746,2 Portýgalııa 0,4 1,8 5,4 54,3 570,9 Grekııa 2,7 67,7 45 16,3 8,7 8,3 9,1 16,3 520,0 Avstrııa 18,8 33,7 49 83 142,6 158,1 192,4 231,9 319,1 Bolgarııa 4,8 8,3 24,1 23,2 14,8 21,3 25,9 199,2 302,1 Latvııa 79,4 54,1 75,9 76,8 127,1 148,2 179,3 197 294,2 Vengrııa 28,6 40,5 54,2 62,2 97,2 150,3 150,8 192,6 274,2 Belgııa 60,2 58,3 47,6 67,8 118,8 154,7 207,4 297,7 263,1 Chehııa 62 50,3 68,4 67,5 149,5 119,5 157,2 194 259,2 Lıtva 22,7 16,5 12,3 18,1 38,4 97,9 72,9 118,4 179,8 Danııa 8,8 15,1 28,4 34,5 33,6 37,4 45,2 54 155,2 Búginde Eýropanyń barlyq memleketterimen ekonomıkalyq yntymaqtastyq ornatylǵan. Sońǵy onjyldyqta birqatar eldermen taýar aınalymynda ıntensıvti dınamıka baıqalyp otyr. 2000-2008 jyldar kezeńinde Eýropamen taýar aınalymynyń 12,8 ese jalpy ósýi jaǵdaıynda bul kórsetkish Portýgalııamen 1427 ese, Grekııamen 192,6, Rýmynııamen 89,3, Ispanııamen 68,5, Bolgarııamen 62,9, Shvesııamen 17,7 ese ósken. Bul memlekettermen saýda dınamıkasy áý bastaǵy ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń salystyrmaly túrdegi tómen deńgeıine baılanysty boldy. Rýmynııaǵa baılanysty jaǵdaı bul eldiń munaı rynogynda QazMunaıGazdyń belsendiligi artýynan týyndaǵan. Qazaqstan taýarlaryn Eýropa satyp alýynyń ıntensıvti jáne kóp rettik ozyq ósýi ózara saýda aınalymynyń qozǵaýshy kúshi jáne jedeldetkishi ekeni anyq. Naq osy Eýropanyń saýda-ekonomıkalyq múddeleriniń ósýi Qazaqstanmen ózara qatynastarynyń basymdyǵy bolyp tabylady. Bizdiń elimiz – onyń Ortalyq Azııadaǵy negizgi áriptesi. Ortalyq Azııa men EO-nyń syrtqy saýda aınalymyndaǵy Qazaqstannyń úles salmaǵy 92 paıyzdy quraıdy. Bizdiń elimizdiń Eýropamen saýda-sattyqta oń saldosy bar. Qazaqstannyń Eýropaǵa eksporty 2000 jylǵy 2,7 mlrd. dollardan 2008 jylǵy 41,9 mlrd. dollarǵa deıin ósti. Ol qazaqstandyq eksporttyń búkil kóleminiń 41,9 paıyzyna jetti jáne ımporttan 4,4 ese asyp túsedi. Italııa (10,7 mlrd. dollar), Fransııa (4,6 mlrd.), Nıderlandy (4,4 mlrd.), Shveısarııa (1,1 mlrd.), Rýmynııa (0,9 mlrd.), Slovakııa (0,7 mlrd.) sekildi saýda áriptestermen ózara yqpaldastyqta barynsha joǵary oń saldo baıqalyp otyr. Barynsha teris saldo Reseımen (7,5 mlrd. dollar), Germanııamen (1,9 mlrd.) Norvegııamen (0,6 mlrd.), Belarýspen (0,2 mlrd.) qalyptasqan. 2009 jyly Eýropaǵa shıkizat sekildi de, daıyn taýar túrinde de 70 ataýdaǵy 110 mln. tonnadan astam qazaqstandyq ónim, sonyń ishinde 50,5 mıllıon tonnadan astamy Batys Eýropaǵa shyǵarylǵan. Tehnologııalyq yntymaqtastyq – Qazaqstannyń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýynyń mańyzdy joly О́zara yqpaldastyqtyń ár taraby ulttyq, óńirlik múddelerdi negizge ala otyryp, óz maqsattaryn kózdeıtini belgili. Taraptardyń árqaısysy úshin erekshe aımaqtar, aıryqsha nazar aýdaratyn sektorlar bar. Máselen, Eýropa elderi Qazaqstannyń shıkizat resýrstaryna aıqyn qyzyǵýshylyq bildiretin bolsa, Qazaqstan osy zamanǵy tehnologııalarǵa, máshıneler men qural-jabdyqtarǵa muqtaj. Importtyń 3 mlrd. dollarǵa jýyǵy tutyný taýarlaryn satyp alýǵa jumsalypty. Halyqtyń tutyný basymdyqtarynda avtomáshıneler, dári-dármek, jýý zattary, jıhaz, kosmetıka, alkogol ishimdikteri, kondıterlik ónimder alda keledi. Kásiporyndar men uıymdar negizinen qara metaldan jasalǵan buıymdardy, túrli soraptardy, polımerlerdi, jol qurylysy, aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn, energetıkalyq qural-jabdyqtardy, metall konstrýksııalaryn, qaǵaz ónimderin, stanoktar jáne basqalaryn satyp alǵan. Jekelegen taýarlar ımportynyń kólemine sheteldik ınvestorlardyń ken oryndaryn, sonyń ishinde Kaspıı qaırańyn ıgerý úshin qural-jabdyqtardy kóptep ákelýi yqpal etti. Bul Italııadan soraptardyń, armatýralardyń, fıtıngterdiń ımporttalýynan aıqyn kórinedi. Importtyń quramy men qurylymy ónerkásiptik te, sondaı-aq jeke tutynýǵa da basymdyq beriletinin kórsetedi. Munda tehnologııalyq qural-jabdyqtar, óndiriske, óndiris quraldaryn shyǵarýǵa qajetti quraldar az kórinis tapqan. Qazaqstannyń Eýropa elderine jetkizilimderi qurylymynda úsh kıt: energııa tasymaldaýshylar (96,0 mln.t), rýdalar, metaldar men hımıkattar (13,3 mln.t), agrarlyq ónimder (901,5 myń. t) aıqyn basymdyqta. Qazaqstannyń Eýropaǵa, EO-ǵa 2009 jylǵy eksporty Taýarlar ataýy Myń.t Mln. Barlyq ımporttaýshy elder, dollar sonyń ishinde aıryqsha irileri Energııa tasymal- 96045 23634 24 el daýshylar: 52834 20278 Italııa, Fransııa, Shveısarııa, Nıderlandy, Avstrııa, Slovakııa, munaı Rýmynııa, Ispanııa, Grekııa kómir 25508 510,7 Reseı, Ýkraına, Polsha, Fınlıandııa, Slovakııa, Italııa gaz, myń tekshe metr 15556 1643,2 Reseı, Ýkraına, Vırgınııa araldary, Germanııa munaı ónimderi 1919 504,2 Ýkraına, Fınlıandııa, Nıderlandy, Italııa, Ulybrıtanııa koks 220,8 14,0 Reseı, Ýkraına ýran 7,1 683,8 Fransııa, Reseı Rýdalar men metaldar: 12108 4690,1 14 el temir 8300 485,5 Reseı hrom 700 147,3 Reseı marganes 437 538,2 Reseı, Ýkraına mys 127 57,4 Reseı, Shveısarııa myrysh 48,8 20,7 Reseı qymbat metaldar 16,3 16,4 Reseı ferroqorytpalar 347 421,9 Germanııa, Reseı, Italııa, Ýkraına, Nıderlandy temir synyǵy 308,8 64,4 Grekııa, Italııa, Latvııa, Shvesııa, Ulybrıtanııa prokat 118,8 385,4 Reseı, Belorýssııa, Ulybrıtanııa mys 157,8 810,9 Ulybrıtanııa glınozem 1358,5 305,2 Reseı alıýmınıı óńdelmegen 119,2 180 Shveısarııa, Reseı qorǵasyn 50 94,3 Shveısarııa, Ispanııa myrysh 156 212,2 Italııa, Nıderlandy, Shveısarııa, Ulybrıtanııa, Reseı tıtan 19 26,5 Nıderlandy, Ulybrıtanııa kúmis, t 593,4 271 Shveısarııa, Ulybrıtanııa, Germanııa altyn, t 22,7 652,8 Shveısarııa Hımıkattar: 1202 153 10 el kúkirt 992,3 14,5 Reseı, Ýkraına, Lıtva, Grekııa fosfattar 140 51,7 Reseı, Polsha, Ýkraına tyńaıtqyshtar 60 13,2 Latvııa, Lıtva, Bolgarııa, Rýmynııa hrom oksıdteri 29,9 47,4 Latvııa, Belgııa qyshqyldar tuzy 16,5 15,1 Latvııa, Germanııa karbıd 24 9,1 Reseı, Rýmynııa persýlfattar 11,2 6,8 Latvııa, Ýkraına, Reseı Agrarlyq ónimder: 901,5 294,5 17 el astyq 463,2 106,7 Reseı, Ulybrıtanııa, Grekııa, Italııa, Polsha, Norvegııa, Shveısarııa darbyz 141,5 34,4 Reseı, Germanııa, Latvııa, Belarýs, Lıtva kókónis 116,9 34,3 Reseı maqta talshyǵy, 72,8 98,6 Reseı, Latvııa, Italııa, Germanııa ıirilgen jip, matalar balyq, balyqtyń 31,8 71,8 Reseı, Ýkraına, Germanııa jon eti maıly daqyldar 58 21,9 Latvııa, Fınlıandııa, Norvegııa, (raps, zyǵyr, soıa Belgııa, Nıderlandy kúnbaǵys) ılengen teri 2,2 2,5 Italııa, Germanııa, Ispanııa, Ýkraına etıl spırti 9,9 3,9 Fınlıandııa, Ulybrıtanııa, Reseı Qazaqstannyń barlyq munaı eksportynyń 77,9 paıyzy Eýropa elderine keledi. Eýropa jyl saıyn 530 mln. tonna munaı eksporttasa, óz tutynýynyń 10 paıyzdan astamyn Qazaqstan esebinen jabady. 52 mıllıonnan astam eýropalyq avtomáshıneler Qazaqstan munaıynan óndirilgen janarmaımen jáne dızel otynymen júredi. Basqa elder arqyly jyl saıyn 5 mln. tonnadan astam Qazaqstan munaıyn satyp alatyn Germanııa tikeleı bizdiń elden bar-joǵy 132,6 myń tonna munaı eksporttaıtynyn aıtqan jón. О́nerkásiptik gaz Germanııaǵa, Polshaǵa, Chehııaǵa tasymaldanady. Qazaqstan sondaı-aq túrli sırek, qıyn balqytylatyn metaldardyń: molıbdenniń, vısmýttyń, tandaldyń, renııdiń, gallııdiń, vanadııdiń, magnııdiń, berıllııdiń, marganestiń jetkizilimderin júzege asyrady. Temirdiń jartylaı fabrıkattarynyń, turbanyń, fıtıngtiń, konteınerlerdiń, sısternalardyń, quımalardyń, dvıgatelderdiń, transformatorlardyń, soraptardyń, eseptegishterdiń, pýltterdiń, panelderdiń, symdardyń azdaǵan kólemi syrtqa shyǵarylǵan. Agrarlyq ónimderden eýropalyq rynokqa sondaı-aq un, júzim, alma, órik, balýyz, kespe, kondıter, toqyma buıymdary jetkiziledi. Olar Reseıge, Italııaǵa, Moldovaǵa, Ýkraınaǵa, Belarýsqa, Germanııaǵa, Grekııaǵa, Ispanııaǵa, Estonııaǵa, Nıderlandyǵa, Fınlıandııaǵa, Ulybrıtanııaǵa shyǵarylǵan. 9 elge – Reseıge, Ýkraınaǵa, Polshaǵa, Chehııaǵa, Belgııaǵa jáne basqalaryna beriledi. Eýropalyq elderden Qazaqstan 8,6 mlrd. dollar somasyna máshıne, qural-jabdyqtar, daıyn ónimder, tutyný taýarlaryn alady, munyń ózi búkil ımporttyń 25 paıyzyn quraıdy. Bul kórsetkish Qytaı nátıjesinen (12 paıyz) eki ese joǵary, biraq Reseıdikinen (36,3 paıyz) tómen. Eýropa elderi qara metall, buıymdary, dári-dármek, elektr jabdyqtary men apparatýralary, jeńil avtomobılder rynoktarynda barynsha belsendi. Qara metall buıymdaryn, soraptardy 34 el, 33,4 myń tonna kólemindegi dári-dármekti – 33 el, 56,6 avtomobıldi 22 el jetkizip beredi. Qazaqstanǵa eýropalyq taýarlardyń 2009 jylǵy ımporty (70 mln. dollardan joǵary) mln. Iri ımporttaýshylar, doll. mln, dollar Qara metall buıymdary 3004,6 Ulybrıtanııa, Italııa, Reseı, Germanııa, Shvesııa, Fransııa, Fınlıandııa, Chehııa Aýa, suıyq soraptary 897,7 Italııa, Germanııa, Fransııa, Nıderlandy, Reseı, Ulybrıtanııa, Ýkraına, Belgııa Shúmekter, qaqpaqshalar, 638,6 Italııa, Germanııa, Ulybrıtanııa ventılder Metall konstrýksııalar 624,9 Germanııa, Reseı Elektr apparatýra, 602,9 Reseı, Germanııa, Ulybrıtanııa. symdar Chehııa, Ýkraına, Lıtva Sentrıfýgalar 466,2 Italııa Dári-dármek 425,6 Germanııa, Fransııa, Reseı, Shveı- sarııa, Vengrııa, Italııa, Slove- nııa, Avstrııa, Polsha, Ulybrı- tanııa, Nıderlandy, Ýkraına, Belgııa, Danııa, Belorýssııa, Ispanııa Polımerler, plastmassa 424,1 Reseı, Germanııa, Polsha, buıymdar Fransııa Elektr jáne jylý 413 Germanııa, Italııa, Norvegııa, energetıka qural- Ispanııa, Ulybrıtanııa, Polsha, jabdyqtary Shvesııa, Rýmynııa Kemeler, maıaktar, 350,9 Italııa, Nıderlandy, Polsha ıahtalar Aýylsharýashylyq 268,2 Germanııa, Reseı, Ýkraına tehnıkasy Jeńil avtomobılder 258,3 Germanııa, Ulybrıtanııa, Reseı Jol qurylysy tehnıkasy 254,8 Germanııa, Fransııa, Reseı, Polsha, Shvesııa, Fınlıandııa Taý-ken jabdyqtary 254 Germanııa, Fınlıandııa, Ispanııa, Italııa, Fransııa, Shvesııa Shınalar 215,9 Reseı, Germanııa, Fransııa, Fınlıandııa Jıhaz 195,6 Italııa, Polsha, Reseı, Belarýs, Fransııa, Ýkraına Sellıýloza-qaǵaz ónimderi Reseı, Fınlıandııa, Germanııa Ushý apparattary 192,6 Ulybrıtanııa Sıntetıkalyq jýý 165,9 Reseı, Polsha, Germanııa zattary, sabyn DVP, DSP 158,1 Reseı Medısına quraldary 157 Germanııa Esepteý máshıneleri 150,8 Germanııa, Irlandııa, Ulybrıta- nııa, Chehııa, Reseı, Fransııa, Shvesııa, Italııa, Fınlıandııa, Vengrııa Áınek jáne buıymdar 141,8 Reseı, Germanııa, Italııa, Slo- venııa, Polsha, Bolgarııa Gerbısıdter, ınsektısıdter 127,5 Germanııa Kosmetıka, dýhılar 124 Fransııa, Polsha, Italııa Alkogol ishimdikter 122,9 Reseı, Fransııa Kondıterlik ónimder 121,4 Shveısarııa, Germanııa, Reseı, Vengrııa Telefon apparattary 84,4 Fınlıandııa, Slovenııa, Reseı, Germanııa Stanoktar 72,9 Germanııa, Reseı, Italııa, Fransııa Germanııa kóptegen salalarda, atap aıtqanda elektr-tehnıkalyq, aýylsharýashylyq, kólik, taý-ken, medısınalyq qural-jabdyqtardy, stanoktar, metall konstrýksııalaryn, aspaptar, soraptar jetkizip berýde alda keledi. Sonymen qatar, jekelegen elder jetkizilimderdiń jekelegen túrlerinen basym túsýde. Máselen, munaı-gaz qural-jabdyqtary – Italııadan, kosmetıka – Fransııadan, jıhaz – Italııadan, qaǵaz, boıaý, shınalar, maıaktar, santehnıka – Fınlıandııadan, DSP – Reseıden, Polsha men Latvııadan, turbalar – Avstrııadan kóp jetkiziledi. Bizge qural-jabdyqtardyń, máshınelerdiń, tutyný taýarlarynyń aıtarlyqtaı sanalýan túrlerin beretin Reseı mańyzdy ról atqarady. Qazaqstandyq rynokta eýropalyq taýarlar azııalyq, amerıkalyq jetkizip berýshiler tarapynan óse túsken básekege tap bolyp otyrǵanyn aıtqan jón. Dári-dármek rynogynda – bul Úndistan, avtomobıl rynogynda – Japonııa, Koreı Respýblıkasy, AQSh jáne Qytaı, aýylsharýashylyq tehnıkasy rynogynda – AQSh, Kanada, jıhaz rynogynda – Qytaı, kondıterlik zattar rynogynda – Túrkııa. Qytaı, Koreı Respýblıkasy basymdyq tanytýda. Kóptegen rynoktarǵa Qytaı óndirisshileriniń qatysýy óse túsýde, olar qolaıly baǵamen qatar barǵan saıyn jaqsy sapadaǵy taýarlaryn usynýda. Sonyń nátıjesinde Eýropanyń úles salmaǵy 2000 jylǵa qaraǵanda 2009 jyly qara metall buıymdary rynogynda 82,9 paıyzdan 64,7 paıyzǵa deıin tómendegen, dári-dármek rynogynda 84,4 paıyzdan 68,8 paıyzǵa deıin, avtomobıl rynogynda 85 paıyzdan 50,7 paıyzǵa deıin, esepteý tehnıkasy rynogynda 64,1 paıyzdan 55,4 paıyzǵa deıin azaıǵan. Eýropany shyǵysazııalyq elder qazaqstandyq taýar rynogynan yǵystyrýda. Ákelinetin taýarlar jıyntyǵyna júrgizilgen taldaý Qazaqstan olardyń basym bóligin derbes, sondaı-aq birlesken kásiporyndarda jasaı alatynyn kórsetedi. Ásirese, bul qara metall buıymdaryna, metall konstrýksııalaryna, plastmassaǵa, hımııa ónimderine qatysty bolyp otyr. Bul jaǵdaılar Qazaqstannyń Eýropaǵa kóbirek qajet ekenin kórsetedi. Eýropalyq ınvestısııalar – yntymaqtastyqtyń qarjylyq vektory Ekonomıkalyq ózara is-qımylda ınvestısııalar mańyzdy ról atqarady. Qazirgi ýaqytta bul resýrstar 31 eýropalyq elden, sondaı-aq Kıprdan jáne brıtandyq 4 aýmaqtan (Vırgınııa, Bermýd, Kaıman araldarynan, Gıbraltardan) tartylýda. Qazaqstan ekonomıkasyna eýropalyq ınvestısııalar kólemi 2000 jylǵy 1,1 mlrd. dollardan 2008 jylǵy 12,5 mlrd. dollarǵa deıin ósti. Olardyń úlesine Qazaqstanǵa tartylǵan barlyq ınvestısııalardyń 62,9 paıyzy kel