Úlken úreı úrdisi nemese sarapshylar boljamy nege oryndalmaı qaldy?

Esepshot tasyn tasqaıaqtaı qaǵystyratyn jer-jıhannyń kóptegen kánigi ekonomısteri burnaǵy jyly daǵdarys endi qyzý qarqyn ala túskende ony ótken ǵasyrdyń 30-shy jyl­dary­nyń basynda bastalǵan “Uly kúızeliske” teńeýge jarysa asyǵyp edi. Onda dóńgelengen dúnıe kenet úlken úreıli úrginshilikke ushyrap, áp-sátte álemniń ápter-tápteri shyqqan. Ra­synda 1929-1933 jyldardy sharpyǵan orasan zor ekonomıkalyq quldyraý qazirgi daǵdarys­pen kóp rette uqsasyp ta turdy. Al eń negizgi uqsastyq, álbette, eki jaǵdaıda da “báleniń” AQSh jaqtan jer aýyp kelgeninen kórinetin. Degenmen, bul jerde basyn ashyp alatyn taǵy bir jáıt, budan 70 jyldaı buryn oryn alyp, jalpy jurtty jaǵalaǵan oqıǵalar dástúrli túrde “Álemdik ekonomıkalyq daǵdarys” dep ataldy da, tikeleı “Uly kúızelis” anyqtamasy amerıkalyq ekonomıka toryn torlaǵan kóleńkeli jaqtarǵa ǵana japsyrylǵan bolatyn. Sol depressııany keıbir tárjimashylar osy kúni “toqyraý” dep te aýdaryp júr. Biraq, kúı­ze­listen góri kúıdirmesi azdaý keletin toqyraý uǵymy sol kezdegi kórinisti dál beınelep bere almas edi. О́ıtkeni, burynǵy zobalańnyń shyr­maǵan shashaǵy qazirgiden áldeqaıda áýseldi, ál­de­qaıda áleýetti-tin. Ol jáne joıqyn jyldam­dyqpen Batystyń damyǵan elderiniń bárine jedel taraı jóneldi. Álemdik ekonomı­kalyq daǵdarys resmı 1940 jyly aıaqtal­ǵa­ny­men, odan qatty soqqy alǵan Qurama Shtattar naqty ekonomıkasyn tek ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin ǵana túzete aldy. Demek, qalaı kúıttesek te, sol úreı úrlegen úrginshilik “to­qy­raý” deýge áste kelmeıdi. Ádette “toqyraý” dep biz ilgeri jyljı almaı, bir orynda turyp qal­ǵan jaǵdaıdy aıtamyz. Al sol jolǵy kúı­zelis Amerıkanyń ekonomıkasyn keminde jıyr­ma jylǵa artqa shegerip tastady. “Toqy­raý” degen toqmeıil anyqtamany tipti qazirgi jaǵdaıdyń ózine bere almasaq kerek. Sebebi, munyń zalaly men zardaby da toqyraýǵa qa­raǵanda anaǵurlym aýyr. Búgingi jaǵdaıat sony­men qatar ótken ǵasyrdyń basyndaǵy oıranǵa da tolyq uqsamaıdy. Mine, joǵarydaǵy sarapshylarymyz da buǵan baǵa berý baıyby barysynda qatelesip ketken sııaqty. Ekonomıkalyq kózqaras turǵysynan al­ǵanda, baıyrǵy “Uly depressııanyń” óndiristik taýarlar shamadan tys artyq óndirilip, olardy satyp alatyn aqsha qarajatynyń kemdiginen paıda bolǵany belgili. Olaı bolatyny, aınalym­daǵy aqshanyń aýqymy eldegi altyn qory mólsherine baǵynyshty, al baǵaly metall kólemi munda shekteýli bolǵandyqtan, artyq pul jasap shyǵarýdyń reti joq. Sodan kelip, turǵyndardyń taýarlar men qyzmet kórsetý túrlerine aqy tóleý qabileti tómen túsip ketti. Budan arǵy tirlik “domıno prınsıpindegi” tiz­bekpen taýarlar baǵasy arzandaýyna, kásip­oryn­dardyń bankrotqa ushyraýyna, jumys­syz­dyqtyń kóbeıýine, ımporttyq taýarlarǵa saly­na­tyn baj salyǵyna shekteý qoıylýyna, tuty­nym suranysy kemýine, adamdardyń turmys jaǵdaıy quldyraýyna aparyp soqtyrdy. “Uly kúızelis” 1929 jylǵy 29 qazanda, keıin tarıhta “qara seısenbi” degen at alǵan kúni bastaldy. Osy bir kúnniń ishinde qor ry­no­gynyń shańyraǵy ortasyna túsip, aksııalar 10 mlrd. dollarǵa qulady. Bul nesıege beri­letin 10 mlrd. dollar aqsha birden joq bolyp ketti degen sóz edi. Qor rynogynyń osy qulaýy saldarynan AQSh-ta turatyn 20-25 mln. shamalas adam shyǵynǵa belshesinen batty. Bul depressııaǵa mynadaı alǵysharttar áser etti. Onyń aldynda Amerıka ekonomıkasy zor ór­leý ústinde ósip kele jatty. Sonyń arqasynda 1917-1927 jyldar aralyǵynda AQSh-tyń ulttyq tabysy úsh esege jýyq artqan eken. Osy kezde elde tizbekti óndiris tásili ıgerilip, qor rynogy qatty býyrqanyspen bıikke kóte­rilipti. Sonyń saldarynan alypsatarlyq opera­sııalar sany jyldam ulǵaıyp, jyljy­maı­tyn múlikter qymbattaǵan. Biraq taýar óndirisiniń ósýi óz kezeginde aqsha aýqymynyń da kóbeıýin qatań talap eter edi. Al aqsha aýmaǵy, joǵaryda aıtqanymyzdaı, altynǵa tike­leı táýeldi bolatyn. Alaıda, AQSh-tyń altyn qory óndiristiń órkendeý dárejesine múlde ilese almady. Bul jaǵdaı aqyrynda jasyryn túrdegi ınflıasııaǵa jetkizdi. Úkimet býyrqanǵan ekonomıkalyq ósý úderisine ilesý úshin endi jurtqa bildirmeı, jańa banknottar basyp shyǵarýǵa kiristi. Quldyraý basy solaı bastaldy. Bul urlyqy tirlik kóp uzamaı dollardyń altynmen qorǵalý ustanymyn buzyp, bıýdjet tapshylyǵynyń óse túsýin jedeldetti. Osy tusta eldiń qor rynogy bastap­qy eseptik stavkany tómendetýge májbúr boldy. Munyń bári qarjy júıesindegi kereǵar kórinisti kúsheıte berdi. Nátıjesinde ónerkásip óndirisi taýar shyǵarýdy azaıtqan ýaqytta kerisinshe veksel, qolhat túrindegi amalsyz taratylatyn jalǵan aqshalar ósip ketti. Ekonomıkadaǵy osy dısbalans, ıaǵnı taýar men aqsha arasyndaǵy tepe-teńdik saqtalmaýy álgindegi “qara seısenbige” alyp bardy. Qalaı degende de, ótken ǵasyrdyń basynda báden bergen kúızelis zardaptaryn qazirgimen salystyrýǵa kelmes edi. Sol kezdegi soqqynyń qan­shalyqty aýyr bolǵany myna sıfrlardan aıqyn ańǵarylady. Máselen, AQSh-ta 1933 jyly ónerkásip óndirisi kólemi 1929 jylmen salystyrǵanda, 46 paıyzǵa deıin quldyraǵan. Osy tórt jyldyń torabynda eldegi jalpy ulttyq ónim 103,9 mlrd. dollardan 56 mıl­lıardqa, ıaǵnı 1,85 esege kemigen. Jumyssyz­dyq kólemi 1933 jyly tórt jyl burynǵy 3,2 paıyzdan 25 paıyzǵa deıin kóterilgen. Osydan kelip, 12,8 mln. adamnyń basyna joqshylyq bulty úıirilgen. Al Amerıkanyń eńbek prob­lemalaryn zertteý assosıasııasy usynǵan máli­mette jumyssyzdar sany tipti 17 mln. adam etip kórsetiledi. Budan basqa 2,5 mln. kisi baspanasynan aıyrylyp qalǵan. Sol arada 135 myń kompanııa taza taqyrǵa otyrǵan. Sosyn bız­nesten túsetin tabys 60 paıyzǵa deıin tó­mendep ketken. Rynokty jalpy kapıtal­dan­dy­rý deńgeıi 4,5 esege deıin azaıyp, ol 87 mlrd. dollardan 19 mıllıardqa deıin qulaǵan. Fermerlik jyljymaıtyn múlikter baǵasy 10 esege deıin arzandap, 897 myń fermer sharýa­shylyǵy, ıaǵnı jalpy sannyń 14,3 paıyzy tirshiliksiz qalǵan. Sol “Uly kúızelistiń” tep­kini Batystaǵy Germanııa, Ulybrıtanııa, Fran­sııa sekildi elderdi, sondaı-aq Ortalyq jáne Ońtústik-Shyǵys Eýropa, Azııa men Latyn Amerıkasy dáýletterin biraz qaýsatyp ketken. 2008 jyly bastalǵan qarjy daǵdarysy da osy jolmen júrip ótti. Bul jolǵy túısiksiz tirliktiń Amerıkadan bastaý alǵanynan bólek, ol taǵy qarjy sektorynan óristedi. Sosyn naqty ekonomıka men qor rynogyna tarpa bas salyp, tutynym suranysynyń kúrt túsýine, jumyssyzdyq qatarynyń ósýi men aqshanyń qunsyzdanýyna aparyp jetkizdi. Álem ekonomısteri osy rette aldyńǵy depressııanyń taǵy 6 túrli sebep-saldary bolǵanyn aıtady. Solardyń ishindegi ádeıi, qasaqana jasalǵan degen jeleýge nazar aýdarýǵa turady. Birqatar múd­deli kisiler osyǵan sanaly túrde barǵan kó­rinedi. Munyń máni mynada: AQSh-ta birinshi jahandyq soǵystan keıingi birneshe jyldyń ishinde biraz qarjy pıramıdalary paıda bolyp qalǵan. Mine, osy qarjy mekenderi eldegi ka­pıtaldy qaıtadan bóliske salyp, ony sanaýly ǵana korporasııanyń qolyna shoǵyrlandyrý úshin ulttyq ekonomıkanyń berekesin qashy­ra­tyn jattyǵý alańynyń rólin oınaǵan sııaq­ty. Bul ustanymdy jaqtaıtyndar buǵan 1929 jylǵa qaraı AQSh-tyń bank kapıtaly eldegi 16 myń bankte saqtalǵan bolsa, daǵdarystan keıin ol bar-joǵy 100 iri banktiń qolyna jı­nalǵanyn dálel etip alǵa tartady. Al bizdiń jaǵ­daıymyzda, ıaǵnı qazirgi kezeńde daǵdarys­tyń tunbasyn kóp aqshanyń kórigin qozdyryp qalǵan ınvestorlar jaýapsyzdyǵy tundyrǵan degen pikir bar. Sol ınvestorlardyń ıpoteka men qundy qaǵazdardan orasan zor tabys taýyp qalý maqsatynda kóp mólsherdegi nesıelik bo­rysh­tarǵa urynýlary, alatyn aqshalary úshin sapasy kúmándi zattardy kepildikke qoıa berý­leri, aınalyp kelgende, álemdik ekonomıkalyq daǵdarystyń basty bastaýy bolǵan sııaqty. Azdaǵan adamdar tobynyń shekten tys baıý­ǵa umtylýy qashanda búkil álem qaýymdasty­ǵy­nyń bankrotqa ushyraýyna aparyp soq­tyrady. Al qazirgi qarjy daǵdarysynyń túpki negizi sonaý 1980-shi jyldardyń ortasynda burq etip kóterilgen naryqtyq qatynastar órleýinde jatyr. Osy qozǵaýshy kúsh 1997-1999 jyldary Azııada paıda bolǵan búgingi daǵ­darysqa sebepker ınfeksııany uryqtandyryp berdi. Ol aqyrynda 2007 jylǵy tamyzda AQSh-ty daǵdarysqa ushyratyp, 2008 jyldyń basynda qalǵan dúnıeni jappaı sharlaı jóneldi. Bul rasynda budan burynǵy 80-shi, 90-shy jáne 2001 jylǵy daǵdarystarǵa qaraǵanda áldeqaıda kólemdi de qýatty bolatyn. Qazir osynaý ekonomıkalyq kataklızm sebepteri AQSh-tyń ıpotekalyq nesıe berý rynogyndaǵy quldyraýdan da góri tereń tuıyqta jatqany aıǵaqtalyp qaldy. Bylaıynsha tańǵalarlyq jáıt bolyp kóringenimen, tap osy daǵdarystyń dáni qazirgi zamanǵy ekonomıkalyq modeldiń túpki negizine sebilgen edi. Naryqtyq ekonomıka astarynda bir qaraǵanda qarapaıym qaǵıda bolyp kórinetin “suranys usynysty týdyrady” degen ustanym bar. Al XX ǵasyrdyń paradoksaldy qubylysy mynaý – jappaı óndiris órkendegen kezeńde paıda bolatyn usynystar molshylyǵy aqyrynda óziniń jeke suranysyn da týǵyza alady. Túbirinde bul úderis ekonomıkanyń úzdiksiz ósýin qamtamasyz ete otyryp, taǵy jáne taǵy da qaıtalanyp kele berýi múmkin. Biraq “máńgi ósýshi” ekonomıkaǵa úzilissiz tutynýshy suranysy kerek. Osy kezde qaıtken kúnde tabys taýyp qalýdy kózdeıtin bank júıesi eń sońynda tólem qabileti joq zaemshyǵa ssýda beretin shamaǵa jetkenge deıin óziniń paıyzdyq beldeýin udaıy túsire otyryp, “úlgili tutynýshyǵa” qaıta-qaıta qaryzǵa aqsha berýmen bolady. Mine, osy aınalym birneshe ret aınalyp ótkennen AQSh-tyń ıpotekalyq kredıt rynogy shamadan tys qyzyp ketti de, óziniń eldegi eń álsiz býyn ekenin kórsetip aldy. Ras, birinshi kezekte ıpotekalyq júıe tólem tólemeýshilerden jaqsy qorǵalǵandaı kórinedi. Álbette, tólem tólemeı júrgen boryshkerlerdiń kepilge qoıǵan jyljymaıtyn múlikteri bankterdiń esebinde tur. Alaıda, elde jappaı tólem tólemeý úrdisi etek alǵan kezde, bul kepildi zattardyń ózi túkke alǵysyz bolyp qalar edi. Endi ózińiz qarańyz, zaımshy bankrot bolyp qalǵasyn, oǵan kredıt berýshi turǵyn-jaıyn alyp qoıdy delik. Al banktiń ózine bul páterdiń túkke de keregi joq. Oǵan keregi – aqsha. Sondyqtan ol tárkilenip alynǵan úıdi satýǵa qoıady. Tap sol jerde júıeniń “júıkesi” birden buzylady. О́ıtkeni, rynok osyndaı zattarǵa toly. Alatyn adam joq. Alǵysy keletinderde aqsha joq. Biraq olarǵa bank endi nesıe bere almaıdy. Tuıyqqa tirelý degen osy. Mundaı jaǵdaı daǵdarystyń úshinshi jylyn bastan keship jatqan bizdiń qoǵamda da bar. Biraq kóńilge úrkerdeı úmittiń sáýlesin sebetin bir jáıt, búginde daǵdarystan keıin kerege tartatyn keleshektiń keneresi kórinip qalǵan sııaqty. Endi “Uly kúızelis” kezeńindeı 15 jyldyq evolıýsııalyq joldyń bolmasy anyq. Osyny sezgen álem ekono­mıs­teri de sabyrǵa kele basta­ǵan­daı. Áıtpese, osydan bir jyl bu­ryn daǵdarystyń daýyly qatty uıytqı soǵyp turǵan kezderde bar­lyq deńgeıdegi esep-qısap maman­dary álem ekonomıkasy tap bol­ǵan orasan zor tuıyqtan shyǵýdyń ǵalamat jylýan joldaryn izdes­ti­rip, biraz bas qatyrǵan. Sol tusta kóptegen ıdeıalardyń irkilmeı ush­qany da ras. Sonyń ishinde eýro­palyqtar qarjy baqylaý organ­dary jumystaryn úılestirýdi qol­dady. Kóptegen elder dollardyń ornyna áldebir aımaqtyq esep aıyrysý quralyn shyǵarýdy usyndy. Vashıngton álemdegi eń iri qor alańy – Ýoll-strıt isterine shuǵyl aralasý múmkindigin qarastyrdy. Qazir sonyń bári basylyp qaldy. Biz “Uly kúızelistiń” sońy ne bergenin jaq­sy bilemiz. Eń aldymen ol memleket tara­py­nan turǵyndardy áleýmettik qoldaý saıasaty men negizgi óndiriske qor rynogyn balama ete­tin jańa qarjy júıesin ómirge ákeldi. Aqy­rynda álemde dollar ústemdik quratyn alǵy­sharttardy jasap berdi. Osy júıe alpys jyl boıyna alańsyz jumys istep keldi. Osynsha­lyqty ýaqyt kommýnıstik júıe de synaqtan ótti. Sonyń sońynda kommýnızm teketireske shydas bermeı qulap tústi. Al myna daǵdarys­tan soń áldeneni ózgertýdiń, jańa orasan zor jospar daıyndaýdyń qajettigi joqtyǵy qazir­diń ózinde aıan bolyp otyr. О́ıtkeni, bul daǵ­da­rys shamadan tys álsiz bolyp shyqty. Ol dú­nıeni 15 jyl úreıdiń úrginshiliginde ustaǵan “Uly kúızeliske” jup ta, jip te bola almaıdy eken. Bul daǵdarystyń sondaı-aq depressııadan keıin­gi kezdegishe jurtty qaıtadan Amerıka eko­nomıkasy tóńiregine toptaı túsýi de neǵaı­byl. Máselen, endi álem jurtshylyǵy qor rynogynda naǵyz alyp “kóbikti” úrlep úlger­gen Qytaı saýdasyna suranys suratýy kádik. О́ıtkeni, qazir jahanda Shyǵystyń kósh­bas­taý­shy retindegi róli kúsheıip keledi. Qazir Qytaı ishki jalpy ónim deńgeıi jóninen AQSh-tan asqaly tur. Iá, bul jaǵdaıdyń Shyń elindegi turǵyndardyń turmys sapasyna eter áseri pálendeı joǵary bolmaǵanymen, qalaı degende de, álem aksenti ózgerip qalatyn túri bar. Ras, dástúrli Batysqa ahýaldyń bulaısha aýnap túsýi unaı qoımaıdy. Qazir kóptegen Eýropa elderi men AQSh-ta qytaılyq taýarlardyń onshama yqy­laspen qabyldana bermeıtini de sonyń salqyny. Soǵan qaramastan, Qytaı eli damy­ǵan ústine damı túsýde. Ol bıylǵy tamyzda ishki jalpy ónim jóninen Japonııany tarıhta birinshi ret artta qaldyrdy. Bul kórsetkish boı­ynsha Qytaı 2008 jyly Germanııanyń al­dy­na túsip edi. Endi mine Aspanasty eli AQSh-tan keıingi qýatty elge aınaldy. Osy kez ja­pon ekonomıkasy buryn boljaǵanynan ál­deqaıda tómen – 0,4 paıyz mólsherinde ósipti. Sonyń esebinen Beıjiń bar bolǵany 50 mlrd. dollar artyqshyly­ǵymen bolsa da, Tokıonyń aldyna túsip ketti. Búkilálemdik banktiń málimeti boıynsha, japondar ekonomıkany órkendetý jóninen sońǵy 42 jylda aldyna tek AQSh-ty ǵana jiberip kelgen eken. Jalpy, Shyǵys ekonomıkasynyń Batysqa shabýyl jasaýy budan buryn bastalýy da múmkin edi. Buǵan tipti daǵdarystyń yqpaly bol­maýy da kádik-tin. Jurt álemdi qytaılyq taýarlardyń jappaı jaýlap alyp jatqanyn búgin ǵana baıqaǵan joq. Osy onjyldyq kezeń­niń basynda-aq Eýropa men Amerıkanyń qaı jerine bara qalsań da, aldyńnan Qytaı taýary shyǵa keletin. Budan týyndaıtyn saýaldyń sońy ekonomısterdiń qaı eldiń ekonomıka daýy­lynan meılinshe az shyǵynmen shyǵatyny jaı­ly boljamyna baryp ulasady. Osy tusta olardyń kóbi sondaı “tynysh” aılaq bolatyn múıisti Qıyr Shyǵys pen sol jaqtyń lıderi Qytaıdan qarastyra bastady. Buǵan tańǵalýǵa da bolmaıdy. Osydan bir jyl ǵana buryn Qy­taıǵa jańa álemdik ortalyqtyń róli tańyldy. Al Qytaı ıýani aldaǵy 25-30 jylda álemde kem degende dollar men eýrodan keıingi úshinshi valıýta bolyp qala bermek. Sońǵy jıyrma jylda Aspanasty eliniń ekonomıkasy jylyna 10 paıyzdyq jyldamdyqpen damyp otyrdy. Bul aımaqta qazir álemdik óndiris áleýetiniń jartysynan astamy shoǵyrlanyp qaldy. 2007 jyldyń sońynda eń joǵary kapıtaldanýshy 10 kompanııanyń beseýin qytaılyqtar qurady. Al amerıkalyqtarda ondaılar úsheý ǵana boldy. Aqyr sońynda álemdegi eń baı adamdardyń qataryndaǵy Djım Rodjers pen Ýorren Baf­fet óz aktıvterin AQSh dollarynan alyp, Qy­taı ıýanine jáne qytaılyq kompanııalardyń aksııalaryna aýystyrdy. Bir qyzyǵy, daǵdarystan az shyǵynmen shy­ǵa­tyn elderdiń qatarynda Shyǵys Eýropadaǵy Polsha, Chehııa jáne Slovakııa memleketteri bar eken. Mundaı turaqtylyqty biz, jasyrary joq, ózimizdiń elden de kútip otyrmyz. Al álem­degi jetekshi zertteý ınstıtýttarynyń, sonyń ishinde Reseıdiń Daǵdarystan keıingi álem ınstıtýtynyń derekterine súıensek, bul daǵdarystyń túıini budan keıin oryn alatyn daǵdarysty barynsha álsiretip jibermek. Ol aldaǵy on jyldyń shamasynda qaıta oryn alady. Biraq qazirgideı ekonomıkalyq nemese qarjylyq sıpatta boı kórsetpeıdi, onyń mazmunyn órkenıettilik jáne geosaıası uǵymdar bıleıtin bolady. Serik PIRNAZAR. Astana.