Turan jolbarysy

Sarǵaıǵan tarıh paraqtaryna júginer bolsaq, Qazaq eliniń er­teńi úshin tolarsaqtan saz keship, keýdelerin oq pen naızaǵa tósegen nebir aıtýly tulǵalar bolǵan. So­nyń biri de biregeıi – “Turan jol­barysy” atanyp, ult rýhyn as­qaqtata kóterip, qazaq tarıhyna esimi altyn árippen jazylyp qal­ǵan Jalańtós bahadúr babamyz. Sonaý 1990-jyldary Jalańtós bahadúr jaıynda alqaly jıyndar­da aıtyla bastasa, Elbasy 2001 jyly arnaıy tapsyrma berip, Úki­mettiń bir emes, eki qaýlysy shy­ǵa­dy. Sol jyly Jalańtós baha­dúr­diń 425 jyldyǵy men elimiz táýelsizdiginiń 10 jyldyǵy tuspa-tus kelip, Qyzylordada respýb­lı­kalyq ǵylymı-teorııalyq konfe­ren­sııa ótedi. Oǵan Manash Qozy­baev bastaǵan belgili ǵalymdar qa­tysyp, batyr babamyz jaıly naqty derekterdi kópshilik naza­ry­na salady. Sol konferensııada ataq­ty akademıktiń: “Jalańtós bahadúrsiz qazaq halqynyń tarıhy bolmaıdy”, degeni tekten-tek bol­masa kerek. Qazaq eliniń ǵana emes, búkil túrki tarıhynyń aıbary da, aıdary da osy Jalańtós bahadúr Seıitqululy desek, artyq aıtqan­dy­ǵymyz bolmas. Iá, kúni keshe, ıaǵnı otyz kún orazadan keıingi aıt merekesiniń alǵashqy kúni Syr eli Jalańtós bahadúr rýhyn ulyqtap, Turannyń dańqty perzentin tuǵyrǵa qon­dyr­dy. Sóz oraıy kelgende Jalań­tós­tiń ómirderegine sál-pál sheginis ja­sasaq, artyq etpes. 1595 jyly Abdýlla hannyń quzyrymen Baǵdat qalasyndaǵy Danalyq úıi mekte­bi­niń tyńdaýshysy bolyp qabyldan­ǵan Jalańtós ǵylym-bilimge, soǵys ónerine den qoıǵan kózi ashyq, kóki­regi oıaý atpal azamat bolyp ósedi. Al 1604 jyly Jalańtós Bu­har handyǵynyń bas qolbasshysy bolyp taǵaıyndalady. 1611-1642 jyldary Qazaq eline syrtqy jaýlar shapqynshylyq jasaı bastady. Jalańtós 50 myń jaýyngerin qarýlarmen qamtamasyz etip, qan maıdanǵa attanady. Osy soǵystarda Jalańtós 42 ret jekpe-jekte jeńiske jetip, qaharman qolbasshy retinde esimi Orta Azııa men Eýropa elderine taraıdy. Jalańtóstiń ataǵyn álemge áıgili etken asa iri jeńisi onyń egde tartqan jyldarynyń úlesine tıedi. 1643 jyly Jetisý óńirine joń­ǵar qalmaqtary lap qoıady. Salqam Jáńgirge Jalańtós baha­dúr 20 myń jaýyn­geri­men kómekke kelip, kúshi birneshe ese basym jońǵar qalmaqtaryn oısyrata jeńip, Jetisý jerine tynyshtyq ornatady. Jalańtós bahadúr memleketti basqarýmen, soǵys ónerin órken­de­tý­men ǵana aınalysyp qoımaı, sáý­let ónerine, oqý-bilimge de erek­she nazar aýdarǵan. Babamyzdyń artynda qaldyrǵan óshpes murasy – Samarqan shaharyndaǵy ǵajaı­yp ǵımarattar. Ol Samarqandy qaı­ta qurý jumysyn Ortalyq Re­gıs­tan alańyn qalpyna keltirýden bastaǵan. Ámir Temirdiń nemeresi Ulyqbek saldyrǵan medreseniń qarsy aldynan Sher-Dor (Arystan qaqpa) medresesiniń alǵashqy kirpishin 1620 jyly qalattyrǵan Jalańtós qurylysty 1636 jyly támamdaıdy. Onyń bastamasymen “Tilla-Qarı” medresesi de salynǵan. Sóıtip, Re­gıstan alańyndaǵy qurylystardy tolyq aıaqtap, ony úlken bir an­sam­blge aınaldyrady. Bul an­sambl – búginde álem jurtshy­ly­ǵyn qaıran qaldyryp otyrǵan sáýlet óneriniń injý-marjany. Uly babamyzdy ulyqtaýdy mu­rat tutqan syrboıylyqtar dúıim túrki álemine aty áıgili qol­bas­shyǵa eskertkish qoıyp, elimizdiń perzentin taǵy da pash etti. Jalpy qurylysqa 58,7 mln. teńge qarjy bólinip, eńseli keshen 2 gektar aýmaqty alyp jatyr. Sáýlet týyn­dysynyń beınesi bıiktigi 11,5 metrdi quraıdy. Tas tuǵyrdaǵy arǵymaq mingen batyr beınesine qosa, qos qanatyna qabyrǵa orna­tylyp, demalys oryndary men jasyl alańdar jasaqtalǵan. Syr elinde Turannyń dańqty perzentiniń tuǵyrǵa qonýy eskert­kishtiń ashylý saltanatyna eli­miz­diń túkpir-túkpirinen kelgen dúıim jurtshylyqtyń kóńil kúıin tasy­typ, batyr babaǵa degen sheksiz qurmetterin eseleı tústi. Eskertkishtiń ashylý saltana­tynda alǵashqy sózdi oblys ákimi Bolatbek Qýandyqov aldy. Ol óz sózinde Elbasymyzdyń tikeleı bastamasymen júzege asyp jatqan “Mádenı mura” baǵdarlamasynyń qazaqtyń ult bolyp uıysýyna qyzmet etken tarlan tulǵalardy tiriltkenin erekshe atap ótti. Munan soń syrboıylyqtarǵa degen sheksiz rızashylyq sezimin jetkizý lebizin QR Parlamenti Májilisiniń depýtaty, akademık Kenjeǵalı Saǵadıev jalǵastyrdy. Ol óz sózinde jaýgershilik zamanda ǵumyr keship, erliktiń teńdessiz eren úlgisin kórsetken babanyń qaıratkerligine qatysty naqty derekter keltirdi. Akademık eli­mizdiń táýelsizdik alǵan az ýaqytta uly jetistikterge qol jetkizgenin tilge tıek etip, TMD elderi ara­syn­da EQYU-ǵa tóraǵalyq etý qurmetine ıe bolǵanyn erekshe atap ótti. Jyl sońyna qaraı 55 mem­lekettiń basshylary Astanada bas qosyp, álemdik máselelerdi tal­qylamaq. Bul Qazaqstannyń már­tebesin asqaqtata túsetin kıeli jıyn bolmaq. Saltanatty sharany sabaqtaǵan “Jalańtós bahadúr” qoǵamdyq qo­rynyń tóraǵasy, eńbek ardageri Ydyrys Qalıev máńgilik tuǵyrdyń urpaq ıgiligine aınalýyna úles qosqan barsha azamattarǵa, elimizdiń túkpir-túkpirinen kelgen meıman­darǵa batyr juraǵattary atynan júrekjardy lebizin jetkizdi. Sonymen, eńseli eskertkishtiń kógildir lentasy qıylyp, jibek jamylǵysy ashyldy. Alyp tuǵyrda aýyzdyǵyn shaınaǵan arǵymaqqa minip, oń qolyn kóterip, eldi erlik pen birlikke shaqyrǵan Jalańtós beınesinen ór rýhtyń asqaqtyǵy seziledi. Qysqasy, bahadúr batyr­lar men oraq tildi aqyndardyń ordasy – Syr eliniń sáýleti tyń týyndymen tolyqty. Merekelik shara Qorqyt Ata atyndaǵy memlekettik ýnıversı­tettiń Stýdentter saraıynda “Ja­lańtós bahadúr” derekti fılminiń kórsetilimimen, “Turan topyraǵy­nyń dańqty perzenti – Jalańtós bahadúr” atty respýblıkalyq ǵy­ly­mı-tanymdyq konferensııamen jalǵasty. Oǵan QR Parlamenti Májilisiniń depýtaty, akademık Ken­jeǵalı Saǵadıev bastaǵan ǵa­lymdar, halyq qalaýlylary, aqyn-jazýshylar, ardagerler, elimizdiń basqa aımaqtarynan kelgen meı­mandar, BAQ ókilderi qatysty. Ǵylymı konferensııanyń ashylý saltanatynda oblys ákimi Bolatbek Qýandyqov kirispe sóz alyp, batyr babamyzdyń tarıhtaǵy alar ornyn zerttep, zerdeleýge ba­ǵyttalǵan konferensııa jumysyna sáttiligin jetkizdi. Respýblıkalyq ǵylymı-tanym­dyq konferensııada Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­ver­sıteti janyndaǵy “Qypshaqtaný” ortalyǵynyń dırektory, QR Ult­tyq ǵylym akademııasynyń aka­demıgi, tarıh ǵylymdarynyń dok­tory, professor Bolat Kómek­ov “Qazaqstan tarıhynyń prob­lemalary jáne Jalańtós batyr” degen taqyrypta baıandama jasady. – Búgin kúlli Qazaq eli, qazaq jeri úshin tarıhı kún, – dep baıan­damasyn bastaǵan ol Jalańtóstiń tarıhı tulǵasyn ǵylymı turǵydan somdaý, onyń ǵumyryndaǵy jumbaq kezeńderdi ǵylymı turǵydan áli de aıshyqtaý qajettigin basa aıtty. Sóz kezegi “Ult-azattyq qoz­ǵa­lys: qazirgi Qazaqstan tarıhna­ma­sy­na jańasha kózqaras” atty baıan­dama jasaý úshin Memleket ta­rıhy ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, profes­sor Búrkitbaı Aıaǵanǵa berildi. Batyr babamyzdyń ómirderegine jan-jaqty toqtalǵan baıandamashy óziniń usynys-pikirlerin de aıta ketti. Ol aldaǵy ýaqytta arab, par­sy, shaǵataı, qytaı qoljazbalaryn da jınaqtap, zertteý qajettigin es­kertti. Al Qazaq ulttyq ýnıver­sı­te­tiniń professory, fılologııa ǵy­lymdary­nyń doktory О́tegen Kúmisbaev Jalańtós baha­dúr beınesiniń poezııada beınelenýi jaıly aıta kelip, batyr aty eli­mizdiń ózge aımaqtarynda da aı­shyq­talsa degen utymdy usynys­ta­ryn ortaǵa saldy. Konferensııada sondaı-aq Madrıd ýnıversıtetiniń profes­so­ry, tarıh ǵylymdarynyń kandıda­ty Smat О́tenııazovtyń “Jalańtós bahadúr ómir súrgen zamannyń problemalary” atty baıandamasy tyńdaldy. Zertteý derekteri baba­myzdyń batyr ǵana emes, ári she­shen, ári bı, ári sáýletshi bolǵanyn aıǵaqtaıdy. Memlekettik syılyq­tyń laýreaty, belgili jazýshy Dú­kenbaı Dosjan, fızıka-matematı­ka ǵylymdarynyń doktory, aka­de­mık Asqar Jumadildaev sóz alyp, áli de tarıh qoınaýynda qalǵan derekterdi talmaı izdestirý qajet ekendikterin aıtty. Bahadúr babamyzdyń esimin ulyqtaýǵa arnalǵan shara Qyzyl­orda qalasynyń ortalyq alańynda jalǵasty. Oraza aıt merekesimen oraılas kelgen bahadúr toıynda Syr ónerpazdary sazdy áýenderdi asqaqtata salyp, jurtshylyqtyń kóńil-kúılerin kókke kótere shal­qyt­ty. Toı munan soń aqyndar aı­tysymen, sportshylar saıysymen sabaqtasyp, samalalarǵa shomylǵan qalanyń túngi aspany otshashý­lar­men kómkerildi. Erkin ÁBIL. Qyzylorda.