Burynǵy basymdyqtar búgingi talappen úılespeıdi

Basqa basylymdardan Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy (EQYU) osydan eki-aq jyl buryn is júzinde ydyraýdyń aldynda turǵan edi. Biraq 2008 jyly Reseı Federasııasynda, 2009 jyly Amerıka Qurama Shtattarynda memleket basshylarynyń aýysýy EQYU-daǵy jumys úderisiniń burynǵyǵa qaraǵanda anaǵurlym iskerlikpen júrýine alyp keldi. EQYU-ǵa tóraǵalyq ár jyl saıyn aýysyp turady. 2010 jyldyń basynda quramyna Eýropadaǵy, Soltústik Amerıkadaǵy jáne burynǵy KSRO aýmaǵynda paıda bolǵan memleketter (onyń ishinde Ortalyq Azııa elderi de bar) kiretin Uıymǵa Qazaqstan tóraǵalyq ete bastady. Osy arada sońǵy jıyrma jyl bederinde EQYU-ǵa tek EO-ǵa nemese NATO-ǵa múshe, bolmasa kandıdat memleketter ǵana jetekshilik etip kelgenin aıta ketken jón. Qazaqstan jáne 2010 jyldyń sáýirindegi Qyrǵyzstandaǵy tóńkeris 2010 jyldyń basynda Qazaqstan Úkimeti Prezıdentke sol jylǵa arnalǵan jáne úlken maqsattar qoıylǵan óziniń baǵdarlamasyn usynǵan bolatyn. Alaıda, kóp ýaqyt ótpeı, kórshi memlekettegi janjaldy retteý máselesi aldynan shyqty. Sáýir aıynyń basynda Qyrǵyzstannyń burynǵy basshylyǵy eldiń soltústiginde ornalasqan memleket astanasy – Bishkek qalasynan qýyldy. Onyń barysynda 80 adam opat bolsa, taǵynan taıdyrylǵan prezıdent Qurmanbek Bakıev azamat soǵysy bastalady dep qoqan-loqqy jasady. Osyndaı qıyn jaǵdaıda Qazaqstan ózine bitimgershilik rólin aldy. EQYU-ǵa tóraǵalyq etýshi mem­leket retinde Qazaqstan Qyrǵyzstannyń bu­ryn­ǵy jáne jańa úkimetteri arasynda únqaty­sý ornatýǵa qol jetkizdi. Bul jerde Qazaqstan óziniń is-áreketin EQYU-nyń Venadaǵy ortalyq shtab-páterimen, BUU-men, EO-men, Reseımen, AQSh-pen, Germanııamen jáne ózge de memlekettermen úılestirip otyrdy. Qory­tyn­dysynda taǵynan taıdyrylǵan prezıdent óziniń alǵashqy qanqasap pıǵylynan bas tartyp, Qazaqstannyń áskerı avıasııasynyń qatysýymen saıası baspana usynylǵan Belo­rýs­sııaǵa áketildi. Mundaı kúrdeli jaǵdaıda Qa­zaq­stan deldal rólin tabysty atqara alǵan birden-bir memleket boldy desek, qateles­peı­tinimiz anyq. О́ıtkeni, Qazaqstan Qyrǵyzstan­men shekaralas memleket qana emes, sondaı-aq osy eldegi asa iri sheteldik ınvestor da bolyp tabylady. Sondyqtan Astana Qyrǵyzstanda tu­raqtylyq bolǵanyna óte-móte múddeli jáne bul elde óz áleýetin odan ári arttyrýdy qalaıdy. Qazaqstan Reseımen, EO elderimen, sondaı-aq basqa da Eýropa memleketterimen, AQSh-pen jáne shyǵysynda shektesetin Qytaımen ózara senimge qurylǵan qarym-qatynas ustanyp keledi. Ekonomıkalyq qýaty jóninen Ortalyq Azııadaǵy ózge memleketterden aıtarlyqtaı ozyq turǵan Qazaqstan Qyrǵyzstanǵa kóp kó­lemde gýmanıtarlyq kómek kórsetýge ázir ekenin jáne oǵan áleýeti jetetinin aıǵaqtady. Qa­zaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy Qyr­ǵyzstandaǵy osyndaı túbegeıli ózgerister kezeńimen tuspa-tus kelýin baqytty kezdeı­soqtyq dep te eseptegen jón shyǵar. Qyrǵyzstandaǵy turaqsyzdyq jalǵasýda 2005 jyly Qyrǵyzstanda kúsh kórsetý arqyly alǵashqy tóńkeris jasalǵan bolatyn. Al ústimizdegi jyldyń sáýirinde bılik almasýy memlekettiń óz azamattarynyń qaýipsizdigin qam­tamasyz etýge qabiletsiz ekenin taǵy da kór­setip berdi. Qyrǵyzstandaǵy tártipsizdikter munymen támamdalǵan joq. Mamyr aıynyń ortasynda adam shyǵynyna uryndyrǵan oqı­ǵalar qaıtalandy. 10 maýsymda eldiń ońtús­tiginde júzdegen, keıbir derekterge súıensek, 2000-daı adamnyń ómirin qıǵan qarýly qaq­tyǵystar oryn aldy. 400 000 adam kórshi О́z­bekstanǵa qashyp, bas saýǵalaýǵa májbúr boldy. Gýmanıtarlyq apat etnostyq janjal sıpa­tynda kórinis berse, onsyz da kúrdeli jaǵdaı ony óz maqsattaryna paıdalanyp qalýǵa ty­rys­qan keıbir múddeli toptardyń is-áreketinen ýshyǵa tústi. Bul arada esirtki mafııasy da óz úlesin qur jibermeýge umtylyp baqty. Esirtkini zańsyz óńdirý jáne kontrabanda BUU-nyń derekteri boıynsha, kóptegen jyldardan beri búkil dúnıe júzinde óndiriletin geroınniń shamamen 90 paıyzy Aýǵanstannan taraıdy. Ol kórshi óńirler arqyly Batys Eýropaǵa, Soltústik Amerıkaǵa jáne Reseıge jiberiledi. 2009 jyldyń kúzinde BUU tómen­degideı derekter jarııalady. Soǵan sáıkes, jyl saıyn Aýǵanstanda óndirilgen geroındi qoldanýdan álemde 100 000 adam kóz jumatyn bolsa, onyń 10 000-y tek NATO elderiniń úle­sine tıedi eken. Bul san batys elderiniń 2001 jyly Aýǵanstanda qazaǵa ushyraǵan áskerı­lerinen birneshe ese asyp túsedi. Qyrǵyzstan óz kezeginde esirtki kontrabandasy úshin mańyzdy tranzıttik memleket bolyp tabylsa, maýsymdaǵy qaqtyǵystardyń epısentri bolǵan Osh qalasyn esirtki kontrabandasynyń asa mańyzdy ótkizgish beketi dep esepteý kerek. Qyrǵyzstanda búginde turaqtylyq uǵymy atymen joq jáne de sońǵy jyldary mıllıon­darmen sanalatyn esirtki saýdasynan túsetin paıda memlekettik bıliktiń dármensizdiginde ózindik orny bar faktor bolyp otyr. EQYU mindeti EQYU kóp jyldardan beri daǵdarystardy shekteýde jáne sheshýde mańyzdy ról atqaryp keledi. Biraq bul jetkiliksiz. О́ıtkeni, Uıym bolashaqta da óziniń qyzmetin baqylaýshy retinde ǵana jalǵastyratyn sekildi. EQYU-ny uıym retinde bul úshin jazǵyrýǵa da bolmaıdy, oǵan is júzinde tetikter jetispeıdi. Jańasyn qurýǵa nemese qolda bardy jetildirýge bola ma? Qyrǵyzstandaǵy qasiret taǵy da qaıtalanyp, búkil Ortalyq Azııany jańadan dúr silkindirip júrmeı me? Bul esirtki kontrabandasynyń aǵynyn ulǵaıtýǵa jetkilikti sebep bolyp tabyla ma? Bul saýaldar búginde óte kókeıkesti. Qazaqstan EQYU tóraǵasy retinde ótken aılar ishinde óziniń tıimdi áreket etýge qabiletti ekenin kórsetti. Bul belsendilik Qyrǵyzstan­da­ǵy qantógisti qaqtyǵys kezinde shekteýli kólemde kóringenimen, odan artyqty kútý de múmkin emes edi. Osy daǵdarys barysynda EQYU-nyń kez kelgen ýaqytta jedel is-qımyl ta­nyta almaıtyny aıqyn ańǵaryldy. Qyr­ǵyzstan basshylyǵy áýeli aralasý týraly óti­nish­pen qaıyrylǵan Reseı de túsinikti sebep­termen tartynshaqtaı berdi. EO, AQSh jáne Qytaı reaksııasy Reseıdikinen de ustamdyraq boldy. Gýmanıtarlyq apattyń aýqymdylyǵy men esirtki kontrabandasynyń aǵyny beleń alyp turǵan shaqta Qyrǵyzstanda turaqtylyq­ty qalpyna keltirý tek EQYU-nyń ǵana min­deti bolyp tabylmaıdy desek te, Uıym bul jerde sońǵy ról oınamaýy tıis. EQYU aldynda damýdyń jańa kezeńine ótý mindeti tur ma? Shilde aıynyń ortasynda “Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy” degen uly sózderdiń boıyna jańa kúshpen qan júgirtý múmkindigi paıda boldy. Bulaı dep otyrǵan sebebimiz, qazaqtyń Almaty degen qalasynda EQYU-ǵa múshe memleketter syrtqy ister mınıstrleriniń beıresmı kezdesýi bolyp ótti. Oǵan 50-den astam syrtqy ister mınıstri men 500-deı dıplomat qatysty. Germanııa syrtqy ister mınıstri Gıdo Vestervelle fransııalyq áriptesi Bernar Kýshnermen birlesip bylaı dep málimdedi: “Biz Qyrǵyzstanda birge bolǵan kezimizde eldiń ońtústigindegi jaǵdaı tynyshsyz qalpynda qa­lyp otyrǵandyqtan, polısııa mıssııasyn engiz­gen jón degen ortaq ustanymǵa keldik. Bul jóninde Qyrǵyzstan taraby ótinish te jasady. Áýelde polısııa ofıserleriniń sany 52 birlikti quraıtyn bolsa, bolashaqta olar 102-ge deıin kó­beıtilýi múmkin. Kontıngent sany kóp emes jáne ol tıisti jerine birneshe aıdan keıin ǵana kele alatyn bolar. Elde bolý merzimi 4 aımen shektelse, bul ýaqytty uzartýǵa da múmkindik bar”. EQYU-nyń Ortalyq Azııadaǵy saıası belsendiligin onyń 90-shy jyldary Balkanda kórsetken belsendiligimen esh salystyrýǵa kelmeıdi. Máselen, EQYU-nyń 2009 jyly tek Kosovoǵa jumsaǵan qarjysy onyń búkil Ortalyq Azııa elderine bólingen bıýdjetinen 2 ese asyp ketti. Bul arada Ortalyq Azııa turǵyndarynyń sany Balkandaǵyǵa qaraǵanda 20 ese az ekenin de qaperden shyǵarmaǵan jón. Qyrǵyzstandaǵy polısııa mıssııasyn EQYU-nyń sheshimdilik kór­setkeni dep baǵalaý qıyndaý. Alaıda Germanııa men Fran­sııanyń Qazaqstanmen kelise otyryp EQYU-nyń jetek­shilik rólin kórsetýge jáne jaýapkershilikti ózderine alýǵa daıyn ekenin aıǵaq­taýy­nyń ózi mańyzdy fakt. Al Qazaqstan Ortalyq Azııa­da turaqtandyrýshy kúsh re­tinde erik-jiger jáne qabi­lettilik tanytyp otyr. Atal­ǵan memleket ústimizdegi jyl­dyń maýsymyndaǵy tár­tip­sizdikter barysynda qatty zardap shekken Qyrǵyzstannyń ońtústigindegi qalalardy qal­pyna keltirýge aıtarlyqtaı qoldaý kórsetýge nıeti bar ekenin málimdedi. Onyń ústine Qazaqstan Bishkekte EQYU-nyń ókildigin kúsheıtý bastamasyn kóterdi. О́kinishke qaraı, bul bastama ázirshe qandaı da bir naqty nátıje bergen joq. Esirtkiniń zańsyz óndirisi jáne kontrabandamen kúres EQYU qazirdiń ózinde esirtkiniń zańsyz óndirisimen jáne kontrabandasymen belsendi kúres júrgizip keledi jáne bul kúres ýaqyt ótken saıyn sheshimdiligimen erekshelenýde. EQYU-ǵa múshe elder syrtqy ister mınıstr­leri­niń beıresmı kezdesýi barysynda Ortalyq Azııadaǵy óńirlik aqparattyq úılestirý orta­lyǵymen (OAО́AÚO) yntymaqtastyq týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi. OAО́AÚO BUU qarjylandyratyn uıym jáne ol óz qyzmetin Ortalyq Azııa men Reseıde júrgizedi. Maqsaty – esirtkiniń zańsyz aınalymymen kúres. Ortalyq Azııa elderi esirtkiniń zańsyz aına­lymymen kúreste óz áleýetterin arttyra túsýi tıis. BUU-nyń 2010 jyldyń maýsymyna qatysty baǵamy boıynsha, ortasha eseppen alǵanda aıyna el aýmaqtary arqyly zańsyz ótkiziletin geroınniń 5 paıyzy tárkilenedi eken. BUU-nyń derekterine súıensek, Eýropa­daǵy kórsetkishter keıbir óńirlerde budan anaǵurlym nashar. Mysaly, Balkanda tárkile­netin esirtki kólemi onyń jalpy zańsyz aına­lymynyń 2 paıyzyn ǵana quraıdy eken. Munyń EO elderine de qatysy bar. Rezıýme Syrtqy ister mınıstrleri beıresmı kezdesýiniń nátıjeleri qandaı? Qyrǵyzstanǵa josparlanǵan polısııa mıssııasy men esirtki­niń zańsyz aınalymyna qarsy kúrestegi ynty­maqtastyqty EQYU-nyń naqty sheshimdiliginiń belgisi dep baǵalaýǵa bola ma? Árıne, bulaı baǵalasaq, artyqtaý bolar. Biraq budan artyq­ty kútýdiń ózi qıyn nárse. О́ıtkeni, EQYU-nyń jyldyq bıýdjeti 160 mıllıon eýro shama­synda ǵana. Bul qarjyny jetkilikti deýge áste de kelmeıtini anyq. Sonymen qatar, bul uıym óte-móte ınertti. Qandaı da bir naqty is-áre­ket haqynda áńgime qozǵala qalsa, árbir múshe 56 memleket veto quqyǵyna ıe. Biraq EQYU eshbir almastyrýǵa kelmeıtin pikirtalas fo­rýmy bolyp tabylady. Eń bastysy – Almatydaǵy beıresmı kez­desýde Uıymǵa múshe elderdiń syrtqy ister mınıstrleri 1999 jyldan beri ótpeı kele jatqan EQYU-ǵa múshe elder Memleket jáne úkimet basshylarynyń sammıtin uıymdastyrý týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizdi. Bul aıtýly basqosý jyl aıaǵyna taman Qazaqstanda ótki­ziletin bolyp belgilendi. Germanııa sol kezdiń ózinde-aq Qazaqstanǵa qoldaý kórsetýge daıyn ekenin málimdedi. Bul joǵary deńgeıdegi kezdesýde qandaı máseleler boıynsha kelisim jasalýy tıis? О́z oıymdy ortaǵa salar bolsam, máselen, EQYU óz qyzmetiniń basym baǵyttaryn Balkannan Kav­kaz óńiri men Ortalyq Azııaǵa qaraı burǵa­ny jón. 90-shy jyldary belgilengen basym­dyqtar qazirgi zaman shyndyǵyna sáıkespeıdi. Esirtkiniń zańsyz aınalymymen kúreske de kúsh kóbirek jumsalýy tıis jáne ol EQYU-nyń negizgi mindetteriniń biri bolǵany utymdy. Bul jerde áńgime myńdaǵan adamnyń ómiri týraly bolyp otyr. Krıstıan VIPPERFÝRT, doktor. Germanııanyń “Eurasisches Magazin”jýrnalynda jarııalanǵan. * * * UIYM SAMMITINE DAIYNDYQ BOIYNShA KEZEKTI OTYRYS О́TKIZILDI Aldaǵy 1-2 jeltoqsanda Astanada ótetin Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq jónindegi uıymnyń (EQYU) sammıtine daıyndyqtyń ár qyrlary boıynsha qurylǵan jumys toptary 16 tamyzda Aqordada ótken keńes barysynda QR Prezıdenti N.Á.Nazar­baev­tyń bergen nusqaýlaryna sáıkes óz jumystaryn jalǵastyrýda. Astanada EQYU-nyń Qazirgi tóraǵasy, QR Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mı­nıstri Qanat Saýdabaev 11 jyldyq úzilisten keıin alǵash ret bolatyn orasan zor halyq­ara­lyq forýmdy aqparatpen qamtamasyz etý má­seleleri boıynsha jumys tobynyń otyrysyn ótkizdi. Q.Saýdabaev óz sózinde: “Elbasymyz ádil aıtyp ótkendeı, Astanada ótetin EQYU-nyń aldaǵy sammıti táýelsiz Qazaqstandy búkil álemge tanytý múmkindigin týǵyzady. Shynynda da, EQYU-ǵa qatysýshy elder men 12 seriktes elderdiń memleket jáne úkimet basshylary, 68 halyqaralyq uıymdardyń basshylary qatysatyn sammıtti jarııa etý úshin, elimizge jáne elordamyzǵa búkil álemniń kóz qadalýyn qamtamasyz etetin júzdegen dúnıejúzilik BAQ tilshileri Astanaǵa keledi”, dep málimdedi. Osyǵan oraı, sammıtti laıyqty ári tıimdi ótkizý jáne oǵan aqparattyq súıemeldeý jasaý úshin tıisti memlekettik organdardyń erekshe jaýapkershiligi atap kórsetildi. “Biz búgin qonaqtarymyzben sammıt sheńberinde jemisti jumys isteý múmkindigimen qatar, Qazaqstan jáne qazaqstandyqtar týraly kóbirek málimet alý múmkinshiligine qol jetkizý úshin qajetti naqty qadamdardy talqyǵa salyp otyrmyz”, dep QR Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri oıyn túıindedi. Otyrys qorytyndylary boıynsha tıisti memlekettik organdardyń basshylaryna naqty tapsyrmalar berildi. * * * ADAM QUQYǴY – QOǴAM QUNDYLYǴY L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde ústimizdegi jyly jeltoqsan aıynyń basynda Astanada bolatyn EQYU Sammıtine arnalǵan elimizdiń adam quqyqtary salasyndaǵy baǵdarlamalyq qujattarynyń tusaýkeseri ótkizildi. Ýnıversıtet tabaldyryǵyn bıylǵy jyly ımene basqan, balaýsa jastar – birinshi kýrs stýdentteri Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­dentiniń janyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi komıssııanyń múshesi, zań ǵylymdarynyń dok­to­ry, professor Eńlik Nurǵalıevanyń dárisine kóp­tep jınalypty. Zalǵa tolǵan bolashaq zań­gerler aldynda Adam quqyqtary jónindegi ko­mıs­sııanyń músheleri Tastemir Ábishev, Leonıd Martynov, Gúlzı Nábı kezek-kezegimen elimiz­degi 2009-2012 jyldarǵa arnalǵan Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Adam quqyqtary salasyn­da­ǵy ulttyq is-qımyl jospary men 2010 jyl­dan 2020 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan Qu­qyq­tyq saıasattyń tujyrymdamasyn tanystyryp ótti. 12 jyl boıyna atalǵan komıssııanyń hatshylyǵyn basqaryp kele jatqan Tastemir Ábishev stýdentterge bıylǵy jyly elimizdiń atqaryp otyrǵan halyqaralyq mıssııasy– EQYU-daǵy tóraǵalyǵyna toqtalyp, onyń úsh ólshemi jaıly áńgimeledi. Solardyń ishinde birqatar saýaldar týyndaıtyn másele dep adam quqyǵyn sóz etip, elimizdiń azamattarynyń ózderi jumys atqaratyn komıssııaǵa jıi shaǵymdanatynyn alǵa tartty. Árıne, olardyń kópshiligi negizsiz, biraq, arasynda zań buzýshylyqtyń, adam quqyǵynyń aıaqqa basylýynyń kezdesetini shyndyq degen sheshen Adam quqyqtary salasyndaǵy ulttyq is-qımyl josparynyń Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmasy boıynsha ázirlengenine jáne onyń halyqaralyq standarttardaǵy quqyq qorǵaý tetikterine sáıkes jetildirý baǵytynda naqty qadamdardy kózdeıtinine mán bere sóıledi. Quqyqtyq memleket qurý bir kúnniń, tipti bir jyldyń sharýasy emes, dep bastaǵan negizgi oıyn zań ǵylymdarynyń doktory, professor Eńlik Nurǵalıeva. Ol qalyptasý úshin júzdegen jyldar qajet. Al bizdiń elimizde osy 20 shaqty jyldyń ishinde osy baǵytta orasan zor jumystar atqaryldy. Bizdi komıssııanyń esepteri TMD boıynsha eń úzdik dep baǵalanyp keledi. Árıne, komıssııa aldyna shaǵymdaryn aıtyp, muńdaryn shaǵyp kelgen azamattarmen kezdesý de ońaıǵa túspeıdi. Zań buzylyp, qylmys oryn alǵanda eki jaqtyń da birdeı qanaǵattanýy múmkin emes. Áıteýir, bir jaq ózin japa shekkenge sanaıdy, solarmen birge, janyńdy qosa aýyrtyp, birinshi kezekte zańnyń ústemdigi alǵa shyqqanyn anyqtaý úshin biliktilik qajet. Keıde bizdiń komıssııa aralasýymen zańnan aýytqyǵan sátter anyqtalyp, barlyǵy zań aıasyna qaıtyp kelip jatady, dedi sheshen. Komıssııa quramyna úkimettik emes uıymdar atynan múshe Gúlzı Nábıqyzynyń áńgimesin stýdentter zor yqylaspen tyńdady. Qarapaıym mysaldarmen óz oıyn uǵynyqty jetkizgen Gúlzı Nábıqyzy sózin aıaqtaǵanda jastar qoldaryn shapalaqtap ta jiberdi. Kezdesý barysynda Ulttyq is-qımyl josparynyń usynymdary men Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynyń is-sharalaryn ýákiletti memlekettik organdardyń iske asyryp jatqandyǵy, bul máseleniń ótken joly Elbasynyń quqyq jáne zań salasyndaǵy memlekettik organdar basshylarymen kezdesýinde naqty aıtqandyǵy atap ótildi. Stýdenttermen kezdesý ýaqytynda adam quqyǵy men bostandyqtaryn iske asyrý, zań ústemdigine qol jetkizý, elimizde adam quqyqtaryn qorǵaýdyń ulttyq tetikterin jetildirý máseleleri boıynsha qyzyqty pikir almasý boldy. Jastar tarapynan qoıylǵan saýaldarǵa jaýap berildi. Anar TО́LEÝHANQYZY.