NOMAD

2003 jyldyń 21 maýsymynda “Izvestııada” jazýshy-kınossenarıst Rýstam Ibragımbekovtiń gazet tilshisimen suhbaty jarııalandy. Sonda ázirbaıjan qalamgeri: “Dúnıe júzi álmısaqtan beri gladıatorlar men kovboılar, samýraılar, sondaı-aq rysarlar týraly jaqsy biledi. Endi álemge nomadtar haqynda maǵlumat beretin kez jetken joq pa?!”– degen jaqsy bir oı aıtty. Shynynda, nomadtar degenimiz kimder osy? Ol: “Kóshpeliler!”– dep aıtar edik biz. Iá… ıá, kóshpeliler. Bul ataý keńestik kezeńdegi tarıhı oqýlyqtarda onsha kóp qoldanylǵan joq. Onyń ornyna túzemdikter men varvarlar, ıaǵnı, taǵylar, jabaıylar dep ataýǵa kóbirek “mán” berildi. Osy joldardyń avtory mysaly, nomad sózin eń alǵash 1971 jyly KazGÝ-diń 2-shi kýrs stýdenti bop júrgen kezinde jazýshy-ǵalym Muhtar Maǵaýın qurastyrǵan “Aldaspan” jınaǵynan oqyp bilgeni bar. Sóıtsek onyń mazmuny shyryshy buzylmaǵan arda tabıǵat aıasyndaǵy alańsyz kún keshken dala perzentteri uǵymyn bildiredi eken ǵoı. Al, bul degenińiz kóshpeliler, ıaǵnı bizdiń er de ór minezdi ata-babalarymyzdyń ózi emes pe?! Bir ǵajaby taza nomadtar, uly dala ulany– naǵyz noıandar kezinde ózderiniń qandaı jandar bolǵanyn iri sózimen, kesek minezimen dáleldep ketken. Onyń etalony máselen HV ǵasyrdaǵy jaýynger jyraý Qaztýǵan men Dospanbet. Onyń obrazy mysaly HVII-HVSh ǵasyrlardaǵy Jıembet pen Aqtamberdi. Onyń sımvoly sondaı-aq HIH ǵasyrdaǵy qazaq dalasyn býyrqandyryp-bursandyrǵan han Kene. Al HH ǵasyrda she? Joq. Nomadtarǵa bul dáýir qyryn keldi. Oǵan sebep, dál osy kezeńde olar ómir súrip, ǵumyr keship kelgen ortanyń túrli tóńkerister sapyrylysyna túsip, qoǵamnyń sumdyq saıasattanyp ketýi edi. Bul atam zamannan beri arda tabıǵat aıasynda alańsyz kún keshken kóshpelilerge unamady. Erkindigin, beıǵam tirligin ańsap, olaı bulqyndy, bylaı bulqyndy. Biraq, ıá, biraq bolmady. Bostandyq úshin bastaryn berip tyndy. Olar máselen Naryndaǵy Qunyskereı, Arqadaǵy Keıki, Jetisýdaǵy Jaqypberdi sııaqty arystar-tyn. Noqtaǵa basy syımaǵan bul nomadtardyń alǵashqy ekeýiniń esimi merzimdi basylymdardaǵy ár kezgi jaryq kórgen maqalalardan jaqsy tanys. Buǵan qosa jazýshy Aqan Nurmanov kezinde Keıki batyr týraly “Qulannyń ajaly”, qalamger Marat Májıtuly Qunyskereı jóninde “Qumdaǵy iz” degen romandar da jazǵan. Al, Jetisýdaǵy Jaqypberdi mergen she? Ol kim? Tómendegi áńgime mine, endi sol jaıynda bolmaq. Aty osy ýaqytqa deıin onsha kóp atalmaı kelgen bul adamnyń ómiri kúrmeýi kóp kúrdeli qaıshylyqtarǵa toly. Taǵdyr kezinde onyń ata-babasyna da sondaı soqtyqpaly soqpaqsyz qıyn joldy usynǵan eken. Olaı deıtinimiz, Jaqypberdiniń arǵy tegi Áz Táýke tusynda ómir súrgen Álmerek abyzdan bastaý alady. Kúmbezi Almaty irgesindegi Pokrovka eldi mekeninde turǵan osy áýlıeniń bel balasy Jánibek el aýzynda jalǵyz jortyp jaý túsirgen aqkóz batyr retinde qalsa, odan keıingi urpaqtarynyń biri Pusyrman óz zamanynyń úlken mámileger adamy bolypty. Oǵan dálel, Qytaıda shyqqan “Qazaqtyń qysqasha tarıhy” kitabyndaǵy: “1758 jyly qarashada Tóle bıdiń balasy Jolan, Hangeldiniń inisi Pusyrman elshi bolyp astanaǵa baryp, Jııan-Lýn patshaǵa jolyqty (QHR, “Shyńjań” baspasy, 1987 j., 466-467-better)”– degen derek. (Osy jerde oqyrmandarǵa mundaǵy Hangeldi dep otyrǵan adamnyń ataqty Raıymbek batyrdyń atasy, al astana sóziniń Beıjiń de, Jııan-Lýn degeni Ejen han ekenin aıta ketkimiz keledi – avt.). Jaqypberdiniń tórtinshi atasy Pusyrman mine, osyndaı adam bolsa, onyń odan bergi bir babasy Tazabek Jetisý general-gýbernatory G.Kolpakovskıı áskerine qarsy shyqqan, 1871 jyly taranshylardyń satqyndyǵy saldarynan qolǵa túsip, kazak-orystardyń aıýandyǵymen atylǵan batyr retinde el aýzynda qalǵan adam. Al, odan bergi tarıhqa úńiler bolsaq, onyń aǵasy Áýbákirdiń 1916 jylǵy Qarqara kóterilisindegi jankeshti erligi oıǵa oralmaı qoımaıdy. Bul kisiniń ǵalamattyǵy sol, bas kóterý aıaýsyz basyp-janshylǵannan keıin oǵan jetekshilik jasaǵan 16 adamdy Qaraqol stanısasynyń túrmesine tún ishinde aparyp atqanda, úsh oq tıse de ólmeı, dýaldan sekirip ketip jasyrynyp tiri qalǵandyǵy. Osy oqıǵa uly jazýshy Muhtar Áýezovtiń “Qıly zaman” romanynda óte sheber sýrettelip, Áýbákir atalmysh shyǵarmanyń basty keıipkerleriniń birine aınalǵan. Aıtpaqshy, Muhańnyń Qarqara kóterilisi týraly joǵarydaǵy týyndysynda ózimiz sóz etpek bop otyrǵan Jaqypberdi mergenniń de prototıpi bar. Ol onda Janpeıis degen atpen beınelengen. Osy kúni baspasóz betterinde naqty derekterge súıenbeı, “sóıtken eken”, “bolypty-mys”, “solaı sııaqty” degen topshylaýlarǵa toly dúnıeler kóbeıip ketti. Biz bul maqalamyzda ondaı dúdamal, senimsiz nárselerden boıymyzdy aýlaq salyp, naqty málimetke súıenetinimizdi ashyp aıtqymyz keledi. Oǵan dálel – kezinde Jaqypberdini kózimen kórgen, keıipkerimizdiń 1929-1933 jyldardaǵy áreketin bala kezinde este saqtap qalǵan adamdy taýyp, jolyǵyp sóıleskendigimiz. Ol – mergenniń aǵasy Áýbákirden týǵan Báýkeı aqsaqal. Keńestik Qazaqstandaǵy NEP, kámpeske dúrbeleńinde shekaranyń arǵy betine aýyp, Shyńjańda jastyq shaǵy ótken, eseıe kele sondaǵy úsh aımaq tóńkerisi qatarynda bolyp, Shyǵys Túrkistan armııasynyń polkovnıgi shenin ıelengen bul kisi qazir Almatynyń túbindegi Pokrovka eldi mekeninde Álmerek abyz kúmbeziniń shyraqshysy bolyp otyr. 81 jastaǵy qarııanyń sózi áli shıraq, oıy oramdy. О́tken kúnderin jadýaldaı jatqa biledi. – Men 1922 jyly týǵanmyn,– deıdi aqsaqal. – Qarqara óńirindegi kámpeske, ıaǵnı, tárkileý bastalǵanda 7-8 jastaǵy bala bolatynmyn. Es bilip qalǵan kezim ǵoı. Sondyqtan da aýyldaǵy oqıǵalardyń kóbi kúni búginge deıin kóz aldymda. Áńgimeni kámpeskeden bastap otyrǵan sebebim, Jaqypberdi atamyzdyń eli úshin janyn shúberekke túıip, basyn taýǵa da, tasqa da soqqan jankeshti áreketi sol 1929-1933 jyldarmen tuspa-tus keledi. – Al oǵan deıin she? Báýkeı qarııanyń aıtýynsha alty jasynda at qulaǵynda oınap, múshelinde mergen atanǵan, sodan soń Jetisýǵa Túrkistan jaqtan aýyp kelgen aýyz ádebıetiniń bilgiri Júsipbek qoja Shaıhyslamulynan dáris alǵan Jaqypberdi naǵyz segiz qyrly, bir syrly namysqoı taý noıanynyń ózi bolǵan. Ásirese, onyń quralaıdy kózge atqan, oǵy jerge túspegen mergendigi ózinshe bir jyr-ańyz. Oǵan tómendegideı mysaldar anyq dálel. – Kegen óńirinde Qasymbek Qashqynbaev degen el-jurtqa syıly qarııa boldy,– deıdi Báýkeı aqsaqal. – Jasy 90-nan asyp baryp baqılyqqa attanǵan bul kisi Nıkolaı patsha zamanynda ýezd keńsesinde pısar, Keńes ókimeti kezinde uzaq jyl aýdandyq sot qyzmetterin atqarǵan adam edi. Mine, sol Qasekeńmen Qytaıdan atamekenge qaıta oralǵan 1956 jyly Jaqypberdiniń mergendigi men bekzat tulǵasy týraly óz kózimen kórgen jáıtti zamandasy Áshim Dosbaev aqsaqalǵa bylaı dep áńgimelegeni bar: “1913 jyly Qarqara jármeńkesinde Romanovtar tuqymynyń patsha taǵyna otyrǵanyna 300 jyl tolýyna baılanysty úlken toı ótti. Búkil Alban-Buǵy jınalǵan bul merekege ýezdegi ulyq ta kelgen. Bir mezette toıdyń qyzyǵyn kórip tamashalaý úshin arnaıy jasalǵan minbede otyrǵan onyń aldynan astynda súlikteı qara jorǵa aty bar Jaqypberdi saldyrtyp óte shyqty. Sonda oǵan kózi túsken ulyq mergendi shaqyrtyp aldy da: “Sen maǵan myna astyńdaǵy sáıgúligińdi ber. Ornyna jaqsy eki at alasyń”,– dedi. Buǵan Jaqypberdi: “Joq, joǵary mártebelim, ótinishińizdi oryndaı almaımyn. О́ıtkeni, osy atymnyń taıpalǵan júrisine terbele otyryp atqan oǵym múlt ketken emes, nysanaǵa dál tıedi”,– dep jaýap berdi. Sol mezette olardan qashyqtaý jermen attyly eki qyrǵyz qıystaı ótip bara jatty. Onyń bireýiniń atynyń quıysqany ústinde tompaıyp turǵan kúmis qalypty kózi shalyp qalǵan ulyq: “Seniń aıtqan sóziń shyn bolsa, ana áshekeıdi atyp túsirshi”,– dedi mergenge synaı qarap. Sol-aq eken Jaqypberdi taqymyndaǵy myltyǵyn sýyryp ala sala quıys-qannyń qalybyn jáne at ústindegi qyrǵyzdyń basyndaǵy qalpaǵyn ushyryp túsirdi. Qas pen kózdiń arasynda bolǵan myna oqıǵaǵa qaıran qalǵan ulyq: “Jaraıdy, bara ber”,– dep tańǵalǵan boıda otyryp qaldy”. Báýkeı aqsaqaldyń sol Kegen óńirindegi Taqabaı qarııadan estigen ekinshi bir deregi de kóńil aýdararlyq jáıt. 20-shy jyldardyń aıaǵynda biz sóz etip otyrǵan Qarqara aımaǵyna ataqty Oraz Jandosov birinshi hatshy bop keledi. Jaqypberdiniń esimine syrttaı qanyq ol kisi bir kúni mergenmen tanysý úshin ony ózi ań aýlaýǵa shyqqan kezde tústenip otyrǵan aýylǵa shaqyrtady. Aman-saýlyq surasqannan keıin: “Jurt sizdi atqan oǵy jerge túspegen adam deıdi. Sol ónerińizdi kórsek”,– dep qolqa salady. Sonda berdeńkesine súıenip ornynan kóterilgen Jaqypberdi Orazdy dalaǵa ertip shyǵady da shyrqaý kókte shyryldap turǵan boztorǵaıdy kórsetip: “Osyny aldyńyzǵa top etkizsem, nendeı syı-sııapat jasar edińiz?”– deıdi. “Qalaý ózińizden bolsyn”,– dep jaýap beredi oǵan aýpartkom hatshysy. Osyny estigen mergen myltyǵyn kótere berip kezengen boıda-aq boztorǵaıdy burq etkizip, qaýyrsyndaryn kók júzinde qańǵalaq oınatady. Dem arasyndaǵy dáldikke erekshe súısinip, qaıran qalǵan Oraz sonda oǵan ózi ań aýlaýǵa alyp shyqqan 50 tal qazynalyq zaýyt oǵyn túgel syılaǵan eken. Jaqypberdi týraly Kegen, Narynqol eliniń aýzynda kúni búginge deıin ańyz bop júrgen úshinshi bir áńgime tipti ǵajap. Ol mergenniń 1929 jyly Qýlyq taýynyń Aıyrly asýynda aeroplan atyp túsirýi. Estigen adam sener-senbes bul oqıǵa qalaı bolǵan deısizder ǵoı. Aıtaıyq. Sol jyly Almatyǵa Kegen men Shonjy, Narynqol aımaǵyndaǵy jergilikti ókimet oryndarynan: “Kámpeske men ujymdastyrýdy jurt túsinbeı jatyr. Olar ortaqtasýdan góri ózderiniń burynǵydaı jeke tirshilik etýin qalaıdy. Sondyqtan da maldaryn artelge bergisi kelmeı, shekaranyń arǵy betine kóship ketýde. Olardy zastava men kordondardan jasyryn ótkizýshiler Syrt asýyndaǵy qyrǵyz Jaqsylyq Jantaı, Narynqoldaǵy Mergenbaı jáne Kegen óńirindegi Jaqypberdi. Taý ishi qazir osyndaı bandylarǵa tolyp ketti. Kómektesińizder,”–degen dabyldar kóbeıip, bul oblys ortalyǵyndaǵy tıisti organdardyń qatty alańdaýshylyǵyn týǵyzady. Osy máselege baılanysty ótkizilgen jınalysta OGPÝ basshylary aqyldasa kelip, Tıan-Shan silemderine ushaq jiberip, sol arqyly taýly aımaqtyń arǵy betke el ótedi-aý degen asýlaryna barlaý júrgizýge, qajet dep tabylsa beıbit, alańsyz ketip bara jatqan kóshti oqpen jasqap keri qaıtarýǵa sheshim qabyldaıdy. Osy maqsatpen Almatydan shyǵysqa bet alǵan aeroplan Jarkent garnızonyn qonalqalyq lager etip, taýdy úsh kún sharlaıdy. Tórtinshi táýlikte elsiz ańǵardy boılaı shubap, asýǵa qaraı kóterilip kele jatqan bir kóshti baıqaıdy. Bul sholaq belsendilerdiń shoshańdaýynan ábden zapy bolǵan ári ujymdasýdy qalamaı jeke tirlik keshýdi kóksegen eldi Qytaıǵa bastap alyp bara jatqan Jaqypberdiniń kezekti sapary edi. Ushqyshtar munda quralaıdy kózge atqan ataqty mergenniń baryn qaıdan bilsin, jabaıy qazaqtar myna “temir qanat qustan” qorqady degen oımen kóshtiń ústimen: “Qaıt, keri qaıt!”– degendeı dúrildetip bir ótedi. Eki ótedi. Úshinshisinde tipti tyrsyldatyp oq sebelep te ketedi. Jurt abyrjıdy. Sonda Jaqypberdi: “Qoryqpańdar. Men qazir munyń qazanyn (benzın bagyn aıtqany bolýy kerek – avt.) qaq aıyramyn. Tek sender toptalmaı, shoǵyrlanbaı bytyraı júrip otyryńdar!”,–dep aıǵaı salady. Sóıtedi de ózi keri oralyp kele jatqan aeroplannyń jaqyndaýyn kútedi. Baıqaıdy, ushaq tym erkinsip ketken. Ádettegiden de tómen ushyp keledi. Taǵy oq jaýdyrmaq-aý shamasy. Iá… Bir mezette jurt tars etken myltyq daýysyn estıdi. Sol-aq eken “temir qanat qus” shaıqalaqtaı bastaıdy. Ile-shala artynan aqshyl bý sııaqty syzdyqtaǵan tútin kórinedi. Aqyry ne kerek, ol kóshtiń ústinen kúńirene ótken kúıi bir shaqyrymdaı jerge baryp gúrs ete túsedi. Bul ózi shyn bolǵan oqıǵa. Olaı deıtinimiz, birinshiden, Aıyrlydaǵy aeroplan hıkaıasy el esinde teginnen tegin qalǵan joq. Sondyqtan da ol mine, el aýzynda jetpis jyldan beri aıtylyp keledi. Ekinshiden, Jaqypberdiniń oǵynan jer súze qulaǵan “temir qanat qus” ıen taýda kópke deıin jatqan. Oǵan ushaqtyń allıýmınıımen qursaýlanǵan faner korpý-synyń qaldyqtaryn qyrqynshy jyldardyń ortasyna deıin kórdik degen ańshylardyń sózderi kýá. Úshinshi, sol zamanda mergenmen birge júrip, birge turǵan, keıin atamekennen aýǵan qazaqtardyń taǵdyry týraly dastan jazyp, Qytaıda atylǵan Áýezhan aqynnyń joǵarydaǵy oqıǵany jyrǵa qosqandyǵy. Áńgime ıesi Báýkeı aqsaqaldyń aıtýyna qaraǵanda aqynnyń atalmysh dastanynda: “Talqandap pýlemetti besatarmen, Jaqypberdi shyn júrek jutqan aǵam. Aıyrly asýynda aeroplandy atyp, Jalǵyz oqpen ony da jyqqan aǵam”– degen joldar bar eken. Muny biz óleń dep qana qaramaı, derek dep te uǵýymyz kerek. – Aıyrly asýyndaǵy aeroplan oqıǵasynan keıin,– deıdi Báýkeı aqsaqal,– OGPÝ qyzmetkerleri Jaqypberdiniń artynan myqtap tústi. Jergilikti ókimet oryndary ony endi aýyl-aımaq arasyndaǵy bas asaýy basylmaǵan adam dep emes, memleketke qarsy oq atqan qaýipti element dep tapty. Sóıtti de shekara boıyndaǵy komotrıadtarǵa ony qaıtkende de ustap, jazalaýǵa arnaıy tapsyrma berdi. Osyny bilip, sezgen mergen 1929 jyldan keıin atamekenge at izin salmaı ketti. Sodan tek týǵan elge 1930 jyldyń naýryzynda ǵana boı kórsetti. Bul onyń jaqyn-jurattaryn arǵy betke áketýge kelgen sońǵy sapary edi. Sol kóshtiń ishinde 8 jastaǵy men de bar bolatynmyn. – Ol oqıǵa qalaı boldy? Sondaǵy kóshten esińizde erekshe saqtalyp qalǵan jáıtter dep neni aıtar edińiz? – Esimde qalǵany mergenniń ár jerde otyrǵan búkil týǵan-týystaryn Qýlyq taýynyń ústindegi О́mirbaı qystaýyna jınaǵandyǵy. Bul atajurttan attanardan bir táýlik buryn bolǵan oqıǵa. Sol kúni keshke: “Bizdiń qaıda túnep jatqanymyzdy bildirip qoıady”,– dep aýyldaǵy ulyp, úrip ábden mazany alǵan búkil ıtti atqyzyp tastaǵandyǵy. Sosyn ol kisiniń kósh uzap ketkenshe komotrıadty saı aýzynda bógeı turý maqsatymen ózi bas bolyp tosqaýylǵa qalǵandyǵy. Tań ata aýyl qystaýdan qozǵalyp, asýǵa kóterildi. Mine, sol kezde etekte atys bastaldy. Birazdan keıin myltyq úni basylyp, tús bola bere tosqaýylǵa qalǵan top kóshke aman-esen kelip qosyldy. Sóıtse, oqıǵa bylaı bolǵan eken. Atys bastalǵanda Jaqypberdi OGPÝ áskeriniń quramynda júrgen týysy Bereshev Joldasbaı degen kisini tanyp qalady. Ońtaıy kelgen bir sátte mergen: “Áı, Joldasbaı! Ana kámándirińe aıt, biz qan tógý úshin júrgenimiz joq. Jolymyzdy bógemesin. Árqaısymyz óz jónimizge keteıik. Áıtpese qıyn bolady”, – dep daýystaıdy. Joldasbaı bul sózdi orys bastyǵyna túsindirgen bolýy kerek, myltyq úni saıabyrsyp qalady. Biraq, azdan keıin ashýlanyp, yzbarlanǵan sóz estiledi de OGPÝ bastyǵy qorbańdap ornynan kóterile beredi. Sol mezette mergenniń sart ete túsken oǵynan onyń basyndaǵy fýrajkasy jerge ushyp túsedi. Eki arada tym-tyrys tynyshtyq ornaıdy. Biraz ýaqyt ótken soń tosqaýyldaǵy jigitter qarsy jaq adamdarynyń shepti tastap jylystaı ketip bara jatqanyn baıqaıdy. Já… Sodan bizdiń kósh jedeldete júrip otyryp bir oıpatqa túskenin bilemin. Osy jerde telegraf baǵanalary kezdesti. Ony kórgen mergen janyndaǵy jigitterge birdeńe dep buıryq berip jatty. Sol-aq eken olardyń bireýi qanjyǵasyndaǵy qyl arqandy sheship alyp, ony áýege qaraı laqtyrdy da jip ushtyǵyn eki jaǵynan tómen qaraı basyp, zyńyldap turǵan sym temirlerdi byrt-byrt úzdi. Endi oılap qarasam ol telefon baılanysy jumys istemesin, Jarkent pen Almaty habarsyz qalsyn degen áreket eken ǵoı. Kelesi kúni tań aǵaryp atqanda Qorǵas shekarasyndaǵy ústi siresken kók muzdy úlken ózenge keldik. Shatqaıaqtaı taıǵanaǵan kólikterdi demep arǵy betke ótkenimizde artymyzdan attarynyń quıryqtary short kesilgen onshaqty adam paıda bola qaldy. “Komotrıad!..”– dedi úlkender jaǵy. Kórip turmyz, olardyń eki-úsheýi attaryna qamshy basyp, jarqabaqtan etektegi muzǵa túse bastady. Sol sátte Ábish batyr túıeniń qomyndaǵy besataryn julyp aldy da: “Áı, bizde de myltyq bar. Jan kerek bolsa qaıtyńdar,”– dep aıǵaı saldy. Soldattar shamasy kóshtegi kisilerdi quralsyz tobyr dep oılap, eldi keri qaıtara aıdap áketpek bolsa kerek. Myna daýysty estigen soń olar jaǵaǵa qaraı kilt buryldy da barlyǵy ózendi boılaǵan kúıi Ile jaqqa jele jortyp kete bardy. Osylaısha shekaradan da óttik. Aldymyzda sýyq ta surqaı dala kósilip jatty. Kózge qyraý basqan shıler men shoqylarda qalbańdaǵan biren-saran qarǵa-quzǵynnan basqa eshteńe kórinbeıdi. Kóshtegi jurt únsiz. Álsin-álsin arttaǵy munarta qalyp bara jatqan Qaljat qyrattaryna jaltaqtap qaraı beredi. Darıǵa-aı deseńizshi, olardyń kóbi endi atajurtqa qaıta oralmasyn sezgendeı. Mine, sol kúnnen bastap bizdiń jat jerdegi ókinish pen óksikke toly ómirimiz bastalǵan edi. Atalarymyzdyń taǵdyr tálkegimen qınalyp, qyspaqqa túsken kezderinde: “Qaıda barsań da Qorqyttyń kóri”, – dep nalıtyny bar emes pe?! Mine, osy sóz tup-týra 1929-1932 jyldary keńestik Qazaqstannan Qytaıǵa aýǵan qandastarymyzǵa qaratyp aıtylǵan sııaqty. Olaı deıtinimiz, qyzyl terrordan óldim-taldym dep ázer qutylyp, arǵy betke endi ǵana tyrnaq iliktirgen jurtty munda taǵy bir zobalań kútip turǵan edi. Ol úrkinshilikke ushyraǵan bosqyndardyń jergilikti jerdegi atqaminerler tarapynan sumdyq áleýmettik kemsitýshilikke ushyraǵandyǵy bolatyn. Oǵan mysal retinde bir ǵana jáıtti, ıaǵnı, Qytaı jerine Almaty oblysynyń Qorǵas, Qaljat óńirlerinen ótken qandastarymyzdy sibe men dúngender, Narynqol aımaǵynan barǵandardy qalmaqtar aıaýsyz tonap, mal-múlikteri men kıim-keshekterine deıin tartyp alǵanyn aıtsaq ta jetkilikti ǵoı dep oılaımyz. Mundaı zorlyq-zombylyq kórsetýden sol jerdiń turǵylyqty qazaqtary – qyzaılar da qalysqan joq. Olardyń sondaǵy istegenderi esi aýyp, irgesin qymtaı almaı jatqan bosqyndar aýylynyń malyn barymtalap, sondaǵy momyn sharýa adamdarynyń jibi túzý áıelderine kózin tigý sııaqty qysastyqtar edi. Osyndaı tize batyrýdan tek Jaqypberdiniń aýyly ǵana aman-tyn. Qarqaradaǵy ataq-dańqy shekaranyń Qytaı jaq betine ózinen áldeneshe jyl buryn erte jetken mergenge mundaǵy shynjyr balaq, shubar tóster óktemdik tanyta almady. Arýaqty jannyń aıbatynan yǵyp, onymen tek “siz” dep sóıleýge májbúr bolyp júrdi. Kóp keshikpeı osyny baıqaǵan basqa bosqyndar Jaqypberdini jıi jaǵalaıtyn boldy. О́ıtkeni olar batyr aýylyna kelip oryn tepse, jábir-japadan aman qalatynyn bilip-sezgen edi. О́zin arqa tutqan mundaı jandardy mergen jatsynbady. Olardy qoldap, baýyrmaldyq kórsetip otyrdy. Sóıtip onyń aýylynyń irgesi keńeıe berdi. Biraq… ıá, biraq… Ýaqyt óte kele Qytaı qazaqtarynyń atqaminerleri men Jaqypberdiniń arasyndaǵy beıtaraptyq buzylyp, máseleniń ýshyǵýy mine, naq osy jerden kelip shyqpasy bar ma? Keýdesin eshkimge bastyrǵysy kelmeıtin “qaıdaǵy bir qashqynnyń” kóz aldarynda bedel alyp bara jatqanyn baıqaǵan baı-manaptar ony qaıtkende de tizerletýdi oılastyra bastady. Onyń birden-bir joly joǵary jaqqa “joqty bardaı, bardy qudaı urǵandaı” etip, qara jerge kók aspandy tóndire kórsetip hat jazý edi. Aqyry olar solaı etti de. 1931 jyldyń kókteminde turǵylyqty qazaqtardyń bir top aqalaqshy, záńgileri Qytaı ókimetiniń Ile ýálaıatyn bıleýshi ulyǵy Dýtyńǵa: “Elde Jaqypberdi degen qashqyn paıda boldy. Onyń mańyndaǵy 50 shamaly úıdiń barlyǵynyń myltyqtary bar. Qarýlaryńdy tapsyr desek, oǵan eshqaısysy qulaq aspaıdy. El adamdary bulardan qorqyp, qatty úreılenýde. Siz bizdi marhabat etip, qolymyzǵa tamǵa ustatyp jurt basqarýǵa qoıdyńyz. О́zińizdiń ókilińiz sol bizderdi, mártebeli taqsyr, ol kózine de ilgisi kelmeıdi. Sondyqtan siz oǵan shara qoldanyp, han jurtyna adal pendelerińizdi qorǵaýyńyzdy jalbarynyp suraımyz”, – degen mazmunda shaǵym túsirdi. Jergilikti qazaqtardan mundaı áreketti kútpegen mergen ne isterin bilmedi. Qatty kúıingeni sonsha: “Búıtip tiri júrgenshe sonaý 16-shy jylǵy Qarqara kóterilisinde nege ólip ketpedim eken”, – dep bir oılady. Sodan soń shekaradan qaıta ótip, Jarkenttegi OGPÝ-ge: “Ne isteseńder de erikteriń. Mine, men keldim. Súıegim jat jerdegi qarǵa-quzǵynǵa jem bol-ǵansha, týǵan jerde qalsyn”, – dep Keńes ókimetine óz erkimen baryp berilýge de táýekel etpek boldy. Osyndaı ári-sári kúıde júrgen kezde turǵylyqty eldegi adal nıet dos-jar adamdar oǵan: “Qytaı ulyqtarynyń kóz aldy tar da arty keń keledi. О́kimettiń qabaǵy jibigenshe aýylyńyzben kózden tasa bola turǵanyńyz jón. Buǵan laıyq jer de bar. Ol Tıan-Shannyń meńireý túpkirindegi Qań-ǵal taýy. Sonyń adam aıaǵy jetpes Aqbulaq saıyna baryp qonystanyńyz. Suq kózden aýlaq bolsańyz ýaqyt óte kele oqıǵanyń izi sýyp, dabyr da basylar, jaǵdaı da jaqsaryp qalar”, – dep keńes beredi. – Bizge nıettes adamdardyń aıtqan Qańǵal taýy bir ǵajap jer eken, – dedi joǵarydaǵy jáıtterdiń bárin baıandap kelip sál tynys alǵan Báýkeı aqsaqal. – Tóńirek ný orman. Oǵan kirip ketken jan arnaıy jolbasshysy bolmasa qaıdan kelip qaıdan shyqqanyn bilmeı dal bolary haq. Sol qalyń jynystyń qaq ortasynda Aıat deıtin alań bar eken. Kósh osy jerge kelip júkterin túsirdi de tirlik etý qamyna kiristi. Úlkender bórikbas qaraǵaılardyń dińindegi usaq butaqtardy sylyp tastap, onyń tóńiregine uzyn syryqtardy ýyq sııaqty etip tiregen kúıi ústin jalbyzben jaýyp tastaǵanda, ol alty qanat úıdiń kólemindeı jappa tárizdi kúrke bolyp shyǵa keldi. Aýyl adamdarynyń barlyǵy alań jıegin aınaldyra osyndaı “úıler” jasap aldy. Osy jerde bir jarym jyldaı turdyq. Sol ýaqyt ishinde Jaqypberdi Ile boıyndaǵy shekara áskerleriniń bastyǵy Madaryn jibergen 30 sheriktiń eki joryǵyn tas-talqan etip, aýylǵa bettetpeı keri qaıtardy. Artynsha jasaq úshinshi ret kele jatyr eken degen habar taǵy estilip qaldy. Sol kezde sholǵynshy jigitter mergenge Qańǵal taýynyń túpkirinde ózderi mekendep otyrǵan myna Aıat alańynan da qolaıly Aqbulaq degen jaılaýdyń bar ekenin aıtyp keldi. Onyń keremettigi sol, atalmysh jerdiń tóńiregi tóbeńe qarasań taqııań túser quzar shyńdarmen qorshalǵandyǵy edi. Al saıdyń aýzy atty adam: “Alla!” – dep áreń óter qaqpataspen tuıyqtalypty. Osy qyltaǵa jete berer jerde adýyn taý ózeni arqyraı aǵyp jatyr. Onyń ótkel berer tarlaýyt bir tusynda nebári eki-úsh bóreneden turatyn selkildek kópir bar bolyp shyqty. Ol almaly-salmaly eken. Kósh ótip ketken soń bul qaraǵaılardy arqanmen qaqpatasqa qaraı tartyp alsań, Aqbulaqqa eshkim aıaq attap basa almasy anyq. Kóp keshikpeı mine biz osy jerge kelip jettik. Mundaǵy ómirimiz jaman bolǵan joq. Bir jyldaı tynysh ómir súrdik. Al kelesi jyly… ıá, kelesi jyly… Ońbadyq. Onyń sebepshisi taǵy da sol jergilikti óńirdegi zomager aqalaqshy, záńgiler edi. Oqıǵa bylaı bolǵan. Aqbulaqqa baryp bekingen Jaqypberdini qolǵa túsire almasyn bilgen Qytaı ókimeti endi oǵan qarsy basqa bir aıla-sharǵy oılap tabady. Ol mergendi qaralap, shaǵymdanyp júrgen jergilikti atqaminerlerdiń ishinen Raqysh, Jyltyńbaı, Tynybaı jáne Suranshy esimdi tórt záńgini tańdap alady da olardy batyrǵa elshilikke jiberedi. Ondaǵy maqsat: “Ile ólkesiniń ulyǵy Dýtyń sizdiń osyǵan deıin istegen áreketterińizdiń bárin keshirip, budan bylaı ózińiz ben jaqtastaryńyzdy qýdalamaıtyn boldy. Muny ulyq birlik kep tynyshtyqty oılaǵannan týǵan sheshimim dep otyr. Eger qarýlaryńyzdy tastap, el arasyna oralsańyzdar, jurt qatarly tirlik etemin deseńizder Dýtyń aýylyńyzǵa kerekti jer de bermek, adamdaryńyzdy azamattyqqa da qabyldamaq”, – degen sózge mergendi sendirý edi. Osyny aıtqan elshiler: “Qastyq oılap, aramdyq jasasaq Qudaı ursyn, Quran ursyn, aqboz bıeniń qany ursyn”, – deıdi de ózderi arnaıy alyp kelgen jylqyny qurbandyqqa shalyp jiberedi. Ant qabyldar aldyndaǵy kóne dástúr boıynsha myltyqtyń aýzyn jalap, oq tistesedi. Muny kórgen Jaqypberdi: “Turǵylyqty qazaqtardyń ishindegi el tizginin ustaǵan azamattar Qytaı ókimetine tilek aıtyp, Dýtyńdy ymyraǵa keltirgen eken ǵoı. Myna kisiler aq saqaldy adamdar. Aldaı qoımas. Táýekel, baraıyn. Artymnan ergen elge de obal boldy. Olar da endi belin bosatyp, beıqýat ómir súrsin”, – dep elshilerge senedi de kelisimdi qabyl alatynyn aıtady. Sonyń dáleli retinde birinshi kezekte ózine eń jaqyn tórt týysynyń úıin záńgilerge qosyp jiberedi. Kelesi jetide qalǵan 40 tútinmen ózi de taý etegine túsedi. Ertesinde tańǵy namazǵa turǵan mergen búkil aýyldyń sherikter qorshaýynda qalǵanyn kóredi. Kóredi de barmaǵyn shaınaıdy. Atys sala júrip tosqaýyldan sytylyp shyǵyp ketedi. Biraq endi ol qaıda barmaq? Týǵan jer bolsa alysta. Arqa súıer aýylynyń jaǵdaıy mynaý. Tar qapas, tutqynda. Jalǵyz júrip ne bitirmek? Ishi qazandaı qaınaıdy, biraq kúreserge endi dármen joq. Aqyry: “Olarǵa keregi el emes, men ǵoı. Aýyldaǵy qarttar men bala-shaǵanyń ne jazyǵy bar? Eldiń obalyna qalǵansha, ózim baryp berileıin. Sóıteıin de beıkúná jandardy ólimnen qutqaraıyn”, – degen oımen taý etegine qaıtadan túsedi. Sol boıda Kóksý ózeniniń qabaǵynda otyrǵan Ma-manshal záńginiń úıine kelip, qolǵa túsetinin aıtady. Qytaı sherikteri kelgen kezde mergen myltyǵyn ortasynan bir opyryp ózenge laqtyryp jibergen kúıi qarager atynyń moınynan qushaqtap, batystaǵy buldyraǵan qaıran atameken – Qarqaraǵa muńdana qarap tur edi deıdi biletinder. Bul 1933 jyldyń yzǵarly kóktemi bolatyn. Halqymyzda: “Jetim qozy tasbaýyr, mańyrar da otyǵar”, – degen sóz bar. Sol aıtqandaı Jaqypberdi qolǵa túsken soń onyń aýyly panasyz qaldy. Bul jerde “panasyz qaldy” degen sóz az. О́ıtkeni mergenniń ózin, oǵan qosa onyń 23 jaqyn serikterin iriktep turyp alyp Kúre qamalyna aparyp atqan Qytaı ókimeti batyrdyń qalǵan jurtyn jergilikti atqaminerlerdiń talapaıyna tastap kep jiberdi. Biraq ne kórmegen qashqyndar aýyly bul. Zorlyq-zombylyqtan belderi búgilgenimen, eshkimge tizerlep jalynbady. Ashtyqtan aryp-ashqanymen, aryn joǵaltpady. Júrekteri ishteı tilim-tilim bop qars aıyrylǵanymen, kóz jastaryn syrtqa shyǵarmady. О́stip keler kúnnen úmitin úzbeı júrip, 1944 jylǵy “Úsh aımaq kóterilisine” jetken jaıy bar. Osy halyq tolqýy Qulja, Úrimshi, Tarbaǵataıda etek ala kelip, sonyń negizinde Shyǵys Túrkistan armııasy qurylǵany belgili. Sol áskerı kúshke qaraıtyn Ile dıvızııasynyń quramyndaǵy №1 Tekes atty ásker polki 1946 jyly Kúre qamalyna kelip kirdi. Mezgil shilde aıy edi. Bir kúni shtab mańynda dabyrlasa ún qatqan úsh-tórt uıǵyr aqsaqaldarynyń daýsy estildi. – Biz polk komandıriniń orynbasary Báýkeı Áýbákirulyn izdep júrmiz, – dedi olar. – Ol – menmin. Qandaı sharýalaryńyz bar edi? – dedi joryq shatyrynan jaılap shyqqan podpolkovnık shenindegi 25-26-lardaǵy qazaq jigiti. – Jaqypberdi mergen týysyńyz ǵoı. – Iá. Ol kisi meniń ákemniń týǵan inisi. – Onyń qalaı atylǵanyn, denesiniń qaı jerde jatqanyn bilesiz be? – Joq. – Endeshe tyńdańyz, – dedi uıǵyr qarııalarynyń ishindegi jasy úlken bir aqsaqal. – Biz sol oqıǵany kózben kórgen adamdarmyz. Sony sizge aıtaıyq dep keldik. Ol bylaı boldy qaraǵym. 1933 jyldyń kókteminde qytaılar ishinde Jaqypberdi mergen bar, jalpy sany 24 adamdy osy Kúre qamalyna aıdap ákeldi. Eki-úsh kúnnen soń olardy bizdiń mahalla jaqtaǵy eski qorǵanǵa qaraı alyp júrdi de álgi beıbaqtardy kúshpen jınalǵan halyqtyń aldyna qarsy qaratyp turǵyzyp qoıyp ata bastady. Aldymen qol-aıaqtary kisendeýli 12 tutqyn oqqa baılandy. Sodan sońǵy kezek ortalarynda Jaqypberdi bar ekinshi topqa keldi. Oq gúrs etip bir dúrkin atylǵanda mergen oǵan jyǵylmady. “Toqtat!” – dedi ol buıryq berip turǵan qamal basshysy shubar bet qytaıǵa. – “Eki ret atý eshbir eldiń zańynda joq”. Biraq qaranıet áskerbasy oǵan qaramady, batyrdy qaıtara atýǵa buıryq berdi. Qaıran er bul joly da jyǵylmady, biraq úndemedi. Úshinshi oq sart etip tıgende: “Sende, seniń ókimetińde ádildik qaıda?” – dedi de shalqasynan qulady. Jınalǵan el kúńirenip ketti. Jylamaǵan adam qalǵan joq. Al shubar bet áskerbasy bolsa sherikterin sapqa turǵyzyp aldy da qamal ishine kirip bara jatyp bizge: “Endi jerleı berýlerińe bolady”, – degendeı ıshara jasady. Marqumdarǵa jaqyndaǵanymyzda ıá, qudaýende, Jaqypberdiniń denesi basy shúıdesimen, al eki aıaǵynyń ókshesi jerge tirelgen kúıde jaýyryny men beli jerge tımeı jatyr eken. Myna keremetti kórgen biz bárimiz: “Bul marqum naǵyz sheıit eken”, – dep Allaǵa ıman keltiristik. Sóıttik te barlyǵyna janaza shyǵaryp, mahalla irgesindegi Janbulaq qorymyna aparyp jerledik”. Osyndaı sherli hıkaıany shertken uıǵyr aqsaqaldary polk komandıriniń orynbasary Báýkeı Áýbákirulyn mergen jerlengen zıratqa qaraı alyp júrdi. Ol Kúre qamalynyń soltústigindegi Jońǵar Alataýynyń Talqy asýy tusynyń Sarbulaq saıymen qanattas ataqty Lıan-Táı-Zy kómir keni bar qyratynyń silemi eken. Janbulaq dep atalatyn osy qorymnyń shyǵys jaq shetinde kólemi kıiz úıdiń ornyndaı eki tómpeshik qaraýytady. Aralary bir-birinen bes-alty qadamdaı osy qos topyraq úıindisi Jaqypberdimen birge atylǵan 24 adamnyń múrdesi bolyp shyqty. 2003 jyl.