Has sheberdiń sózi

Kitap kókjıegi Jýyrda Almatyǵa jolym túsip barǵa­nym­da, eki birdeı rýhanı tábárikke kenelip qal­dym. Barsha halyqtyń súıiktisi Ázilhan Nur­shaıyqov aǵama sálem bergenimde, qoltyǵyma eki syı kitabyn qystyryp jiberip, sol qýanyshymdy oqyrmandarmen bóliskim kelip otyr. Biri – “О́mir órnekteri” ádebı kúnde­likteriniń ekinshi kitaby, Almatydaǵy “Bas­taý” baspasynan shyqqan. Ekinshisi – О́s­kemenniń “Shyǵys aqparat” baspahanasynan jaryq kórgen “О́sıet óleńder” atty shyǵar­masy. Endi, bir demde oqylǵan sol kitaptar­dan alǵan áserimmen bólissem deımin. “О́mir órnekteriniń” ekinshi kitabynyń ózi kirpish qalyńdyǵyndaı eken, 46 baspa tabaq. Aldymen kez kelgen jerinen kerip oqydym, so­syn súzip talǵap, talmadym. Dámi aýyzdan ketpeı tur-aý! Osyndaı lázzatty shaqta erik­sizden eriksiz “О́mir órnekteri” ádebı kún­delikteriniń birinshi kitaby (“О́lke” baspasy, Almaty, 2000 j.) eske túsedi eken. Sonyń anno­tasııasyna úńilip kórelikshi: “О́mir órnekteri” – avtordyń uzaq jyldar boıy qoıyn dápterlerine úzbeı túsirip otyrǵan san taraý oılarynyń jemisi. Alǵashynda úzik-úzik kórinetin qanatty sózder, maqal-mátelder, shaǵyn áńgime-dıalogtar jınaqtala kele oqyrmanǵa berer taǵylymy mol dúnıege aı­na­­lady. Sonymen birge, avtordyń osy sa­la­daǵy qyryq jylǵa jýyq eńbegine onyń adam­gershilik pen azamattyqty, erlik pen dostyq­ty madaqtaıtyn sońǵy jyldarda jazylǵan estelik- esseleri kirdi”. Osyndaı mán-mazmun sıpattaǵy birinshi kitaptyń qamtyǵan ara­lyǵy 1953-1986 jyldar. Tup-týra 34 jyl! Endi 9 jyl bederin qamtyǵan ekinshi kitaptyń annotasııasyna úńilgenimizde, bastapqysyn­daı dálme-dál, qaıtalama sóz­der­ge qanyqtyq. Tek jyldar ósimine sáıkes­tendirip, birinshi kitaptaǵy “qyryq jylǵa jýyq eńbegine” de­gen sóz, “elý jyldan asa ja­zylǵan eńbegine” degen anyqtamamen baıy­tylǵan eken. Árıne, oryndy túsinik, hám tóte tolyqtyrý. Sóz etip otyrǵan ádebı kúndelikterdiń ekinshi kitaby 1985-1999 jyldardy qamtyǵan. Oqyrmandarda ekiushty oı bolmas úshin az ǵana túsinik jasaıyq. Birinshi kitap 1986 jylmen aıaqtalsa da ekinshi kitap 1985, 1986 jyldarmen bastalypty. Iаǵnı, osy eki jyl­dyń alǵashqy kitapqa enbeı qalǵan tustary táptishtelip jazylǵan ǵoı. Salystyrma kóz­ben ekshegende, bul da durys sheshim eken. Al osy sońǵy shyqqan kitaptyń 1999 jylǵa deı­ingi segiz jylynyń izi nege joqtyǵyn avtor­dan suraǵanymda, Ázaǵań “joǵaltyp alyp­pyn” dep sharasyz keıip tanytty. Ári qaraı dendetip suramadyq... Ýaqyt bárine synshy ǵoı. Múmkin úlken jazýshynyń ózindik búk­ken syry bar ma eken, bálkim... Bul sózdi Áza­ǵańnyń óte máttaqam, yjdahatty, óziniń ǵana emes, ózgeniń de jazǵanyn áspetteı bile­tin sırek qasıetine súıenip aıtyp otyrmyz. Sonymen, bul ádebı kúndelikterdiń injý-marjanynan áregidik úzindiler keltirip kó­re­lik. “Mansapqorlyq – adaldyq pen ádil­dik­tiń jaýy, ózimshildik – dostyq pen maha­bat­tyń dushpany”. “Jalqaýlyq janǵa qas, densaýlyqqa zııan”. “Ár jumystyń óz yrǵaǵy bolady. Yrǵaǵynan shyqpaı, júıelep istegen jumys qana janǵa jaıly tıedi”. “Adamdy erte qartaıtatyn segiz sergeldeń bar. Olar: já­bir men úreı, ashý men yza, qaıǵy men sa­ǵy­nysh (zaryǵý), kúnshildik pen óshpendilik”. “Qolda barǵa qanaǵattana bilý – baqyt”. “Kitaby kóp úıde myń aqylshy, myń ustaz turady”. “Azamatqa ádildik pen adaldyq kerek, ol ekeýin qorǵaıtyn kúreskerlik qajet. Adaldyqty el aldynda qorǵap, qoldamasań, ishińde únsiz jatqan ádildik kimge kerek?”. “Uzaq jyl bastyq bolsań, uly da atanasyń, ury da atanasyń. Shyn baǵańdy taqtan tús­ken­de ǵana bilesiń”. “Naǵyz rahatty adam sez­beıdi. Ol – deniń saý bolyp, dedektep jumys istep júrgen keziń”. “Qushtarlyq – qudiretti kúsh. Ǵylym da, óner de, mahabbat ta – qush­tarlyqtyń jemisi. Qushtarlanbaıtyn adam qoz­ǵalmaıtyn taspen teń. Qushtarlyqsyz qy­zyq joq”. “Shyndyqqa shider sala al­maısyń. Shyndyqqa shydar shider joq”. “О́z tilin qur­met­tegen ǵana, ózge tildiń qadirin túsinedi”, t.b. Ár jyldar jazbasy tek osy tektes qanat­ty sózdermen ǵana shektelmeıdi. Birinen biri óterlik shaǵyn áńgime-dıalogtar, estelik-esse­ler san qyrly ómir mánin asha túsýimen qun­dy. Osy tusta oqyrmandardy qýantatyn bir jáıt bar, avtordyń aıtýynsha, “О́mir órnek­teriniń” kezekti kitaptary baspadan áne-mine jaryq kórgeli jatqan syńaıly. Al áskerı, turmys kúndelikteriniń tusaýy kesiletin kez de alys emes syńaıly. Osy qysta 88 jasqa keletin Ázaǵań keı-keıde ázildep, “Jaǵdaıy­myz shaldarsha ǵoı”,– dep jeńil kúldirt­kenimen, naǵyz jasqa tán qaıratpen óndirte jumys istep jatqanyna qyzyǵa túsemiz. Kelesi sózdiń arqaýy – Á.Nurshaıy­qovtyń “О́sıet óleńder” dep atalatyn jyr jınaǵy. Bul asa baǵaly dúnıeni búgingi qoǵam men áleýmet ómiriniń ǵana emes, adam jandú­nıesiniń ózgeristerine úńilgen, izgilikke, jaq­sy­lyqqa úndeıtin, keıingi jasqa baǵyt-baǵdar kórsete alatyn, kórkem sózben jazylǵan shyǵarma retinde ábden qasterleýge bolady. Bir sózben túıip aıtsaq, bul ulaǵatty ǵaqlııa­lar – ósıet, ónege, luǵat úlgisinde jazylǵan dıdaktıkalyq jyrlar jaquty tektes. “О́mir jaıly ózimshe, Biraz uıqas bastaımyn. Olar­dy tek tizbeleý, Sheńberinen aspaımyn”,– dep avtordyń ózi aıtpaqshy, keıingi túıinin de ózi tastaı ǵyp kesip-piship qoıady: “Onym óleń bola ma, Oǵan múlde saspaımyn. Ońdy degen oıymdy, О́z aldyna tastaımyn”. Baıaǵyda maıdannan Jambyl atasyna óleń­men hat joldap, dýaly aýyz babasynan bata alǵan Ázaǵań tek qarasózdiń ǵana taıpa­laǵan jorǵasy emes eken, óleń sózdiń de has sheberi bolyp qalyptasypty. Sol tujyry­mymyzǵa osy “О́sıet óleńderi” aıqyn kýá. Baldaı dámi til úıiredi. Kóz túsken jerden ǵana oıyp alyp kórelikshi: “Jurt qyzyǵar, umtylar, Baılyq penen ataqqa. Uryndyrar adamdy, Sol ekeýi shataqqa”. “Oıǵa súńgi, ki­tap súz, Eńkeı-daǵy jerdi túrt. Ine shanysh, shóp syndyr, Eńbegińdi kórsin jurt”. “Biraq ataq az ýaqyt, Mazdaıdy da óshedi. Oı shy­ǵarǵan shyǵarma, Máńgilikke kóshedi”. “Qaı­ǵylylaý bolady, О́mirdiń sońǵy jartysy. Qajytady kóńildi, Adamnyń talas-tartysy”. “Saýyqshylyq, qumarlyq, Tynyshtyq janǵa bermeıdi. Sendeltip bári ketken soń, Kóńildi qaıǵy kerneıdi”. “Kóp emes, azǵa kerekti, Razy bolsań – sol baqyt. О́zińnen ózge jan­dardy, Qýanta bilseń ár ýaqyt!”. “Oıshyl jan­dar ónerpaz, Jeke bútin sanmen teń. О́zi­ne ózi sengender, Qara ishinde hanmen teń”. “Esti, oıly adamǵa, Kóptiń ishi tar bolar. Kóp qydyrǵan kezbe shal, Qurmetteýge zar bolar”. “Tónip kelgen qara bult, Tópeler dep qo­ryqpa. Keter ony jel qýyp, Aldyn ala to­ryqpa”. “Jetem deseń muratqa, Tirshilikke toıymdy. Baǵyndyra bilgeısiń, Dene, qımyl, oıyńdy”. “Maqsat kerek adamǵa, Maqsat bıik shyńmen teń. Maqsat – myń bir emtıhan, Taý­sylmaıtyn synmen teń”. Osylaısha oı-sanany nurlandyryp, ómir mánin uǵyn­dyratyn tamasha shýmaqtar sońyna Ázaǵań bylaısha tujyrym jasapty: “О́mirdiń keıbir kezderin, Sizge sóz ǵyp usynǵan – Keshegi jas jaýynger, Búgingi qart Ázilhan”. Sóz arasynda Ázaǵań bul kitaptardy óz qarjysyna shyǵarǵanyn aıtyp qaldy. Taǵy da bir-eki kitabyn osyndaı jolmen bastyrýǵa kelisim-shartqa otyrypty... Bir ókinishtisi, sol jaqut dúnıeler memlekettik jappaı taralymǵa túspeı, oqyrmandaryna júıeli jetpeı qalady-aý degen dúdámal oı maza­syzdandyrady. О́ziniń “Máńgilik mahabbat jyryn” úıinen saýdalap jatqan Ázaǵańda tynym joq biraq. Kelip alady, alystaǵylar aldyn ala aqshasyn jiberedi de jazýshy kitabyn poshta arqyly salyp, júgirip júrgeni... “Bir aýyz ǵıbratty sóz shyǵarý – maǵan redaktorlyq qyzmetten qymbat”,– dep Ázaǵańnyń ózi aıtqandaı, eńbegi janǵanynyń belgisi – oqyrman yqylasy erekshe. ... Myna qos kitabynyń, keıin shyǵa­tyn­darynyń da taratylý dúrbeleńi kóz aldymyz­ǵa kólbeńdep-aq turǵany. Qaıtesiz, oqyrmanǵa kitap kerek. Jáne qandaı kitap? Kimniń ki­taby? Barsha oqyrmandarynyń júregin baý­ra­ǵan klassık jazýshy Ázilhan Nurshaıy­qovtyń shyǵarmalary ekendigin eskergende, kóńil shyraılanady, úmit aqtalatyndaı! ... Báribir, oılanatyn tustar kóp sekildi. Qaısar ÁLIM.