Qaryshty qarqyn qarymy

Saraptama Bıylǵy jyldyń birinshi jartysynda Qazaqstan ekonomıkasy ósýdiń qarymdy qarqynyna qol jetkizdi. Endi eldiń ishki jalpy ónimi 2008 jyldyń basyndaǵy deńgeıine jetýi úshin, syrtqy áserler qazirgideı qolaıly bolyp tura berse, osyǵan deıin Úkimet boljap kelgennen de az ýaqyt kerek eken. Statıstıka agenttiginiń jedel málimet­terine qaraǵanda, birinshi jartyjyl­dyqtaǵy ishki jal­py ónimniń kólemi osy kúngi baǵamen 8733,0 mlrd. teńgeni qurady. Bul byltyrǵy jyldyń osy merzimimen salystyrǵanda, naqty ólshemde 8 paıyzdyq ósýdiń bar ekenin kórsetedi. Onyń bulaısha qaryshtap ósýine eki túrli faktor oń áser etse kerek. Olardyń birinshisi salystyrý úshin alynǵan 2009 jylǵy baza negiziniń tómen ekendigi (ótken jylǵy qańtar-maýsym araly­ǵynda IJО́ qulaýy 2,3 %-ǵa deıin baryp edi) bolsa, ekinshisi eksportqa shyǵarylǵan taýar­larǵa degen suranystyń artyp, baǵanyń kóterilip ketýinen izdestiriledi. Sarapshylar qazir biz birinshi jarty­jyl­dyq­ta syrtqa shyǵarǵan taýarlardyń basym bó­li­giniń álemdik baǵasy, budan burynǵy jylmen salystyrǵanda, aıtar­lyq­taı ósip ketti dep otyr. Ol tipti Úkimet boljaǵannan da joǵary shyqqan. Sonyń ishinde Brent surypty munaı baǵasynyń kúrt kóterilgeni birden baı­qalýda. Aıtalyq, onyń barreli 2009 jyl­dyń osy mezgilinde 52,06 dollar turǵan bolsa, qazir 77,67 dollardan qaıyrylady. Kórip turǵan­daryń­yzdaı, bul bıylǵy jyldyń bıýdjetiniń negizi qalanyp jatqan kezdegi baǵadan bir jarym eseden astam joǵary. Jahan rynogynda elimizdiń eksporttyq taýarlary arasynda máni jaǵynan ekinshi buıym bolyp tabylatyn tústi metalldyń baǵasy da sharyqtap ósken. Atap aıtqanda, ótken jyldyń birinshi jartysyna qaraǵanda, mys – 76, myrysh – 63, qorǵasyn – 57, allıýmınıı men qalaıy 43 paıyzǵa qymbattaǵan. Aınalyp kelgende, baǵanyń jaqsarýy men teńgerý bazasynyń tómen bolyp kelýi ónerkásip óndirisiniń nátıjesine oń serpin berdi. Osynyń saldarynan ótken jyldyń salystyrý nysany bolyp turǵan ýaqytqa qaraǵanda, bıylǵy sondaı merzim aralyǵynda óndiris kóleminiń tabıǵı ósimi 11 paıyzdy kórsetti. Byltyr osy kezeńde ol 2,7 paıyzǵa keri ketken edi. Jalpy, bizde bıyl qurylys pen negizgi kapıtalǵa ınvestısııa salýdan basqa naqtyly sektorlardyń bárinde, sondaı-aq qyzmet kórsetý salasynda aıtarlyqtaı joǵary qarqyn bary kórinip tur. Munda tek qurylys kólemi men ınvestısııa salý tıisinshe 3,9 jáne 4,8 paıyzǵa artqa ketken. Al aýyl sharýa­shylyǵy salasynda kerisinshe jalpy ónimniń aýqymy 3,1 paıyzǵa kóbeıe túsken. Birinshi jartyjyldyqta bólshek saýda taýar aınalymy kólemi – 13,1, kólikpen tasymaldaý qarqyny – 6,8, baılanys qyzmeti 5,3 paıyzǵa artty. О́tken jyldyń salystyrý kezeńinde shyn máninde taýar óndirý men qyzmet kór­se­tý­diń barlyq derlik salalarynda quldyraý oryn alǵan. Tutastaı qaraǵanda, ótken jylǵy alǵashqy 6 aıymen salystyrǵanda, bıylǵy taýar óndirý kólemi – 7,3, qyzmet kórsetý 4,8 paıyzǵa artyq shyqqan. О́ndiristiń qurylymy da byltyrǵyǵa qara­ǵan­da aıtarlyqtaı eleýli ózgeristerge ushyra­ǵan. Naqty aıtsaq, aýyl sharýashy­ly­ǵynyń úlesi 3,2-den 2,6 paıyzǵa, qu­rylystyń úlesi 8,3-ten 5,9 paıyzǵa azaısa, al ónerkásip keri­sinshe 29,4-ten 32,0 paıyzǵa ulǵaıǵan. Tuta­sy­men alǵanda, IJО́-degi taýar óndirý úlesi byltyrǵy salystyrmaly ýaqyttaǵy 40,9-dan 40,5 paıyzǵa, al qyzmet kórsetý 59,3-ten 56,8 paıyzǵa kemip ketken. Ekonomıka qury­ly­myn­daǵy osynaý ózgerister bul sektorlardyń ártúrli qarqynmen damýyna da, taýar men qyzmet túrleri baǵalarynyń qubylýyna da baılanysty paıda bolǵan. Álbette, eksportqa shyǵarylǵan taýar­lar baǵasynyń kóterilýimen birge, taýar­lar óndirý men qyzmet túrleriniń tabıǵı kólemi ósýi ishki jalpy ónim qunynyń qarqynyna áser etpeı qoımaıdy. Son­dyq­tan da bul kórsetkish, jo­ǵaryda atap ótkenimizdeı, 8733,0 mlrd. teńgege jetip, 2009 jyldyń osy mezgiline qaraǵanda, 35,5 paıyzdyq ilgerileýshilik jasaldy. Mun­da IJО́ dollarǵa shaqqanda, úshten bir bólikteı bolyp ósip, 59,3 mlrd. dollar bolǵanyn da aıta ke­týimiz kerek. Salys­tyrý úshin keltireıik, osy kórsetkish boıynsha rekordtyq deńgeı tir­kel­gen 2008 jyldyń birinshi jartysynda Qa­zaqstan ishki jalpy ónimin 57,7 mlrd. dollarǵa, nemese 6,95 trln. teńge somasyna jetkizdi. Osylaısha birinshi jartyjyldyqta IJО́ dınamıkasyna ónerkásip ósiminiń joǵary qarqyny, eksport taýarlary quny kóleminiń keń aýqymda ósýi, sonymen qatar taýar aına­ly­my saldosynyń bulardan da góri aıtar­lyq­taı jaqsarýy negizgi yqpal jasady. Qazaq­stan­nyń bıylǵy jylǵy qańtar-maýsym araly­ǵyn­daǵy syrtqy saýda aınalymy 42,5 mlrd. dol­lardy qurady. Bul ótken jyldyń osy mezgiline qaraǵanda 40,1 paıyzǵa artyq. Osy tusta eksporttyń ósýi 72,2 paıyzǵa jetip, 29,6 mlrd. AQSh dollaryna teńesse, kerisinshe ımporttyń aýqymy 1,8 paıyzǵa kemip, 13 mlrd. dollarmen tuıyqtaldy. Syrtqy saýda aınalymy dınamıkasy­na oń áser etken negizgi faktorlar qata­rynda eksportqa shyǵarylǵan taýarlar baǵasynyń artýy, eksporttyń tabıǵı ósimi, sondaı-aq salystyrý bazasynyń tómendigi bar. Máselen, byltyrǵy jylǵy osy kezeńde onyń aldyndaǵy salystyr­maly merzimge qaraǵanda, eksport aýqymy eki eseden astam azaıyp, saýda balansy pro­fısıti, ıaǵnı paıdasy kúrt qysqaryp ket­ken edi. Osynyń aıasynda bıylǵy jyldyń birin­shi jartysyndaǵy saýdanyń oń saldosy tórt eseden astam ósip, 16,6 mlrd. AQSh dol­laryn qurady. Statısterdiń baǵalaýynsha, osy ýaqytta bir aıdaǵy ataýly ortasha jalaqy 72 692 teńge bolyp, byltyrǵy tıisti kezeńmen salys­tyr­ǵan­da, 12,4 paıyzǵa artqan. Al naqtyly mól­sher­lemede ol 5,0 paıyzdy quraıdy. Shilde aıynda bul deńgeı taǵy artqan. Turǵyndar tapqan aqshalaı tabys kólemi 38 359 teńge bolyp, ataýly jáne naqtyly ólshemderde tıisinshe 15,7 jáne 8 paıyzdar mólsherine kóterilgen. Osylarǵa qarap otyryp, ústimizdegi jyldyń al­ǵashqy jartysynda elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damý barysy aldyn-ala bol­janǵan shamadan áldeqaıda joǵary bolǵanyn paıymdaýy­myzǵa bolady. Sóıtip, bazalyq salalar­daǵy álemdik rynok baǵalarynyń ósý jaǵdaıy, tutastaı alǵanda, ekonomıkany qalpyna keltirý ósiminiń de joǵary qarqynyn baıqatty. Bul tutas kóriniske tek áli kúnge deıin jaǵdaıy kúrdeli kúıinde qalyp turǵan bank sektory ǵana qosyla almaıtyn shyǵar. Ústimizdegi jyldyń birinshi jartysyn­da Qazaqstanmen birge О́zbekstan da ishki jalpy ónimniń ósýinen 8 paıyzdyq kór­set­kishke jetti. Bul kúlli TMD elderi ara­syndaǵy eń joǵary kórsetkish bolyp tabylady. Aıtalyq, osy ýa­qytta Tá­jikstan 7 paıyzdan sál joǵary deń­geıden tabylsa, Armenııa men Belarýs 6 paıyz­dyń aýqymynan asty. О́simniń oń dına­mı­kasyna Dostastyqtyń basqa elderi de qol jetkizdi. TMD statıstıka komı­tetiniń máli­metteri boıynsha, jyldyń birinshi jarty­synda IJО́-niń TMD el­derindegi ortasha ósýi 4 paıyzdyń shama­synda dep baǵalansa, óner­kásip óniminiń ósimi 10 paıyzǵa jaqyndaǵan. Budan eki apta buryn jarııalanǵan aqparat­qa qaraǵanda, elimizdiń ekonomı­kalyq ahýaly shilde aıynda óziniń turaqty qalpyn saqtap qalǵan. Aı ishinde ónerkásip ónimderin ón­dirýdiń tabıǵı kóleminiń ındeksi 2009 jyldyń sol kezeńimen salystyrǵanda 11,3 paıyz jo­ǵa­ry bolyp shyqqan. Osynyń negizinde óner­kásip ónimderin óndirýdiń birinshi jartyjyl­dyqtaǵy ósý deńgeıine ózgeris enbegen. Munda ónimniń qazirgi baǵadaǵy kólemi aı kóleminde 960 mlrd. teńgege ósip, jeti aıdaǵy kórsetkish 6 474,7 mlrd. teńgege baryp toqtaǵan. О́tken jeti aıda taý-ken ónerkásibiniń tabı­ǵı ósý ındeksi 5,8 paıyzǵa shamalandy. О́ndi­ristiń ósýi shıki munaı men gaz kondensatyn (5,6 %), tabıǵı gazdy (5,0 %), kómir men temir ken­derin óndirýdi ulǵaıtý negizinde múmkin boldy. Munda otyn-energetıkalyq paıdaly qazbalardy alýdy ulǵaıtý tústi metall keni kóleminiń túsip ketýimen tuspa-tus keldi. Esepti kezeńde ónim óńdeýshi ónerkásiptiń ósý qarqy­ny 19,4 paıyzdy qurady. Azyq-túlik, óńdelgen munaı ónimderi, toqyma buıymdar, qurylys materıaldary, metallýrgııa jáne hımııa óner­ká­sibiniń ónimderi birshama artty. Qańtar-shilde aılarynda aýyl sharýa­shy­ly­ǵyndaǵy ishki jalpy ónim kólemi aǵymdaǵy baǵamen 460,0 mlrd. teńgege teńesip, ósý qarqy­ny jartyjyldyq qorytyndysyndaǵy 3,1 paıyz­dan 1,3 paıyzǵa keıin shegerilip ketti. Sonymen birge, bólshek saýda aınalymy kó­lemi­niń ósý qarqyny aı ishinde 13,1-den 13,3 paıyzǵa kóterildi. Júk tasymaldaý aýqymy 10,4 paıyzǵa ósip, ol 201,3 mlrd. tonna-shaqyrymǵa teńesti. Budan basqa, uzaq ýaqytqa sozylǵan quldyraýdan keıin, shilde aıynda qurylys-montaj jumys­tary­nyń kólemi az da bolsa ósken syńaı tanytty. Onyń qańtar-shilde araly­ǵyn­daǵy kólemi 892,1 mlrd. teńgeni qurap, byltyrǵy jyldyń osy kezeńinen 0,1 paıyzǵa artyqtyǵyn baıqatty. Shildede qarjy salý salasynda da ilgerileý úrdisi boldy. Jeti aıda negizgi kapıtalǵa sa­lyn­ǵan ınvestısııa kólemi 2 257,6 mlrd. teńgege tireldi. Bul aıda negizgi kapıtalǵa sa­lyn­ǵan ınvestısııa osynyń aldyndaǵy aıdaǵy 4,8 paıyzdan 2,9 paıyzǵa deıin azaıdy. Ká­siporynnyń óz qarjysy jetispeı jatqan kezde, kredıt resýrsynyń tapshylyǵy men onyń qymbattaýy jaǵdaıynda quldyraý qar­qy­nynyń baıaýlaýy mekeme men turǵyndardyń qarjylaı úlesteriniń, sondaı-aq bıýdjettiń ulǵaıtylýy, buǵan kerisinshe, onymen bir mez­gilde sheteldik ınvestısııalar men zaem qarjy­larynyń qysqarýy esebinen qamtamasyz etildi. Shilde aıynyń málimetteri, aýa raıy jaǵ­daı­yna qatysty qolaısyzdyqty kóbirek keshken aýyl sharýashylyǵynan basqa, bazalyq salalardyń barlyǵynda da is júzinde jaǵdaıdyń jaqsara bastaǵanyn kórsetedi. Nátıjesinde qańtar-shilde shegindegi qysqa merzimdik ekonomıkalyq ındıkator jyl ishindegi eń joǵary núktege jetip, ol 109,2 paıyzdy qurady. Mamandar sonymen qatar aǵymdaǵy jyl­dyń ekinshi jartysynda otandyq ekonomıka­nyń birtindep tómen túse bastaýy yqtımal ekenin de aıtady. Mun­daı qaýipke birneshe faktor qozǵaý salyp otyr. Mysaly, endigi jerde salystyryp qaraý úshin alynatyn bazanyń ósetini, sonyń ishinde eksportqa shyǵarylatyn taýarlar baǵalarynyń birtindep teńesýi sondaı sebepterge jatady. Sol sııaqty osynyń aldyndaǵy re­kord­tyq kórsetkishti jyldarǵa qara­ǵanda, dándi daqyldar kólemi qysqaryp ketýine baılanysty aýyl sharýashylyǵynda baıqala­tyn aıtarlyqtaı baıaýlaý úderisi de belgili bir ról oınaıdy. Soǵan qaramastan, qańtar-shil­de aralyǵyn­daǵy naqtyly kórsetkishterdi, ­son­daı-aq kú­tilip otyrǵan qolaıly baǵalyq konıýnktýrany eskergende ekonomıkanyń tutastaı jyl ishinde 5-7 paıyz deńgeıinde ósýi saq­talatynyna úmit artýǵa bolady. Bul Úkimettiń aldyn-ala bolja­ǵanynan eseleı kóp. Jaqynda Ekonomıkalyq damý jáne saýda vıse-mınıstri Qýandyq Bıshim­baev Qazaq­stannyń 2010 jylǵy ishki jalpy ónimi ósýiniń 5 paıyz bolatynyn qadap turyp aıtty. Bul deńgeıdiń ózi Úkimettiń jyl qorytyndysyna jaz basynda jasaǵan bol­jamy­nan 1 paıyzǵa, al qańtarda boljaǵanynan 3 paıyzǵa artyq. Biraq, sarapshylar elimizdiń ekonomıkasy ósýi­niń negizgi qozǵaýshy kúshi bolyp otyrǵan álem­dik konıýnktýra jyldyń ekinshi jartysynda ózgerip ketýi múmkin degen de boljam bildiredi. Sonyń saldarynan qazirgi ósý deńgeıi birshama tómen túsip, 5 paıyzdyń mańaıynda toqtaýy yqtımal. Degenmen, munyń bári ázirge boljam ǵana. Ol munaıdyń Brent sury­by barreliniń baǵasy 65 dollardan bolyp turǵan jaǵdaıdan shyǵarylyp alynyp otyr. Al jaǵdaı budan da góri qolaıly bola qalsa, res­pýblıkanyń 2010 jylǵa belgilengen bıýd­jetiniń kúzgi qaralymynda kórinis berýi múmkin. Birinshi jartyjyldyqtaǵy jaqsy nátıje­lerge qaraǵanda, solaı bolyp qalýy da ǵajap emes. Jyldyń birinshi jáne ekinshi toqsan­darynda ónerkásip óndirisiniń ósýi tıisinshe 11,6 jáne 12 paıyz mólsherlerinde boldy. Osy­nyń ózi ekonomıka ósiminiń joǵary qar­qynda ekenine esh kúmán týdyrmaıdy. Bular, ásirese, 2009 jyldyń IV toqsanyndaǵy 9,6 paıyzdyń qasynda áldeqaıda qaýqarly bolyp kóriner edi. Budan bólek, jyldyń ekinshi jartysynan dástúrli túrde qarjy sektorynyń jandana túsýi men naqty sektordy nesıeleýdiń birshama jaqsarýy kútilýde. Osy jerde Úki­met­tiń ótken jyldyń sońynda 2010 jylǵy ishki jalpy ónimniń ósimin 2,5 paıyzǵa boljap alyp, qańtardyń basynda bul mólsherdi 2 paıyzǵa deıin túsire qarastyrǵanyn da eske alǵan abzal. Ol munaı barrelin sol kezde 2010 jylǵa – 58 dollar, 2011 jylǵa 60 dollar mól­sherinde boljamdy baǵalaý negizinde jasalǵan edi. Úkimettiń bul saq­tyǵyn sonda reıtıng agenttikteri, bankter jáne Halyqaralyq va­lıýta qory qoldaǵan bolatyn. Bıylǵy mamyr aıynda jaryq kórgen Halyqaralyq valıýta qorynyń “Aı­maqtyq ekonomıka damýynyń pers­pek­tıvalary” atty resmı baıandamasynda Kavkaz ben Ortalyq Azııa elderinde qar­jy daǵdarysynyń zardaptary sońynan eńse kóterýdiń alǵashqy belgileri baıqal­ǵany, al Qazaqstan men Ázirbaıjannan 2-3 paıyz ósý kútiletini aıtylǵan. Osy aralyqta tek sanaýly ǵana sarap­shylar bulardan góri optımıstik kózqarasta boldy. Mysaly, Standart & Poor‘s ókili Ekaterına Tro­fımova aǵymdaǵy jyldyń aqpan aıynda jaqsy syrtqy ahýal ornaǵan jaǵdaıda Qazaqstannyń 2010 jylǵy ekonomıkalyq ósýi 5 paıyzǵa deıin kóteriletinin bildirdi. Al halyqaralyq ınvest-toptyń jetekshi mamany Ivan Chakarov 2009 jyldyń kúzinde-aq daǵdarystan keıingi kezeńde Qazaqstandy TMD elderindegi basqa kórshilerine qaraǵanda jaqsy bolashaq kútip turǵanyn aıtyp edi. Onyń pikirinshe, bizdiń el Dostastyqtyń basqa dáýletterinen góri daǵdarystan kúshtirek qalypta shyǵýǵa tıis. Sebebi, Qazaqstan daǵdarys kezinde ishki jalpy ónimniń qalqyp tómen túsýine qol jetkizip, kóp bóligi shaǵyn jáne orta bızneske, aýyl sharýashylyǵyna jáne ınfraqurylymǵa baǵyttalǵan daǵdarysqa qarsy jaqsy baǵdarlama jasaı bilgen. Buǵan qosa Nomura 2010 jyly munaı barreliniń baǵasy – 72, al 2011 jyly 75 dollarǵa deıin kóteriletinin boljap otyr. Osy derekterdiń ózi bizge jaqyn bolashaqqa, keler jylǵa optımıstik kózben qaraý kerek ekenin bildiredi. Serik PIRNAZAR, Astana.