Qaısar qaıratker

Kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, Aqtóbe, Qyzylorda, Semeı oblystyq partııa ko­mı­tetteriniń birinshi hatshysy jáne Qa­zaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń hatshysy bolǵan Muha­medǵalı Álenuly Sýjıkovtiń týǵanyna bıyl 100 jyl tolyp otyr. M.Sýjıkov 1910 jyly 15 qyr­kúıekte qazirgi Astrahan oblysy Volodar (Marfa) aýdany Baklano-Lopatıno selosynda kedeı balyq­shy­nyń otbasynda dúnıege kelgen. Anasynan erte aırylǵan bala 11 jasynan ákesiniń sharýa­shy­lyǵynda balyqshylyq kásippen aı­nalysady. Sóıtip júrip, ol mol­dadan arabsha saýatyn ashyp, “aptıekti” taýysady. Alaıda, buǵan qan­a­ǵat­tan­baǵan jas shákirtti ákesi 1925 jyly Astrahan qalasynda ashylǵan jetim balyqshy balalaryn oqytatyn mektep-ınter­natqa ornalastyrady. Sodan ınter­nat­tyń joldamasymen 1927 jyly osyndaǵy qazaq pedagog kadrlar daıarlaıtyn tehnıkýmǵa túsip, ony 1929 jyly alǵashqylardyń biri bolyp úzdik bitirip shyǵady. 1929-1931 jyldary eńbek jolyn Astra­han oblysy, Marfa aýdanyndaǵy bastaýysh, sonan soń jeti jyldyq mekteptiń muǵalimi ári meń­gerý­shi­liginen bastap, 1932-1938 jyldary Astrahan balyq­shy­la­ry­nyń joǵary tehnıkalyq-oqý orny – ınstıtýtqa túsýshilerge arnalǵan qazaq jumys­shy­lar fakýltetiniń dırektory bo­lyp qyzmet atqarady. Ol sonymen qa­tar, aýdandaǵy qoǵamdyq-saıası ju­mystarǵa belsene qatysady. Sonyń arqasynda 28 jastaǵy ustaz 1938 jyly aýdandyq partııa kon­fe­ren­sııasynda aýdandyq kom­ıtettiń jáne onyń bıýrosynyń múshesi bolyp saılanady. Kóp uzamaı aıryqsha talantty jasty oblys basshylyǵy tanyp, Stalıngrad oblysy, Volodar aýdandyq atqarý komıtetiniń tóra­ǵa­sy etip taǵaıyndaıdy. Osy qyz­metinde ol aýdannyń ekono­mıkasy men áleýmettik-mádenı salasynyń damýyna kóp eńbek sińiredi. Aýdan­da­ǵy balyq óndirisin odan ári da­mytyp, jańa motorly-balyq aýlaý stan­salaryn uıymdastyrady. Ka­lınıno, Baklanıı, Iаmnoe jáne Vo­lodar qystaǵynda jańa mektepter ashylýyna muryndyq bolady. Kóp uzamaı Uly Otan soǵysy bastaldy da, aıryqsha uıym­das­ty­rý­shylyq qabiletimen belgili bolǵan M.Sýjıkov soǵys tirligine tar­ty­la­dy. 1942 jyly Astrahan qor­ǵa­ny­synyń soltústik bóligindegi (s. Ja­kýevka) soǵys shebinde jatqan aımaq­tarda jaý tankteriniń shabýylyna qarsy qorǵanys qurylystaryn sa­lý­men qatar, joıǵysh ushqyshtar b­a­tal­onyn jasaqtaýǵa belsendi ara­lasyp, Astrahan-Qyzlıar temir jol qurylysyna qatysady. Os­yndaı bel­sendi qyzmetteri úshin KSRO Qor­ǵa­nys halyq komıssarıaty bas­qar­masynyń gramotasymen mara­pat­talady. Soǵys alańy Batysqa aýysqannan keıin, ıaǵnı 1943-1945 jyldary M.Sýjıkov BK(b)P Astrahan ok­rýg­tik partııa komıtetiniń mal sha­rýa­shylyǵy jónindegi hatshysy, Astra­han obko­mynyń mal sharýa­shy­lyǵy jónin­degi hatshysynyń orynbasary bolyp isteıdi. Beıbit ómir men soǵys­tyń qıyn ke­ze­ńinde shyńdalǵanymen, joǵary bilimi joq bolǵandyqtan ári saıası daıyndyǵyn jetildire túsý maq­satynda jergilikti partııa or­ga­ny­nyń joldamasymen áýeli Máskeýdegi BK(b)P Ortalyq Komıteti janyn­daǵy partııalyq jumysty uıym­da­s­ty­rýshylardyń joǵary mektebin, so­dan soń Joǵary partııa mektebin bi­tiredi. Sóıtip, Muhamedǵalı Álenuly 1948 jyly Qazaqstanǵa joldama alyp, Aqtóbe oblystyq partııa komıtetiniń kadr jónindegi hatshysy bolyp saılanady. M.Sýjıkov bul jumysqa úlken daıyndyqpen keledi. Halyqpen jumys isteýdiń, oǵan qyzmet etýdiń mek­tebinen ótken, partııalyq-uı­ym­dastyrýshylyq qyzmettiń birsypyra ádis-tásilderin meńgergen kadr jańa jumysqa úlken jaýapkershilikpen qaraıdy. Osy bir qıyn, soǵystan keıingi qarbalas kezeńde oblys jaǵdaıyn, halyqtyń turmys kúıin bilý, el basqaryp júrgen kisilermen tanysý maqsatynda aýdandarda issaparmen jıi bolady. Kóp uzamaı M.Sýjıkov oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hat­shylyǵyna bekıdi. Al 1951 jyldyń aıaǵynda Qa­zaqstan Kompartııasy Ortalyq Ko­mıtetiniń hatshysy bolyp saılanady. 1954 jyly mamyr aıynyń aıa­ǵyn­da Qazaqstan Kompartııasy Or­ta­lyq Komıtetiniń ıdeologııa jó­nindegi hatshysy M.Sýjıkov Qy­zy­l­orda oblystyq partııa komıtetiniń plený­mynda obkomnyń birinshi hatshyl­y­ǵyna saılanady. Bul Uly Otan soǵysy jeńispen aıaqtalǵanymen onyń salǵan tán jáne jan jaralary jazyla qoımaı, birsypyra ýaqyt el eńsesin kóterý qıyn bolǵan kezeń edi. Partııa, keńes organdary qansha ty­rys­qanymen, jurtty eńbekke ju­myl­dyrý ońaıǵa túspedi. Sharýa­shylyqty júrgizýdiń eski tásilderi jańa talapqa jaýap bermedi. Osyndaı qıyn­shy­lyq­tardan Qyzylorda oblysy ótken ǵa­syrdyń 50 jyldary óziniń eko­no­mıkalyq-mádenı damýynda res­pýblıkada kenjelep qalǵan bolatyn. Irgeli óndiris ornynyń joqtyǵy, bir­yńǵaı aýyl sharýashylyǵy baǵyty, onyń ishinde negizgi baılyǵy bolyp sana­latyn kúrishtiń satylý baǵa­synyń óte tómendigi oblys eko­nomıkasyn keri tartty. Mynandaı mysaldarǵa júgine ketsek. 1953 jyly oblysta jos­par­daǵy 36 sentnerdiń ornyna 9,7 sentnerden kúrish jınaldy. Al dándi daqyldardan 6,6 sentnerden alyndy. Jospar 22 sentner bolatyn. Mal sharýa­shylyǵynyń jospary jyl saıyn oryndalmady. Osy jáne taǵy basqa jaǵdaılar 1954 jylǵy 29 mamyrda “Qyzylorda oblysyndaǵy istiń jaıy týraly” másele qaraǵan Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń bıýrosynda jan-jaqty sóz bolady. Oǵan oblystyq partııa komıtetiniń bıýro músheleri túgel qatystyrylady. Bıýroda “M.Sýjıkov oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy retinde jumysqa jiberilsin” degen qaýly alynady. Muhamedǵalı Álenuly jańa qyzmetke saılanysymen, oblystyń áleý­mettik-ekonomıkalyq jaǵdaı­la­ryn bilip, aldaǵy baǵytty aıqyndaý maqsatynda árbir aýdan, iri sharýa­shylyqtarǵa arnaıy brıgadalar jiberip, olardyń taldaýlary men qorytyndylary jan-jaqty qaralyp, saraptama jasa­lynady. Sonyń nátıjesinde jyl aıaǵynda respýblıka basshylyǵyna arnaıy usynyspen shyǵyp, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıteti men Qazaq KSR Mı­nıstrler Keńesi 1954 jylǵy 27 jeltoqsanda oblystyń barlyq máselesin túgel derlik qamtıtyn, 72 tarmaqshany biriktirgen 36 tarmaqtan turatyn “Qyzylorda oblysyna kó­mek sharalary, aýyl sharýa­shy­lyǵyn, óndiristi jáne eńbek­shilerge mádenı-turmystyq qyzmet kórsetýdi jaqsartý týraly” úlken qaýly qabyl­daıdy. Bul jańa basshynyń respýb­lıkanyń eń joǵary bılik organdarynyń moınyn oblysqa alǵashqy burǵan­dyǵy bolatyn. Munyń qansha kúsh-jiger talap etkeni túsinikti. M.Sýjıkov munymen qana­ǵat­tanbaıdy. 1956 jyly KOKP Or­talyq Komıtetiniń tóralqasyna “KSRO daǵy kúrish óndirýdegi eleýli kemshilikter týraly” arnaıy hat jazady. Onda kúrishti Jer sharynyń jarty halqy asa mańyzdy tamaq retinde paıdalanýmen qatar, odan krahmal, dárilik zattar, kúrish saba­ny­nan qaǵaz, t.b. ónimder daıyndaýǵa bolatyndyǵy, biraq ony óndirý kólemi kemip otyrǵanyn aıta otyryp, kúrishtiń satyp alý baǵasyn endirýdiń qajettigin atap kórsetedi. KOKP Ortalyq Komıteti men KSRO Mınıstrler Keńesiniń atyna arnaıy joldanǵan ekinshi hatta kúrish óndirisin ulǵaıtýdyń mańyzdy joldarynyń biri Syrdarııa ózeniniń tómengi aǵysyndaǵy sýlandyrý jú­ıesin qaıta qurýǵa qarjy bólý bolsa, onyń eki jylda qaıtarym beretinine naqty dálelder keltiriledi. Osylaı tegeýrindi basshy ózi kótergen máse­le­lerge Odaq basshylarynyń kózin jetkizýiniń arqasynda “Qyzyl­orda oblysynyń ekonomıkasyn damytý, eńbekshi halyqtyń mádenı-tur­mys­tyq jaǵdaıyn jaqsartý sharalary týraly” qujat qabyldanady. KSRO Memlekettik josparlaý komıtetiniń aýyl sharýa­shy-lyǵy ónimderin satyp alý baǵasyn kóterýine qol jetkiziledi. Úkimet qaýlysy boıynsha kúrishtiń satý baǵasy 10 esege artady. Qarakól eltirisiniń baǵasy kóteriledi. Muhamedǵalı Álenuly oblysqa kelisimen-aq tikeleı aınalysqan má­se­­lesiniń biri – sol kezderi Aral jáne Qazaly aýdandarynda jıirek kez­desken asa qasiretti aýrý – ala­pespen kúres bolady. Muhań bul problemany ulttyq, ómirlik másele retinde odaqtyq deńgeıge kóteredi. KSRO Mınıstrler Keńesiniń “Qy­zyl­orda oblysynda alapespen kú­resýdiń kezek kúttirmeıtin sharalary týraly” qaýlysyn qabyldatady. Úki­met naýqastardyń ómirin áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵynan qaı­ta qurýdyń túbirli sharalaryn belgiledi. Syr boıynyń ardagerleri M.Sý­jıkov 3,5 jyldan astam ýaqyt ishinde oblystyń keleshegine negiz salǵanyn, oblys tarıhynda altyn árippen jazylǵan, jurtshylyqtyń jadynda máńgi saqtalyp qalǵan aýqymdy-aýqymdy isterdi júzege asyrǵanyn, kadr máselesinde asa tazalyqpen, biliktilikpen jumys jasaǵanyn kúni búginge deıin aıtady. Keńes ókimeti tusynda joǵary deńgeıdegi basshylardy jıi, birde joǵary, birde tómen aýystyryp turý daǵdyǵa aınalǵan bolatyn. Osyndaı Ortalyqtyń kadrlyq júıesiniń jónimen M.Sýjıkov 1958 jyldyń qańtaryndaǵy sary aıazda Saryar­qamen tutasyp jatqan Semeıge, ejelgi qazaq jeri, ulylar mekeni, qazaq álemine Abaı, Shákárim men Muhtardy bergen qasıetti óńirge, oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshylyǵyna jumysqa jiberildi. Alaıda bar kúsh-jigerin halqyna qaltqysyz qyzmet etýge arnaǵan, Qa­zaqstannyń mádenıeti men ekono­mı­kasynyń damýyna úlken úles qo­s­qan, Eńbek Qyzyl Tý, eki ret “Qurmet Belgisi” ordenderi men kóptegen m­edal­dardyń ıegeri, respýblıkamyzda ózindik bedel men qurmetke bólengen, barlyq qyzmette uıymdastyrýshylyq talanty jarqyrap kóringen Muha­medǵalı Álenuly bas-aıaǵy 2,5 jylda Semeı oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshylyǵynan bosatylady. Osynyń sebebin bilý maqsatynda Semeı qalasynda bolǵan edik... M.Sýjıkov Semeı oblysyna kelisimen, onyń aldynan ıadrolyq synaq polıgony shyǵady. Birinshi hatshy tún ortasyna deıin jumysta otyryp, erteńgisin kelgende obkom úıi terezesiniń saý tamtyǵy qalma­ǵanyn kóredi. Jer shaıqalǵanda jylý qazandyqtaryndaǵy peshterden shoq tógilip, sodan órt shyqqan kezder de bolǵan. Sonan soń jumys barysynda aýdandardy arala­ǵanda, adamdardyń densaýlyǵymen tanysady. О́z betinshe aqparat jınaıdy. Biraq ázir tikeleı áreketke bara qoımaıdy. Qolda naq­ty málimetter bolmaıdy. Sodan aı­týly maman, radıolog, keıin aka­demık bolǵan Saıym Balmuhanovtyń materıal­darymen jete tanysqannan keıin ol Semeı polı­gonyndaǵy atom jáne termoıadrolyq qarýdy sy­naýdyń zar­dap­tary týraly KOKP Ortalyq Komıtetiniń birinshi hat­shysy N.Hrýshev pen Qazaq­stan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy N.Belıaevke qupııa hat joldaıdy. KSRO Mınıstrler Keńesi Semeıdiń jergilikti halqyna az da bolsa materıaldyq jáne medısınalyq kómek kórsetý jóninde qupııa qaýly qabyl­daı­dy. Bul synaq bastalǵannan 10 jyl ót­kennen keıin qabyldanǵan birinshi shara edi. Alaıda, Semeıdiń ıadrolyq synaq polıgony týraly hatty Máskeý meılinshe teris qabyldaıdy. Almaty da óz betinshe ashyq áreketke barǵan týasy batyl hatshyny quptaı qoımaıdy. Biraq qupııa máselemen qaısar hatshyny ornynan bosata salýdyń reti kelińkiremeıdi. Sondyqtan eki Ortalyq ta M.Sý­jıkovten qutylýdyń basqa amalyn izdestirýmen bolady. Onyń sáti Qazaqstan Magnıtkasy atalǵan Temir-taýdaǵy qurylysta bolǵan atyshýly oqıǵaǵa baılanysty túsedi. 1958 jyly Búkilodaqtyq kom­somol-jastardyń ekpindi qurylysy bolyp jarııalanǵan Temirtaýdaǵy metallýrgııa­lyq kombınatqa KSRO-nyń túkpir-túkpirinen irikteýsiz, nıet etkenderdiń barlyǵy aǵylady. Tek Reseı men Ýkraı­nadan 132 myń adam keledi. Ol­ardyń ishinde túrli toptar boldy. Onyń ústine kelgenderge jaǵdaı jasa­lynbaıdy. Tipti olardyń bir­sypyrasy ju­myspen de qam­tyl­maı­dy. Jańa tabıǵı ortaǵa úırene almaý, bir stakan sýdyń problemaǵa aınalýy, tómen eńbekaqy, ashanadaǵy sapasyz as, dúkende kerek-jaraqtyń bolmaýy, adam tózgisiz, t.b. jaǵdaı­lar­dy “belsendiler” qolǵa alyp, jan-jaqtan kelgenderdi kóteriliske shyǵa­rady. Qala solardyń qolyna kóship, dúkender, qoımalar tegis tonalady. Temirtaý tragedııasy 1960 jyly Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Ko­mıtetiniń arnaıy jabyq plený­myn­da “Qaraǵandy metallýrgııa zaýyty qurylysyndaǵy istiń jaǵdaıy týraly” degen kún tártibimen qaralady. Plenýmda M.Sýjıkov Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń bıýrosyn prınsıpti máselede partııalyq paıym­dylyq tanytpaǵany úshin qatty synaıdy. Ol bıýronyń basty kinási eń aldymen Qaraǵandy oblystyq partııa komı­tetiniń birinshi hatshysy Isaevtyń sátsiz tańdaýynda boldy dep máseleni tótesinen qoıady. Obkom hatshysynyń tipten shıki ekenin atap kórsete oty­ryp, Qazaqstannyń asa iri aı­ma­ǵynyń bas-shy­lyǵyna mundaı tıisti mektepten ót­pegen, birinshi basshylyq qyzmette tá­jirıbesi joq, basqa uıym­nan shaqy­ryl­ǵan, respýb­lıkanyń erek­shelikterin bil­meıtin taza fýnksıonerdiń kelýi úlken qatelik bolǵanyn kóldeneń tartady. Erteńine “Semeı obkomy hat­shysynyń ultshyldyǵy” jaıly j­e­del habar Máskeýge jetedi. Asyǵys ushyp kelgen KOKP Ortalyq Komıtetiniń nusqaýshylary “ultshyl­dy” qyryna alady. Onyń burynǵy qyzmet istegen oblystarynyń bárin­de bolady. Úsh aıǵa sozylǵan tekse­ris­ten Sýjıkovti aıyptaýǵa, ju­mys­tan bosatýǵa negiz bolatyndaı qomaqty eshnárse qolǵa túse qoımaı­dy. Biraq retin keltiredi. Joqtan bar qurastyrady. Sóıtip, keńestik ıdeologııanyń túsinigi boıynsha “ult­shyl”, bizdiń uǵymymyzsha óz ultyn súı­gen, halqy úshin eshteńeden taıynbaǵan qaısar qaıratker Muha­medǵalı Álenuly kúsh-jigeriniń tolyp, aqyl-oıynyń kemeldengen kezinde, erdiń jasy elýge tolýyna 10 shaqty kún qalǵanda saıası partııalyq qyzmetpen qoshtasady. Balalyq kezi Reseı men Qa­zaq­stannyń shekarasynda ótip, jigittik shaǵy orys-qazaqtyń arasyndaǵy qaınaǵan ómirde qalyptasqan, kórshi aǵaıyndardyń ádilettiligin alǵan M.Sýjıkov tek týra sóıleıtin­digimen, ádilettiligimen, eshkimniń bet-júzine qaramaıtyn týrashyldyǵymen, qatań prınsıpshil­digimen joǵary basshylyqqa unaı qoımady. Máskeýge onyń óz halqyn shynaıy súıetin “ultshyldyǵy” jaq­pa­dy. Kórnekti memleket jáne qoǵam qaı­rat­keri M.Es­enálıev óziniń “Shtrıhı k por­tretý. Nash Dımeke” degen maqa­la­synda “Semeı oblystyq partııa ko­mı­tetiniń birinshi hatshysy or­ny­nan ju­mystaǵy kem­shilikteri úshin alyndy de­lindi, alaıda ol Semeı polıgonyndaǵy sy­­naqtarǵa qarsy shyqqany úshin bo­sa­tylǵan bolatyn” dep jazdy. Bul shyn­dyq edi. M.Sýjıkov Semeı obkomynyń birinshi hatshylyǵynan bosaǵannan keıin 5-6 jyl túrli deńgeıdegi qyzmetter atqarady da, 1967 jyldan 1971 jyly zeınetkerlikke shyqqansha Qazaq KSR Baspa, polıgrafııa jáne kitap saýdasy isteri jónindegi memlekettik komıtettiń tóraǵasy bolady. Uzaǵyraq jáne jemisti jumys istegen jeri de osy qyzmet. Buryn baspa jumysymen de, polı­grafııalyq tirlikpen de, kitap saýdasymen de tikeleı aınalyspasa da, Muhań jańa qyzmetke úlken qyzy­ǵýshylyqpen kirisip, jańasha qarap, jańasha bastaıdy. О́ziniń bar múmkindigin qaras­tyryp, ómirlik jınaǵan tá­jirıbesiniń arqasynda tıisti organdar men mekemelerdiń kelisimin alyp, osy­lardyń barlyǵyn bir jerge jınaýdy oılap, úlken qurylysty jobalaıdy. Biraq olardy tolyqtaı bitirýge tórt jyl azdyq etti. Osy qyzmetke M.Sýjıkovten keıin kelgen Sherııazdan Eleýkenov Muhań qu­ry­lysty bitirip úlgermedi, biraq tamasha kadrlar tastap ketti degen eken. Ýaqyt alystaǵan saıyn iri tulǵalar bıik taýlardaı aıqyndala túsedi. Solardyń qatarynda Muha­medǵalı Sýjıkov te tur. Ol týraly sózimizdi Shákárim Qudaıberdıevtiń myna óleń joldarymen aıaqtaǵandy jón kórip otyrmyz. Qaıtadan qaırylyp qaýymǵa kelmeısiń, Baryńdy, nárińdi tirlikte bergeısiń. Ǵıbrat alar artyńa iz qaldyrsań, Shyn baqyt – osyny uq, máńgilik ólmeısiń! Ábdijálel BÁKIR, saıası ǵylymdar doktory.