Ǵajaıyp qasıetter ıesi

Atyraýda Pir Bekettiń týǵanyna 260 jyl tolýyna oraı quran baǵyshtalyp, as berildi Atyraýda Aqmeshit deıtin qa­sıetti meken bar. Jem ózeniniń ja­ǵasyndaǵy bıik tóbeniń basynda.  Aq­meshitte Beket atanyń kindik qany tamǵan, 1750 jyly deıdi tarıh deregi. Atasy Janaly, ákesi Myrzaǵul men anasy Jánııa, uly Toǵaı máńgilik tynystaǵan meken bul. Sońǵy kezderi Aqmeshitke ba­rý­­shylar tipten kóbeıdi. Qa­zaq­stan­­nyń ár oblysynan, ózge de kór­­shiles elderden. Aqmeshitke ke­lýshiler Beket ata arýaǵyna sy­ıy­nyp, janyna medet tileıtinine ta­laı kýá boldyq. Dál osy Aq­me­shitte de Beket ata jer asty meshi­tin salǵan. Biraq meshitti kezinde ımansyzdar oq-dárimen jaryp, qu­latyp tastaǵan. Kónekóz qarııalar meshittiń ornynda qos shuńqyr ǵana qalǵanyn aıtady. Sol meshitti Jylyoı aýdanynyń júregine ıman uıalaǵan azamattary 1998 jyly qaıta jańǵyrtty. Tóken Ju­ma­ǵu­lov osy aýdannyń ákimi bolǵanda she­jireshi qarııa­larmen aqyldasty, Mańǵystaýdan sheberler shaqyrdy. Árıne, Beket atanyń meshitin jańǵyrtý úshin. Aqmeshitte Islam   qajy Myr­zabekuly Beket atanyń qaıta jańǵyrǵan jer asty meshitin ustap otyr. Kelýshilerge Beket atanyń qasıeti týraly esh jalyqpastan áńgimeleıdi. Qajynyń aıtýynsha, Beket ata Aqmeshitten ilim-bilim izdep, Horezmdegi Baqyrjan qa­jy­dan dáris alýǵa attanady. Baqyr­jan qajy ózge  shákirtterden góri Be­ket atanyń ustamdylyǵyna, bi­limge qumarlyǵyna, zerektiligine rı­za bolyp, batasyn beripti. Ke­ıinnen Beket ata Aqmeshitten, Beı­neý­den, Baıalydan, Oǵy­lan­dydan jer asty meshitterin qashap sa­lypty. Islam qajy Beket atanyń erekshe qasıetterin, sáýletkerligin tereńirek taný úshin Aqmeshittegiden bastap barlyq meshitterin kórip, Baqyrjan qajy dáris bergen Ho­rezm­degi medresege de baryp qaıtqan. Shymkent, Jam­byl óńir­lerinde, Túrkimen­standa turatyn ata urpaqtarymen kezdesip, el jadynda jattalǵan ańyzǵa bergisiz tarıhı áńgimelerdi jınas­tyr­dy. Sóıtip, 2008 jyly 740 bet­tik “Be­ket Ata”  kitabyn shyǵardy. Beket atanyń týǵanyna 260 jyl tolýyna oraı ótken aptada qasıetti meken –Aqmeshit mańaıynda arnaıy as berilip, quran baǵysh­tal­dy. Sharaǵa jan-jaqtan jınalǵan jurtshylyq Beket ata týraly keńirek tanýǵa, kóbirek bilýge ynta qoıdy. Jas urpaq taǵylym alar­lyq úlgisi ret-retimen jalǵasyn tapqan saltanatty sharada oblys ákimi Bergeı Rysqalıev sóz aldy. –Atyraý – tarıhy tereń, shejiresi –baı, talaı ulylar kindik kesken kıeli óńir. Týǵan jer to­py­ra­ǵynda dúnıege kelgen ulyqtyń bi­regeıi – Beket atany tek aty­raý­lyq­tar ǵana emes, ıisi qazaq, jalpy musylman qaýymy qasterleıdi. “Medınada –Mu­hammed, Túrkis­tan­da –Qojahmet, Mańǵystaýda –Pir Beket”, –dep halqymyz Beket ata­ny eń qasıetti tulǵasyna teńegen. Jerin qorǵaǵan batyr, boıyndaǵy tylsym kúshti halqyna shıpalyqqa arnaǵan táýip, tańǵajaıyp qasıet ıesi, bolashaqty boljaı bilgen kóripkel, sáýlet óneriniń qaı­ta­lan­bas sheberi, jastarǵa ımandylyq nuryn sepken aǵartýshy, jas kezinen izgilik jo­lyn tańdaǵan babamyz tek atanyń ǵana emes, adamzattyń balasy boldy. Beket ata –fenomen tulǵa. “Qoryqqanda je­begen, toryqqanda demegen, jaýǵa –aıbat, dosqa–qaırat”  bol­ǵan tarıhı tulǵanyń bizdiń to­pyraǵymyzda, Aqmeshitte dúnıege kel­geni –atyraýlyqtar úshin zor maqtanysh, úlken abyroı. Shejireli tarıhymyzdy tú­gender kelisti istiń bári Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń úlken qoldaýymen “Mádenı mura” baǵdarlamasynyń  aıasynda júzege asýda. Búgingi ata rýhyna arnalǵan  eske alý saltanaty – hal­qy­myz­dyń Beket ataǵa sheksiz qurmetiniń bir kórinisi, ımandylyq jolyn­daǵy bıik paryzy. Elimiz –tynysh, aspanymyz–ashyq, bolashaǵymyz –aıqyn. Elimizdi, ultymyzdy Pir Beket arýaǵy árdaıym jelep-je­bep, qorǵan bolyp júrgeı!  –dedi  oblys ákimi B. Rysqalıev. Sodan soń Memlekettik hatshy ­­– Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaevtyń quttyqtaý hatyn oqyp berdi. Qazaqstannyń Eńbek Eri, qoǵam qaıratkeri Ábish Kekilbaev Pir Beket Myrzaǵululynyń el tarıhyndaǵy orny men mańyzyna toqtalyp, tereńnen tarta tebirene sóılegen shejireli sózin “Beket Atanyń búkil ómiri adamdar men ha­lyqtar arasyndaǵy qaqty­ǵyst­ar­dy tejep, qoǵam men tabıǵat ara­syn­daǵy úılesimdilikke shaqy­rady. Bereke men pátýany, yn­tymaq pen yjdaǵatty izdepti. Áýlekilikten tartyndyryp, ádilettilikti murat etti. Sharıǵat pen Ata jolyn ta­bys­tyryp, zamanaýı ózgeristerdi jaqsylyqqa qyzmet etýge úndedi. Beket ónegesi –tarıhı sabaq­tas­tyq­qa adal­dyq­tyń úlgisi. Eki júz alpys jyl bo­ıyna otarshyldyq pen tota­lı­tarlyq basybaılyqqa toıtarys be­rip, otanshyldyq pen buqa­ra­shyl­dyqty jebedi. Táýel­siz­dik alǵan hal­qymyz babamyzǵa shek­siz rıza­sh­ylyǵyn bildirip, ba­syn ıip, iz­gilikke úndegen sha­ra­patty jolyn qasterleı beredi. Il­geri basqan ár qadamymyzdy qa­ıyrly qyla kór, jaqsylyqtyń ja­rylqaýshysy Pir Beket áýlıe! dep túıindedi. Budan soń saltanatty shara tarıhshylar Beket atanyń ǵajaıyp qasıetteri ár qyrynan  tanýǵa talpynysymen jalǵastyrdy. Beket ataǵa jyr arnaǵan aqyndar mú­sháı­rasyna qazaqtyń aıaýly aqyn qyzy, Memlekettik syı­lyqtyń ıegeri Farıza Ońǵarsynova ádil qazylyq etti. Nátıjesinde  Nurbeıbit Nu­ǵymanov, Baqtybaı Jaılaý, Am­an­dyq Sasaev jáne  Asantemir Qar­shyǵaulyndaı ár jastaǵy aqyndar top jardy. Beket atanyń ómiri men ǵajaıyp qasıetteri týraly keńinen baıan etilgen derekti fılm kór­setildi. О́ner sheberlerine kezek tıgende, ásirese, talantty kúıshi Aıgúl Úlkenbaevanyń dombyranyń qos isheginen kúmbirlete tókken qulaqqa jaǵymdy tátti kúıleri, Muhıt pen Ǵarıfolla mektebiniń sarqytyndaı kórinetin tanymal ánshi  Qatımolla Berdiǵalıevtyń  áýelete salǵan ásem ánderi jurt­shylyqtyń boıyna shym-shymdap tarap jatty. Pir Beket rýhyna arnalǵan sha­raǵa Atyraýdan, Aqtóbeden, Mań­ǵystaýdan balýandar men atbegiler ke­lipti. Boz kilem ústindegi ba­lýandar beldesýinde Meırambek Es­maǵambetov, Qaırat О́tegen, Aıan Taıjanov syndy balýandar qar­sy­las­tarynan aılasyn asyryp, qa­zaq kúresiniń óristeı túskenin kórsetti. Tórt aıaǵymen jer tar­pyǵan sáıgúlikter báıgesine Tóken Jumaǵulovtyń bir ózi úsh máshıne –“Djıp”, “Neksııa” jáne “Jı­gýlı” kólikterin tigipti. Úsh kó­likten bólek Aqtóbe oblysynyń azamattary 15 shaqyrymdyq at báıgesinde birinshi kelgen tul­par­dyń ıesi –Tóken  Jumaǵulovqa  “Jıgýlı” kóligin syıǵa tartty. Jorǵa báıgesinde О́nerbaı Jan­ba­lanyń ústinen sý tógilmes tulpary “Jıgýlıdi” ıemdendi. Al 21 sha­qy­rym­dyq báıgede Qaıyrjan Bal­ji­gittiń “Vodopad” atty sáı­gúligi márege shashasyna shań juqpaı jetip, shabandozyna “Neksııanyń” kiltin ustatty. Alaman báıgede Tóken Juma­ǵulovtyń qylquı­ryqty júırigi  40-tan astam sáıgú­likti shań qaptyrdy. Bir tańdanarlyǵy, márt minezimen tanylyp júrgen  Tóken Jumaǵulov bul joly da sol qal­pynan aınymady. Ol at báıgesinen jeńip alǵan eki kólikti ıemdenbeı, “Jıgýlıdi” Beket atanyń Je­tisaıdan kelgen urpaǵyna syıǵa tartty. “Djıpti” alaman báıgege sáıgúlik baptaǵan atbegi Tımýrǵa mingizgen Tókenniń Atymtaı jomarttyǵyn jurtshylyq  óte oryndy dep quptady. Aýzynan “Pir Beketi” túspeıtin Tóken Jumaǵulov buryn Aqmeshittegi meshitti qaıta jańǵyrtýǵa uıytqy bolsa, endi mine, osy sharanyń basty demeýshiligin óz moınyna alypty. Ras, Qaıyrjan Baljigit, Maqsym Izbasov, Erqul Dáýletbaev syndy azamattar Tóken aǵasynyń ulaǵatty isine qoldaý kórsetýden tartynbapty. Uıymdastyrý ju­mys­taryn Aıgúldeı álem tanyǵan dúldúl kúıshiniń ákesi Narıman aǵa Úlkenbaıuly atqaryp júrdi. “Beket atanyń esimin bala kúnimizden qulaǵymyzǵa sińirip óstik. Otarbaı atam otyrsa da, tursa da “Iá, Beket!” deýshi edi. О́zimiz de ata rýhyna syıynyp júremiz. Beket ata jaıly áli de bile tússek deımiz. Ras, kitaptar, fılm  bar. Endigi maqsat –Beket ata jaıly roman turǵysynda bola ma, tereń ǵylymı zertteýge qu­ryl­ǵan akademııalyq kitap shyǵarý. О́ıtkeni, Beket ata –ǵajaıyp tulǵa. Beket atanyń qaıtalanbas qasıetterin, shejire derekterdi tolyq zerdelep, tarıhı kitap etýdi kesheýildetpegenimiz jón. Tipti bir­ne­she roman jazylsa da artyq et­peıdi” deıdi shy­ǵarmalary birneshe tilge aýda­rylǵan qazaqtyń belgili dramatýrg-jazýshysy Ra­hym­jan Otarbaev.  Aıtsa aıt­qandaı, Aq­­me­shitte Beket atanyń  asataıa­ǵynyń kó­shirmesi tur. Asataıaqtyń kóshir­me­sinen arabsha jazýlardy kór­dik. Demek, bul asataıaqtyń túp­nus­­qa­synda da jazylǵan.  “Ony oqı ala­tyn arab ǵalymdary qajet” dep edi Islam qajy Myrzabekuly Aq­me­shitke tamyz aıynda kelgen bir sapa­ry­myzda. Shynynda da Beket ata­­nyń asataıaǵynda ne jazyldy eken?!. Aı aýnap, jyldar jyljyǵan saıyn jurtshylyqtyń Beket ata­nyń bir basyna qonǵan ǵajaıyp qa­sıetterin tereń tanyp, arýaǵyna sy­­ıynýǵa ynta-yqylasy arta tús­kenine taǵy da kóz jetkizdik. Alash jurtyn arýaǵyńmen qoldaı ber, Beket ata! Joldasbek ShО́PEǴUL, Atyraý oblysy, Jylyoı aýdany.