Memlekettik máseleniń mazmundy oqýlyǵy

Ol synaqqa saqadaı saı turý memlekettik hattamaǵa da kóp salmaq salatyny anyq. Bul oraıda osy salanyń belgili mamany Baýyrjan Baıbektiń jalpy basshylyǵymen shyqqan Qazaqstan Respýblıkasy memlekettik hattamasy týraly jınaqtyń (“Gosýdarstvennyı protokol Respýblıkı Kazahstan”) mán-mańyzy úlken der edik.

Jańa kitaptyń negizgi ustanǵan maqsaty mańyzdy. Qazaqstan Respýblıkasynyń hattamalyq qyzmetiniń paıda bolý, qalyptasý jáne damý joldarynan tolyqtaı habardar etip, osynaý memlekettik qyzmettiń qyr-syryn tereń de taǵylymdy tanytýdaǵy bul jınaqtyń kótergen júgi úlken de eleýli. Kólemdi jınaq-oqýlyqtyń kótergen júginiń mańyzdylyǵy sol, onda memlekettik hattamanyń qazaq jurtynyń tarıhyndaǵy júrgen joldary, alash dalasyndaǵy alǵashqy hattamalyq úrdister men úlgiler týraly qysqasha, biraq mańyzdy derekter men dáıekter keltirilip, Eýrazııa uly dalasyn alyp jatqan ulan-baıtaq óńirde ǵumyr keshken babalarymyzdyń tek qana at jalynda, atan qomynda emes, elshilik-dıplomatııalyq salt-dástúrleri men alysty boljaǵan amaldary men jatty baǵalaǵan jaqsy ǵuryptary da bolǵany jan-jaqty zerdelengen. Kitapta ótken kezeńderdegi eldik hattama­nyń tarıhy keshendi túrde kestelenip, júıeli saraptaý, tanyp taldaý ádisteri oryndy qol­da­nylǵan. Qazaqstan aýmaǵynda bolǵan mem­le­kettik birlestikterdiń tipti bizdiń dáýirimizge deıingi shejiresi men handyq kezeńniń qyrýar salaly hattamalyq úrdisteri hronologııalyq dáldikti saqtaı otyryp jazylyp, 15 ǵasyrdan 19 ǵasyrǵa deıingi hattamalyq is-sharalardyń erekshelikteri baıypty baıandalǵan.

Táýelsizdik jyldarynda qol jetkizilgen jarqyn da jasampaz jańalyqtar az emes. Ony aıtýshy biz ǵana emes, alys-jaqyn da aıtyp, jazyp, baǵalap jatyr. Tarıhı qysqa merzimde ǵasyrlyq joldy sátti júrip ótken elimizdiń memlekettilikti ornyqtyrý, qalyptastyrý, nyǵaıtý tarıhynda memlekettik hattamalyq mektep te oıdaǵydaı qalyptasty. Keńestik qırandy qurylystan eńse tiktep, eldiń aldyna shyqqan Qazaqstannyń búgini men erteńin somdap jatqan jurtymyzdyń keshegi jankeshti eńbegin, búgingi keńge jaıǵan qulashyn, erteńge degen erlikke toly optımıstik rýhyn kór­setken ýaqyt – bul bizdiń ýaqyt! Osy qulager-ýaqyttyń qulaǵyna jarmasyp, bolashaq sóresine qaraı umtylǵan qazaq jurtynyń tapqan tabysy men kóterilgen namysy memlekettik hattamadan qapysyz kórinetinin eshkim de joqqa shyǵara almaıdy. Sondyqtan da bul kitap kerekti kitaptardyń biri retinde bizdiń kitap sóremizde turýǵa ábden laıyqty. “Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń júrgizip kele jatqan turaqty jáne júıeli saıası baǵyty nátıjesinde bizdiń elimiz ekonomıkalyq damýda erekshe jetistikterge qol jetkizdi. Jahandaný­dyń kúrdeli jaǵdaıynda Qazaqstan basshysy álemdi “Qazaqstan joly” degen ataýǵa ádil ıe bolǵandaı, ishki jáne syrtqy saıasatty bir-birimen ózara teń jaǵdaıda qalyptastyrý múm­kindigine ıe boldy” dep Baýyrjan Baıbektiń ózi kitap alǵysózinde jazǵandaı, Memleket basshysy memlekettik hattamanyń da jańa, ózindik mektebin qalyptastyrdy. Bir qaraǵanda ózge elderdiń hattamalyq úrdisinen ózgesheligi joq bolyp kóringenimen, bizdiń eldiń hatta­malyq úrdisinde ejelgi babalardyń eleýli úl­gileri jańa zamanǵa saı damytylyp, jańǵyryp, jaqsy bir qyrynan ashylyp, qoldanylyp júr. Búginde ábden qalyptasqan osy salanyń nor­ma­tıvtik-quqyqtyq bazasy, seremonıal men atrıbýtıka, daıyndalǵan maman kadrlar, ja­salǵan nusqaýlyqtar men jadynamalar, úlgiler men usynymdar, memlekettik organdar ara­synda ornyqqan sapaly da salıqaly algorıtm, ıaǵnı yntymaqtastyq yrǵaǵy endi turaqtanǵan ólshem men tuǵyrlanǵan túıinge ıe boldy. Qazirgi tańda Qazaqstan toǵysqan toqsan joldyń toraby ǵana emes, qurlyq pen qur­lyq­ty ushtastyryp, alyp derjavalar men mem­le­ketterdi teń dárejede tórine túzgen qabyrǵaly elge aınaldy.

Álemniń júzdegen memleket­teri­men dıplomatııalyq qatynas ornatyp, óz je­rinde júzdegen memleketterdiń elshilikteri men konsýldyqtaryn ashyp otyr. Eýrazııalyq ın­tegrasııa men asa iri deńgeıdegi halyqaralyq uıymdardyń basqosýy men ózara til taby­sýynyń bastamashysy bolǵan Qazaqstan bas­shy­sy Nursultan Nazarbaevtyń álemdik are­nada tanylǵan tulǵasyn sondyqtan da memle­kettik hattamalar óz dárejesinde tarıhqa túsi­rip jatyr. Bul eldiń mártebesi, memlekettiń mereıi. Sarapshylar men derekshilerdiń esepteri boıynsha Prezıdenttiń qatysýymen jyl saıyn 500-den astam is-sharalar ótedi eken. Munyń bári hattalyp, jadymyzda jattalyp, eldik shejiremizge etene qajet tarıh bolyp túsip, túzilip jatyr. Aldyńǵy qatarly stan­darttarǵa saı ótkizilip jatqan hattamalyq is-sharalardyń barlyǵy da búgin oqıǵa, erteńgi tarıh. El tarıhy, memleket tarıhy. Geogra­fııalyq aýqymy ábden keńeıgen, geosaıası bitimi tulǵalanǵan, halyqaralyq mańyzy asa mándi, hattamalyq ádep pen mádenıettiń úlgisi bolyp sanalatyn hattamalyq jumystar qazir Qazaqstan memleketiniń ulttyq-memlekettik ajary ári abyroıy bolyp keledi. Bul jańa oqýlyq-kitap “Qazaqstan ta­rıhyn­daǵy hattamalyq praktıka”, “Búgingi álemdegi halyqaralyq qatynastardaǵy hatta­manyń erekshelikteri men ádepteri”, “Qazaq­stan Respýblıkasynyń memlekettik hattamasy” atty negizgi úlken úsh taraýdan turady. So­nymen qatar jazylǵan jaılardy odan ári derektik-mazmundyq jaǵynan baıyta túsetin qosymshalar men bı­blıografııalyq anyqtama­lyq jáne ıllıýstrasııalyq siltemeler de kitaptyń us­tanǵan maqsaty men ıdeıasyn odan ári tulǵalandyryp, oqý­lyqtyq mán-mazmunǵa qosymsha qundy sıpat berip tur. Jalpy kólemi 52 baspa tabaqtan turatyn bul kitap-oqýlyq jaqsy polıgra­fııa­lyq pishindeý men bezen­di­rýden ótken. Tek shyǵary­lym danasy azdaý, bar bolǵany 1000 dana. Bul kitap tek qana hattamalyq ispen aınalysatyn memlekettik mekeme emes, barlyq mem­lekettik organdar úshin de kez kelgen jaǵdaıda prak­tı­kalyq tálim-tárbıe, jol kór­seter nusqaýlyq bola ala­tyn jınaq. Tipti mektep­tiń joǵary synyp oqýshylary da osy bastan hattamalyq álippege nazar salsa, odan esh utylmaıdy. Memlekettik hattama men azamattyq ádep qaǵıdalarynyń da jalpy ushtasar jeri bir. Eń bastysy kelgen qonaqty syılaý, qadirleý, oǵan orny men bedeline saı qurmet pen yqylas kórsetý. Bul qasıetter halqymyzdyń qanynda bar uly dástúrlerdiń kózi bitele jazdap kele jatqan qaınarlaryn qaıtadan ashyp ketýge de ıgi áserin tıgizer edi degen oı bar.

Kitaptyń birinshi taraýynda avtor ótken ǵasyrlar qoınaýyna kóz tastap, Qazaqstan dalasyndaǵy ejelgi hattamalyq dástúrler tý­raly jan-jaqty sóz óredi. Ata-baba rýhyn qa­dirleý jóninen álem halyqtarynyń qaı-qaı­sysynan da óresi bıik turatyn saqtardyń sol kezdegi halyqtyq seremonıaldary, búgingi til­men aıtqanda, eldik hattamalary jóninde qun­dy-qundy derekter men dáıekter ornymen aı­tylyp, odan shyǵatyn qısyndy qorytyndylar oqyrmannyń zerdesine jańa málimetter quıady. Bul derekter halyqaralyq qatynastar sala­synda endi ǵana “jelkildep ósken quraqtaı” bo­lyp jetilip kele jatqan osy mamandyqtyń jas shákirtterine qajetti aqparattardy tolyq­taı bere alady. Jetisý jerinen tabylǵan shy­raǵdandarda beınelengen hattamalyq dástúrler beınesi, Pazyryq qorǵanynan tabylǵan qonaq kútý saltyn beınelegen aq tekemet, Esik qor­ǵanynan tabylǵan ań stılindegi belbeýlik doǵalar, Múde qaǵannyń qadirli qonaqtar men resmı delegasııalardyń aldynan shyqqan kez­degi at ústindegi saltanatty kıimi, bizdiń ejelgi babalarymyzdyń salt-dástúrin beınelep, kórsetken qytaılyqtardyń san alýan mı­nıatıýralary negizinde tarıhqa tereńdeı otyryp, kóp jaıdy qozǵaǵan avtor Eýrazııa jazyǵynyń ár jerinde kúni búginge deıin balbal tastardan meıirlene kóz tastap turǵan meıirban babalarymyzdyń ótkeni men ketkeninen syr qozǵaıdy.

Belgili tarıhshy ǵalym B.Kómekov: “Hýn­dardyń memlekettik dástúrleri Eýrazııa dala­syn meken etken kóshpeliler memleketiniń arǵy­tekti aqıqat kórinisi” dep jazǵandaı, ejelgi Eýrazııa qurlyǵynyń tarıhynda hýn­dardyń qudiretti izderi saırap jatyr. Kitapta osy jaılar tek qur dilmar, qurǵaq maqtanysh retinde emes, osy sa­lanyń asa belgili maıtal­man mamandary S.Klıash­tornyıdyń, D.Savı­nov­tyń, L.Gýmılev­tiń, N.Bıchýrınniń, Iý.Hýdıa­kovtyń, A.Nefed­kın­niń, t.b. zerdeli zertteý eńbekterine súıene otyryp, naqty derekterge arqa tireıdi. Osy rette el tarıhynyń eleýli oqýlyqtarynyń biri, Elbasymyzdyń belgili kitaby – “Ǵasyrlar toǵysyndanyń” da jınaqtyń mazmundyq júgin odan ári kóterip turǵany shyndyq. Jalpy, tarıhı derekterdi tizbelep aıtý bar da, ony barynsha taldap, taratyp, oqyrmanǵa túsindire otyryp jazý bar. Osy turǵydan kel­gende, bul kitap tek qana osy salanyń maman­dary úshin ǵana emes, el tarıhyn, memleket tarıhyn, ata-baba tarıhyn qadirlep, qaster­leı­tin kez kelgen adam úshin mańyzdy jınaq. Kókke tabynǵan kók túrikterdiń aspanǵa qarap jaıylǵan adal alaqandarynyń arasynan tógilgen Táńirdiń nury bizdiń babalarymyzdyń kókireginde kún sáýlesin oınatyp, adamgershi­liktiń adamı prınsıpterin qalyptastyrǵan. Kók aspan men qara jerdiń arasyndaǵy máń­gilik rýhanı baılanys pen ózara túsinistik bizdiń ata jyrymyz ben ana ańyzdarymyzdyń altyn tegin quraǵan. Táńirge tabynǵan Kúltegin men Bilge qaǵannyń bizge jetken kók tastaǵy kóne jyrlary keshegi-búgingi aqyndarymyzdyń óleńderinde de órnek taýyp, ózegin kórsetip jatyr.

Muqaǵalıdyń: “Aldymen kórgenim aspan” deýinde úlken syr bar. Belgili aqynnyń belgili dastany jazylyp, ol paraqshalar bolyp ushaqtan tómen tastalyp, qaýqyldaǵan halyq máre-sáre bolǵanda sol Muqaǵalı taǵy da “Jer Ana, keshir bizdi” dep jazǵan edi ǵoı. Aspan astynda, jer ústinde jańa myńjyl­dyqtyń túndigin túrip, irgesin kótergen adam­zattyń uly kóshinde kele jatqan qazaq jurty alysta qalǵan altyn tamyryn tabý úshin aqı­qattyń aldaspanyna súıenip, oı súńgisin bilim alaýyna shyńdaǵanda ǵana upaıymyz túgel bolary haq. Sondyqtan uly ustaz Ybyraı Altynsary ba­lasy: “Bir Allaǵa sıy­nyp, kel, balalar oqylyq!” dep tegin aıtpaǵanyn tereń túsinip, qajetti oqýlyqtar­dan kóz jazbaı, keregimizdi tanyp, kógenimizdi toltyra bereıik. Áńgimeniń alǵashqy sa­rynyna qaraı ókshe kóter­sek, ekinshi taraý men úshin­shi taraýdyń arasynda qı­syndyq aıyrma joq. Biri negizgi taqyryptyń kiris­pesi, ekinshisi onyń jan-jaq­ty mazmuny ispettes. Qazirgi álemdegi halyq­ara­lyq qatynastar men ádep normalary, ár túrli deń­geıdegi halyqaralyq oqıǵa­lar men úrdister, basqosý­lar men kezdesýler qalaı at­qarylady, qalaı jasalady, qalaı ádiptelip, qandaı hattamalyq qısyndarǵa arqa súıeıdi, mine, osylar kitap­tyń ekinshi taraýynda keńi­nen baıyptalyp, ásirese shetelderdegi hattamalyq salt-dástúrler jaıy jan-jaqty zerdelenedi. Bul jerde ózgeni taný arqyly ózińdi tanısyń degen ha­lyqtyq qaǵıda boı kórse­tedi.

Osy taraýda Eýropa­nyń da, Azııanyń da, Ame­rı­kanyń da, Afrıkanyń da memlekettik hattamalary jó­­ninde qysqa da nusqa má­li­metter berilip, olar ha­qynda qajetti sóz aıtylǵan. Oqý­lyqtyq stıldiń de barynsha kóringen taraýy osy. Al kitaptyń jazylý ıdeıa­sy osy jınaqtyń dúnıege kelýine basty qazyq bolǵan taraý – “Qazaqstan Respýblı­kasynyń memlekettik hattamasy”. Bul taraýda aıtylatyn jaılardyń basty oqıǵalaryn Qazaqstan halqy da jan-jaqty biledi. Kezinde buqaralyq aqparat quraldarynda kún saıyn kórsetilip, jazylǵan jaılardyń jaı-kúıin avtor tolyq ashyp bergen. Saıası sahna syrtyndaǵy san alýan jaǵdaılardyń paıda bolý, damý, órbý, jalǵasý, aıaqtalý sátteri qalaı júzege asty, kim asyrdy, basty rólde kim boldy degen saýaldarǵa oqyrman endi tolyq maǵlumat alady.

Osylaısha árbir oqyrman ózi de osy oqıǵalardyń tikeleı bolmasa da, janama kýási bolǵanyn sezinedi. Bul negizgi taraýda memlekettik rámizderdiń máni men maqsaty tolyqtaı ashylyp, ony qol­daný men paıdalanýdyń memlekettik hattama­daǵy basty mańyzy men maqsaty júıelengen. Memlekettik rámizderdi qurmetteý men qas­terleýdiń memlekettik hattamada kórinis tabýy qandaı mańyzǵa ıe ekendigin de osy kitapty oqý ústinde jas maman tereń sezine túsetin bolady. Sheteldiń memleket basshylary men prezı­dentteriniń Qazaqstanǵa kelý saparlary, Elba­symyz – Ult Kóshbasshysy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń shetelderge barǵan saparlary, osylardy daıyndaý men oıdaǵydaı júzege asyrý prosesteri, memlekettik hattamanyń qyrlary men syrlary, mańyzy men máni, qysqasy osy saladaǵy barlyq jáıt­ter men jaǵdaıattar kitapta tolyq ári hronologııalyq tizbege saı jazylǵan. Memleket basshysynyń resmı, memleket­tik, jumys, kezdesý, bıresmı kezdesýler, sam­mıt saparlary, óz elimizdiń óńirlerine ja­salǵan jumys saparlary jáne olardyń daıyndalý, júzege asyrylý prosesteri týraly egjeı-tegjeıli jazylyp, árbir sapardyń máni men maqsaty aıqyndalyp, kórsetilgen. Shet elderden kelgen delegasııalardy qabyldaý men kútýdiń halyqaralyq normalarǵa saı etıkasy men estetıkasy, qonaqasy berýdegi qalyp­tasqan dástúrler men halyqaralyq sharttarǵa saı bolýy, qonaqty dárejesine qaraı kimniń kútip alyp, kimniń shyǵaryp salatyny da osy kitapta oryndy baıandalǵan. Memlekettik mere­kelerdegi is-sharalardy ótkizý men memlekettik nagradalardy, joǵary áskerı ataqtar men shenderdi berýdegi qalyptasqan hattamalyq úrdister, mine osylardyń bári osy salada oqyp jatqan jastar men mamandar, stýdentter men jas kadrlar úshin asa qajet.

San taqyrypty qamtyǵan sala-sala sýretter, hattamalyq is-sharalardyń ártúrli deńgeı men mazmundaǵy kórinisteri kitaptyń derektik-dáıektik mańyzyn odan ári arttyryp, shynaıy senimdiligin shashaý shyǵarmaı dáleldeıdi. Qysqasy, ózi de shetelde “Bolashaq” baǵdar­lamasy boıynsha oqyp, bilim alǵan, osy sala­nyń qalyptasqan qaıratkeri, “Birinshi klasty keńesshi” dıplomatııalyq dárejesi bar, 2006-2009 jyldary Elbasy Hattamalyq qyzmetiniń jetekshisi bolǵan Baýyrjan Qydyrǵalıuly Baıbektiń tikeleı basshylyǵymen dúnıege kelgen oqýlyq-kitaptyń mańyzy men maqsaty týraly qysqasha aıta otyryp, el tarıhynyń jańa bir taraýyna qosylǵan jaqsy jınaq kitap sóresine qosyldy degen pikirimizdi bildirip otyr­myz. Osy kitapty oqyǵan, qaraǵan, zer­delegen adam ózi de osy aıtylǵandarǵa qosyla­tynyna kámil senemiz. О́tegen ORALBAEV, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty.