Dúbir toly dúnıe

Referendým halyqty biriktire me, joq bóle me? Túrik elinde úlken oqıǵa bolyp jatyr. О́tken jek­sen­bide bolǵan referendýmda halyqtyń kópshiligi el kons­tı­týsııasyna úkimet usynǵan birshama ózgerister engizýdi jaq­tap daýys berdi. Referendýmǵa halyq belsendi qatysty. Jalpy, kons­tıtýsııaǵa ózger­tý­ler engizý má­selesi birazdan beri halyqtyń na­zaryn aýdaryp ke­ledi. Ony qup kór­gender de bar, aı­yptaǵandar da jetkilikti. Túrik elindegi bul saıası oqıǵaǵa búkil álem kóz tikti. Ol da túsinikti. Bul el – kóp eldiń biri emes. Túrkııa – túrki dúnıesi deıtin qaýymdastyqta kóshbastaýshy el. Sondaı-aq Eýra­zııa deıtin keńistikti tutastyratyn da memlekettiń biri. Onyń aýmaǵy geografııalyq turǵydan alǵanda negizinen azııalyq (97 paıyzy) bolǵanmen, saıası sıpaty jaǵynan eýropalyq dese de bolǵandaı. Qazirgi el basshylyǵy óz mem­le­ke­tiniń kári qurlyq qaýymdastyǵyna tereńirek kirigýin qup kóredi. Túrkııa NATO blogyna burynyraq ense, Eýroodaqqa áli kire almaı júr. Onyń bir sebebi de eldiń konstıtýsııalyq sıpaty bolsa, referendýmnyń nátıjesinde ol birshama ózgerýge tıis. Konstıýsııany ózgertýdiń bastamashysy qazirgi bıliktegi “Ádilettilik jáne damý partııasy”, onyń kósemi jáne eldiń premer-mınıstri Redjep Táıip Erdoǵan ekeni belgili. 26-bapqa ózgertý usynylǵanda, ol eldegi jaǵdaıdy demokratııalandyrý baǵytyn kózdeıdi dep tujyrym jasalyp otyr. Birqataryn ataǵanda, bala­lar­dyń, qarttardyń, múgedek­ter­diń, ardagerler men jetimderdiń quqy artpaq. Sondaı-aq azamat­tar­dy kemsitýden qorǵaýǵa ba­ı­lanysty biraz jańalyq bolmaq. Jurt tarapynan biraz daý tý­dyrǵan máseleler sot re­for­ma­syna qatysty jáıtter. Jańa óz­gertýler, ásirese, áskerılerdiń qo­ǵamdaǵy burynǵy ornyn aı­tarlyqtaı shekteıtin bolady. Ás­kerı sottyń róli tómendep, aza­mattyq sottyń yqpaly kúsheımek. Jalpy, eldiń konstıtýsııalyq sotyn, joǵarǵy sot jáne pro­ký­ratýra keńesin saılaý júıesine de biraz ózgertýler engizilmek. Jalpy, bul referendýmǵa ha­lyq­tyń, saıası toptardyń múd­de­liligi joǵary bolǵany anyq. Oǵan daýys berýge saılaý­shy­lar­dyń 77 paıyzy qatysqany aıqyn dálel. Osy jerde jaqynda Moldavııada prezıdentti saılaýǵa qatysty máselege baı­la­nysty ótken re­fe­rendýmǵa halyqtyń úshten biri de qatyspaı, sóıtip, onyń kú­shi bolmaı qal­­ǵanyn eske sala ketken jón-aý. Al túrik el­i­­n­degi re­ferendýmǵa halyqtyń kóp qatysýymen birge, onyń 58 paıyzy konstıtýsııaǵa úkimet usynǵan ózgeristerdi qoldady. Bul referendýmǵa berilip jatqan el ishindegi baǵa da sol daýys berýdiń nátıjesine sáıkes. Al syrttaǵy baǵa el ishindegige qaraǵanda ózgesherek. Onda úkimet usynǵan ózgeristerdi qoldaýshylar basym. Referendým nátıjesi belgili bolǵan sátte úkimet basshysy Erdoǵan qýanyshyn jasyra almaı, ony demokratııanyń merekesi, tarıhı oqıǵa dep jar saldy. Bul daýys álemge estildi. Kóp eldiń basshylary da oǵan joǵary baǵa berdi. Bul jerde AQSh prezıdenti Barak Obamanyń ózi telefon shalyp, túrik basshysyn quttyq­taǵany aıryqsha mańyzdy. Eýro­odaqtyń keńeıý jáne kórshilik saıasat jónindegi komıssary Stefan Fýle “Bul reformalar durys baǵyttaǵy qadamdar” dese, nemisterdiń syrtqy ister mınıstri Gıdo Vestervelleniń referendým Túrkııanyń Eýroodaqqa múshe bolýyn oń sheshý úshin óte mańyzdy deýi túrik úkimetine barynsha unaǵany anyq. El halqynyń kópshiligi qol­dap, eldiń bas zańyna ózgertýler engizilgeni de jón-aý deısiń. Biraq qarsylardyń qarasy da az emes. Halyqtyń jartysyna jýyǵy qarsy boldy jáne olar bul qarsylyǵyn belsendi áreketter arqyly kórseter bolsa, elden tynyshtyq keteri de daýsyz. Jaqsy nárseni nege jurttyń basym kópshiligi qoldamaıdy degen de oı syǵalaıdy. Respýblıkalyq halyq partııasynyń jetekshisi Kemal Kylychdar oǵlynyń “bul uly Atatúrik qurǵan zaıyrly memleketke jasalǵan soqqy” degen pikirin biraz halyq qoldaıtyny anyq. О́zgerister, oń ózgerister bolǵany jaqsy ǵoı, biraq ol halyqtyń birligine nuqsan keltiretin bolsa, sol jaqsy emes. Kýbalyqtardy endi úkimet asyramaıdy Bostandyq araly dep aty álemge jaıylǵan Kýbada sońǵy kezde irgeli ózgerister bolyp jatyr. Onyń negizgi mazmuny – eldiń saıası baǵdarynan, atyshýly “kýbalyq modelden” bas tartý. Bul tóńkeris jolymen emes, el basshyly­ǵy­nyń óz baǵdar­la­rynyń qateligin moıyndap, eldi erkin ekono­mı­kalyq damý jo­lyna túsirýge qamqorlyq jasaý arqyly jú­zege aspaq. Saıasatshylar muny kommýnıs­tik ıdeıany is júzinde júzege asyrýdyń birjola kúıreýi dep te tujyrymdaýy múmkin. О́ıtkeni, is júzinde bol­maǵanmen, sóz júzinde sol kommýnıstik ıdeıadan bas tartpaı, aqyryna deıin ony is júzinde júzege asyrýdy maqsat tutqan el osy Kýba boldy. Endi olar da óz joldarynyń qate bolǵanyn moıyndap otyr. Moıyndaǵanda, basqa emes, sol “kýbalyq modeldiń” avtory Fıdel Kastro moıyndap otyr. Munyń ózin de erlikke balaǵan jón-aý deısiń. Sol moıyndaýdy Fıdeldiń ózi jasamasa, ony syılaıtyn onyń izbasarlarynyń oǵan bara qoıýy ekitalaı edi. Onyń ústine, bul ıdeıany ómirlik baǵdar tutyp, sonymen talaı jyl ómir keshken adamdar basqanyń moıyndaýlaryn qabyldamas ta edi. Bul moıyndaýyn Fıdel Kastro amerıkalyq jýrnalıst Djeffrı Goldbergke bergen suhbatynda jasady. Jýrnalıstiń Kýba ekonomıkasy negizdelgen prınsıpterdi basqa elderge eksporttaýǵa bola ma degen su­ra­ǵyna Kýba kóseminiń: “Kýba modeli tipti bizdiń ózimizge de jaramaıdy”, degen jaýap sózin jurt, sirá, endi mátelge aınaldyrar. Mamandar, sarapshylar muny Fıdel Kastronyń óz inisi Raýl Kastroǵa jasaǵan úlken kómegi dep tujyrymdap otyr. О́ıtkeni, 2008 jyly aǵasynyń ornyna Kýba Memlekettik keńesiniń tóraǵasy bolǵan Raýl “kýbalyq modeldiń” shıkiligin jurttan buryn ańǵaryp, biraz ekonomıkalyq reformany júzege asyrmaq bolǵanda, aǵa­synyń jolyn qatań ustanǵan konser­va­tor­lardyń qarsylyǵyna ushyrady. Endi Fıdeldiń ózi oǵan jol ashyp berdi. Osy jerde sol Raýl Kas­tronyń aldaǵy ýaqytta jurt mátelge aı­nal­dyratyndaı só­zin keltire ketken jón sııaqty. Ol: “Kýba – jumys istemeı-aq ómir súrýge bolatyn álemdegi jalǵyz el” degendi biz birjola qur­týymyz kerek”, – dedi. Rasynda da, bul elde jurt úkimetke úmit artady. Eńbekke qabiletti adam­dardyń 85 paıyzy ekono­mıkanyń memle­kettik júıesinde jumys isteıdi, sol jerden aılyq alady. Olardyń eńbegi paıda keltire me, joq pa, oǵan qaramaı, olar aılyq alady. Kóptegen kásiporyn, mekemelerdiń shtattary qampıǵany sonshalyq, olardyń paıda keltirýi múmkin emesteı kórinedi. Osyny eskerip, Kýba úkimeti memlekettik sektordaǵy 1 mıllıon jumys ornyn qysqartpaq oıyn jarııalady. Munyń esesine jeke menshik kásipkerlikti damytpaq. Osynyń arqasynda qazir elde qalyptasyp otyrǵan ekono­mıkalyq daǵdarystan shyǵýdy kózdeıdi. Jalpy halqynyń sany 10 mıllıonnan shamaly ǵana asatyn elde 1 mıllıon jumys ornyn qysqartý tipti kóńilge qonbaıtyndaı. El basshylyǵy basqa jol joq deıdi. Shtaty qampıǵan, tek zııan ákeletin kásiporyndar el ekonomıkasyn kótere almaıdy. Kelesi jyldyń naýryzynda jarty mıllıon adam memlekettik sektordaǵy jumystan bosatylady. Biraq olardyń bári birdeı kásipkerlikpen aınalysyp kete ala ma? Másele sonda. Degenmen de kommýnıstik Kýba burynǵysha ómir súre almaıdy. Muny olardyń ózderi aıtyp otyr. Sondyqtan da osy qadamnyń durystyǵyna sengiń keledi. Kýbanyń ózi bas tartyp otyrǵanda, sol “kýbalyq modeldi” qabyl­damaq Ýgo Chavestiń Venesýelasy qaıtpek? Jalpy, naqty sosıalızmniń sońǵy tiregi Kýba bas tartqan soń, bul ıdeıanyń basqalardyń júregin baýraı qoıýy qıyn-aý. Mamadııar JAQYP.