ÚKIMET “Egemen Qazaqstannyń” aptalyq qosymshasy

Únem men uqyptylyq úılesimi Qýat kózderiniń barlyq túr­lerin tıimdi paıdalaný elimizdiń turaqty damýynyń basty tuǵyry bolyp tabylady. Sondyqtan búgin­de energııa únemdeý jáne qýat kózderiniń tıimdiligin art­tyrý Memleket basshysynyń Úkimettiń aldyna qoıyp otyrǵan mańyzdy mindetteriniń birinen sanalady. Úkimettiń tikeleı tapsyrmasymen Qazaqstan Res­pýblıkasy Tabıǵı monopolııa­lardy retteý agenttigi bul sala­daǵy jumysty belsendi júrgizip, tabıǵı monopolııa sýbektilerin (TMS) ınvestısııalar tartýǵa yntalandyrý maqsatynda tarıf­tik retteý júıesin jetildirýge qa­tysty keshendi sharalar belgi­leýde. Bul oraıda birinshi kezekte normatıvtik-tehnıkalyq ysyrap­tardy azaıtý, normatıvten tys ysyraptardy boldyrmaý, elektr energııasyn tutynýdyń esepteý júıesin jetildirý jáne teńdes­tirilgen tarıfterdi tájirıbege engizý jumystary qolǵa alynyp otyr. Osy oraıda elimizdiń “Tabıǵı monopolııalar jáne retteletin naryqtar týraly” qoldanystaǵy zańyna engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlardyń 2009 jyldyń qańtarynan bastap kúshine engeni belgili. Úkimet TMS-terge norma­tıvten tys ysyraptardy joıý jóninde is-sharalar josparyn ja­sap, ony iske asyrýdy mindet­tedi. Sodan beri shekteýshi jáne yntalandyrýshy shara retinde TMS tarıfterdi kóterý nemese onyń deńgeıin qaıta qaraýǵa ótinim berý úshin zań normala­ryna sáıkes ınvestısııalyq baǵdarlamalar men ysyraptardy joıý jónindegi is-sharalar josparyn birge ázirleýge mindetti. Tabıǵı monopolııalar sýbek­tileri tarıfiniń el múddesi úshin mańyzy zor. Elimizdiń iri kásip­oryndary da, áleýmettik salalary da, qarapaıym turǵyndary da TMS ónimderin tutynýshy bolyp esep­teledi. Endeshe, tarıf saıasatynyń ekonomıkalyq ári áleýmettik máni bar. Sondyqtan da Elbasy bul kókeıkesti máselege únemi erekshe basymdyq berip, Úkimettiń aldyna tabıǵı monopolııa sýbektileriniń jumysyn retke keltirý, tarıf saıa­satyn tıimdi de júıeli sheshý min­detin júktedi. Memleket basshysy júktegen mindetti is júzine asyrý barysynda Úkimet tutynýshylar suranysyn tıimdi qanaǵattandyrý maqsatynda tarıf saıasatyn baryn­sha jetildirý sharalaryn qolǵa alyp otyr. Jaqynda Tabıǵı monopolııalardy retteý agenttigi “Qazaqstan Respýblıkasynda 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan tarıftik saıasat jónindegi salalyq baǵdar­lama” ázirlep, Úkimet qaraýyna usyndy. О́tken aptada bolǵan Úkimet otyrysynda bul baǵdarlama jan-jaqty talqylanyp, biraýyz­dan qabyldandy. Endi osy baǵdarlamanyń negizgi maqsaty men mindetterin saralap kóreıik. 2010-2014 jyldarǵa arnal­ǵan tarıftik saıasat baǵdarlama­synyń negizgi maqsaty, birinshiden, aktıvterdi modernızasııalaý men jańǵyrtýǵa ınvestısııa tartýdy yntalandyrý, ekinshiden, elektr qýaty men sýdy únemdeý, úshinshi­den, sýbektiler usynatyn qyzmetterdiń sapasyn arttyrý bolyp tabylady. Osy maqsattardy is júzine asyrý úshin baǵdarlamada tıimdi tarıftik saıasat júrgizýdiń úsh baǵytyna erekshe basymdyq berilgen. Atap aıtqanda: 1) ınves­tısııalyq tarıfter boıynsha jumys isteıtin TMS-tardyń sanyn kóbeıtý jáne ınvestısııa­lyq mindettemelerdiń oryndalýyn baqylaý; 2) elektr energııasyna jáne sýǵa tutyný kólemine baıla­nysty teńdestirilgen tarıfter engizý, sonymen birge normatıvten tys ysyraptardy joıý jáne norma­tıvtik ysyraptardy ońtaılandyrý arqyly energııa qýatyn únemdeýge qol jetkizý; 3) shıkizat, otyn, ma­terıaldar, energııa jáne ákimshilik shyǵyndardy ońtaılandyrý joly­men resýrstardy únemdeý. Baǵdarlamanyń negizgi is-sharalary birneshe nysanaly ındıkatorlardy júzege asyrýdy kózdeıdi. Birinshi, tarıfter deń­geıi­niń turaqty bolýyn qamtamasyz etý. Iаǵnı, baǵdarlama aıasynda 2010-2014 jyldar aralyǵynda baza­lyq tabıǵı monopolııa sýbekti­leriniń ınvestısııalyq tarıfter­men jumys isteýine kezeń-kezeńmen kóshýin qamtamasyz etip, 2014 jyl­ǵa qaraı ınvestısııalyq (orta jáne uzaq merzimdi) tarıfter boıynsha barlyq bazalyq tabıǵı monopolııa sýbektileriniń jumys isteýine qol jetkizý bolmaq. Taǵy bir erekshe atap aıtar másele, baǵdarlamada 2010-2014 jyl­dar aralyǵynda TMS-ǵa tartylatyn ınvestısıalar aýqymy da naqtylanǵan. Onyń ishinde jeke­legen salalyq baǵdarlamalarǵa sáıkes árbir salaǵa tartylatyn jyl saıynǵy ınvestısııa mólsheri de boljanǵan. Máselen, baǵdarlama sheńberinde elektr qýatyn tasy­mal­daý salasyna tartylatyn ın­ves­tısııa kólemin 2014 jylǵa qaraı 33,1 mlrd. teńgege deıin jetkizilý josparlanyp otyr. Ekinshi nysanaly ındıkator normatıvtik-tehnıkalyq ysyrap­tardy ońtaılandyrý maqsatyn kózdeıdi. Normatıvtik-tehnıkalyq ysy­raptardy kezeń-kezeńmen ońtaı­lan­dyrý óz kezeginde normatıvten tys ysyraptardy joıýǵa múmkindik beredi dep kútilýde. Osy rette nor­matıvtik-tehnıkalyq ysyraptar máselesine túsinik bergenimiz jón. Halyqaralyq qalyptasqan uǵym boıynsha, ınjenerlik-tehnıkalyq júıelerdi paıdalaný úrdisine baılanysty bolatyn shyǵyndar eskerilgen. Oǵan ınfraqurylym­dardyń eskirýi, paıdalaný merzimi­niń uzaryp ketýine baılanysty bo­latyn shyǵyndar jatady. Bul kórset­kish árbir elde ártúrli. О́kinishke qaraı, biz áli kúnge deıin keńestik júıedegi normatıvtik-tehnıkalyq shyǵyndar qaǵıdasyn paıdalanamyz. Máselen, elimizde elektr qýatyn taratý jelileri boıynsha normatıvtik-tehnıkalyq shyǵyn kólemi 30 paıyzdy quraı­dy. Al sýmen jabdyqtaý salasyn­da­ǵy normatıvtik-tehnıkalyq ysy­rap mólsheri 35 paıyzǵa jetedi. Al Fransııada mundaı ysyrap mól­sheri 7 paıyzdan aspaıdy. Osy shy­ǵyn­nyń bári tutynýshy esebi­nen tolyq­tyrylady, ıaǵnı tarıfke engiziledi. Mine, baǵdarlamada kórsetilip otyrǵan normatıvtik-tehnıkalyq ysyraptardy ońtaılandyrý 2014 jylǵa qaraı normatıvten tys ysyraptardy boldyrmaýǵa múmkin­dik beredi. Osynyń nátıjesinde sala sýbektileri zor ekono­mıkalyq tıimdilikke qol jetkizbek. Joǵaryda aıtylǵan sharalardyń arqasynda elektr qýatyn taratý jelileri boıynsha ekonomıkalyq tıimdilik deńgeıi 671,8 mln. kVt/saǵ. nemese 4,4 mlrd. teńge, jylý júıelerinde 3,8 mln. Gkal. nemese 8,5 mlrd. teńge, sý sharýashylyǵy salasynda 105,0 mln. tekshe metr nemese 0,65 mlrd. teńgeni quraıdy dep kútilýde. Baǵdarlamanyń negizgi maqsat­tarynyń biregeıi elektr energııa­syn jáne sýdy únemdeý bolsa, oǵan qol jetkizetin basty mehanızm – teńdestirilgen tarıfter júıesin tájirıbege engizý bolyp tabylady. “Elektr energetıkasy týraly” Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna byltyrǵy jyly engizilgen ózgeristerge sáıkes energııamen jabdyqtaýshy uıymdardan elektr qýatyn satyp alatyn barlyq tutynýshylar táýlik aımaqtary boıynsha teńdestirilgen tarıfter negizinde aqy tóleý tártibine kóshti. Bul tarıfterdi qoldaný elektr energııasyn utymdy paıdalanýǵa jáne tutynýshylardyń qarjysyn únemdeýge járdemdesedi. Keshki ta­rıf­ter deńgeıi jalpy qoldanys­taǵy ortasha tarıfterden 2,5-4 ese tó­men, bul tutynýshylardy ener­gııa júıesiniń eń az júktelgen merzi-mine, ıaǵnı keshki merzimge kóshýine yntalandyrady. Agenttik energııa únemdeýdi yntalandyrý úshin jáne halyqtyń áleýmettik jaǵynan qorǵalýyn eskere otyryp, belgi­lengen shamadan aspaıtyn elektr energııasyn tutynǵany úshin tóle­netin aqy eń tómengi tarıf boıyn­sha esepteletin tártipti qol­da­nysqa engizdi. Tutastaı alǵanda, elektr energııasyn utymdy paıda­laný kezinde tutyný kólemderi boıynsha teńdestirilgen tarıfterdi qoldaný tutynýshylardy elektr energııasyn jáne qarjy únemdeýge ynta­landyrady. Oǵan ótken jyldan bergi tájirıbe tolyq dálel bolmaq. Búgingi tańda elimizdiń barlyq óńirlerinde derlik elektr energııa­syna tutyný kólemine qaraı jáne táýlik aımaqtary boıynsha teńdestirilgen tarıf qoldanylady. Osynyń nátıjesinde ótken bir jylda shamamen 150 mln. kVt/saǵ. elektr energııasy, 30 myń tonna otyn únemdelgen. Elimiz boıynsha tutynýshylar basqa jyldarmen salystyrǵanda, elektr energııasyn tutynǵandyǵy úshin 2,1 mlrd. teńge qarjyny az tólegen. Sýmen jabdyqtaý salasynda tutynýshylar toptary boıynsha teńdestirilgen tarıfter elimizdiń 13 óńirinde engizilgen. Bıylǵy jyldyń sońyna deıin qalǵan úsh óńirde – Aqtóbe, Qostanaı jáne Mańǵystaý oblystarynda teńesti­ril­gen tarıfter júıesi engiziledi. Sý­dy tutynǵany úshin teńdesti­rilgen tarıfter tártibin engizý nátı­jesinde jyl ishinde sý arnala­rynyń tabystary 13,2 mlrd. teńgege artyp, sý tutyný mólsheri 10 paıyzǵa deıin tómendedi. Qaı jaǵynan alǵanda da jańa júıeniń tıimdiligi aıqyn kórinip tur. Sondyqtan baǵdarlamada 2014 jylǵa deıin elektr energııasyna jáne sýǵa tutyný kólemine qaraı teńdestirilgen tarıfter qoldaný júıesin odan ári jetildire otyryp, tájirıbege tereńdete engizý kózdelinip otyr. Tabıǵı monpolııa sýbektilerin elektr qýatyn taratý jáne sý júıeleri men qubyrlaryn modernızasııalaý men jańǵyrtý úshin ınvestısııa tartýǵa mindet­teıtin, tutynýshylardy qýat kóz­derin únemdeýge yntalandyratyn jańa tarıftik saıasattyń el ekono­mıkasy úshin ómirsheńdigi aqıqat. Jylqybaı JAǴYPARULY. “Jol kartasynyń” úsh ustyny Jaqynda Aqtóbede “Bıznestiń jol kartasy-2020” baǵdarlamasynyń júzege asyrylý barysy men oǵan aımaqtyq deńgeıde keltiriletin kedergilerdi azaıtý máseleleri boıynsha respýblıkalyq keńes bolyp ótti. Jıynda sonymen qatar qazirgi tańda atalmysh baǵdarlamany júzege asyrý barysynda alda kele jatqan oblystardyń da attary ataldy. Premer-Mınıstrdiń orynbasary Erbol Orynbaevtyń málimdegenindeı, bul saladaǵy alǵashqy úsh oryndy osy retterine qaraı Aqtóbe, Qaraǵandy jáne Almaty oblystary ózara bólisip turǵan bolyp shyqty. Bul úsh oblys respýblıkanyń qalǵan aımaqtarynan oq boıy alda keledi. Muny ob­lystyq ákimdik ókilderi men jeke kásipkerlik sýbektileri aldynda sóılegen sózinde Eko­nomıkalyq damý jáne saýda vıse-mınıstri Marat Qusaıynov ta aıtyp ótti. О́ziniń baıandamasynda ol ústimizdegi jyldyń sáýir aıynda sóreden shyqqan “Bıznestiń jol kartasy-2020” baǵdarlamasynyń negizgi mánin túsindirip berdi. Al onyń basty maqsaty aımaqtyq kásipkerliktiń ekonomıkanyń shıkizat emes sektoryndaǵy turaqtylyǵy men tepe-teń ósýin qamtamasyz etý, sondaı-aq turaqty jumys oryndaryn saqtaý jáne olardyń qataryn jańa oryndarmen tolyqtyryp otyrý bolyp tabylady. Basqosýda aıtylǵandaı, baǵ­darlamanyń úsh baǵyty boıynsha sýbsıdııa berý úshin ekinshi deńgeıli bankterge somasy 231,4 mlrd. teńgeni quraıtyn 481 ótinish túsken. Kúni búginge deıin bulardyń arasynan jalpy kredıttik quny 41,14 mlrd. teńge tura­tyn 55 joba iriktelip alyndy. Baǵdarlamadaǵy birinshi jáne úshinshi baǵyttardyń júzege asyrylý jaýapkershiligi jer­gilikti atqarýshy organdarǵa júkteledi. Osy jerde birinshi baǵytty quraıtyn jańa bıznes-bastamalarǵa qoldaý kórsetý maqsatynda ekinshi deńgeıli bankterge taǵy 27,7 mlrd. teńgege 108 ótinish tap­syrylǵanyn aıta ketý­miz kerek. Búginde aımaq­tyq úılestirý keńesteriniń qaraýynda 30 ótinish jatyr. Al buǵan deıin osyndaı 28 joba maquldanǵan bolatyn. Sol kelisilgender ishindegi meılinshe kóp úles alyp otyrǵany Aqtóbe oblysy bolyp sana­lady. Bul aımaqtan usynylǵan 1,2 mlrd. teńgeniń 8 jobasy qarjylandyrýǵa jiberilgen. Bul nesıe qarajattary oblysta, aıta­lyq, kókónis qoımasyn salýǵa, metall qurylǵylary zaýytyn qaıta qurýǵa, jıhaz fabrıkasy óndirisin ulǵaıtýǵa jumsalmaq. Sol sııaqty Astana qalasynan usynylǵan 1 mlrd. teńgelik nesıeniń 5 jobasy qoldaý tapty. Al Qaraǵandy oblysy boıynsha 500 mln. teńgeniń 4 jobasy tańdap alynǵan. Osyndaı jobalar Batys Qazaqstan, Almaty, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan jáne Ońtústik Qazaqstan oblystarynda da bar. Ekinshi baǵyt kásipkerlik sektordy saýyqtyrý dep atalady. Ol Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstrliginiń kásipkerlerlikti damytýǵa arnalǵan “Damý” qorymen ózara úılese jumys jasaýy negizinde júzege asyrylady. Bul júıe boıynsha kelip túsken ótinishter óte kóp. Solardyń arasynan qazir quny 170 mlrd. teńge turatyn 348 joba iriktelip alynyp, bankterdiń qaraýyna jiberildi. Ekonomıkany modernızasııalaý jónindegi memlekettik komıssııanyń jumys toby ázirge eki ret bas qosyp, 19 jobany talqylady. Bulardyń 13-ine qoldaý kórsetilip, 4-i kredıttiń maqsatqa sáıkes kelýin tekserý úshin keıinge qaldyryldy. Sol sııaqty 2 joba baǵdarlamada belgilengen basyńqy sektorǵa sáıkes kelmeıtindigine baılanysty alynyp tastaldy. Qoldaýǵa 1 myńnan astam jumys ornyn saqtap qalyp, jańadan taǵy 700 jumys ornyn ashýǵa baǵyt ustap, sýbsıdııa alatyn ýaqyty ishinde bıýdjetke 4 mlrd. teńge kóleminde qarjy quıý boljamyn jasaǵan jobalar ilikti. Olardyń qatarynda Mańǵystaý oblysyndaǵy quıý jáne prokat sehtarynyń, Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy jylý kesheniniń qurylystary sekildi iri jobalar bar. Al Aqtóbe oblysynda temir jol jyljymaly quramynyń jóndeý jumystaryna baılanysty jasalǵan joba qoldaý aldy. Baǵdarlamadaǵy úshinshi baǵyt – eksportqa beıimdelgen óndiristi qoldaý sheńberinde ekinshi deńgeıli bankterdiń qaraýyna jalpy somasy 34,7 mlrd. teńgege toptalatyn 25 ótinish tústi. Osy kúnderi aımaqtyq úılestirý keńesterinde taǵy 15 ótinish qaralyp bitti. Bular­dyń 19,24 mlrd. teńgege baǵa­lanǵan 14 jobasyna sýbsıdııa berý jóninde sheshim qabyl­dandy. Máselen, Almaty oblysynda “Damý” qory, ekinshi deńgeıli bank jáne jobany usynýshy arasynda otandyq akkýmýlıator óndirisin júrgizý jáne ony eksportqa shyǵarý jobasyn paıyzdyq stavkamen sýbsıdııalaý jó­ninde kelisim-shart jasalyn­dy. Osy jumysty júrgizip áketý úshin endi joba ıesine 1,3 mlrd. teńge kóleminde nesıe be­riledi. Al Shyǵys Qazaqstan oblysynda jalpy kre­dıttik quny 11 mlrd. teń­ge­den asatyn 6 túrli joba maquldanyp otyr. Kórinip turǵandaı, osy ba­ǵyttaǵy joba sany jóninen bul oblys respýblıkada aldy­na eshkimdi salmaı, jeke-dara top ba­syn­da keledi. Budan basqa Batys Qazaqstan, Qara­ǵan­dy, Soltústik Qazaqstan jáne Ońtústik Qazaq­stan oblystarynan osyndaı bir-bir joba qatarǵa ilikti. Olar metallýrgııa jáne toqyma ónerkásibimen qatar ónerkásiptiń basqa da salalaryn qamtıdy. Oblystyq ákimdikterdiń iskerlikteri men qabilet­terine syn bolyp tabylatyn úshinshi baǵyt boıynsha qalǵan aımaqtardyń syrt qalǵany kóńilge onshalyqty qonymdy bolyp turǵan joq. Baıandamada bul jaıynda da aıtyldy. Baıandamashy sonymen birge, bankterdiń baǵdarlamalardy júzege asyrýdaǵy belsendilikteriniń tómen bolyp otyrǵa­nyn da synǵa aldy. Bul jerde tek “Sentrkredıt” banktiń ǵana ıgi isterin atap ótken lázim. Jıynda sondaı-aq bıznes-qaýym, ekinshi deńgeıli bank jáne ákimdik usynǵan usynystardyń negizinde baǵdarlamanyń mehanızmin jetildirý týrasynda da sóz qozǵaldy. Endi osy boıynsha mınıstrlik “Jol kartasyna” ózgerister engizip, tıisti qujattaryn daıyndaıtyn bolady. Basqosýda sonymen qatar sýbsıdııalanǵan kredıttiń jalpy somasyndaǵy aınalym kapıtalyn qarjylandyrýdyń bastapqy úlesiniń mánin anyqtaý, bank nesıelerine jeke kepildeme berý jóninde sheshim shyǵarýdyń jolda­ryn jeńildetý, Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstrligi men oblystyq ákimdikter arasyndaǵy qaǵaz aınalymyn yqshamdaý, ólshemderdi anyqtaýǵa kelisim berýge baǵyttalǵan qujattardyń sanyn azaıtý jóninde usynystar aıtyldy. Endi olardy qaıta qarap, tıisti sheshimge kelý keler kúnderdiń enshisinde tur. Eń bastysy, atalmysh jıyn “Bıznestiń jol kartasy-2020” baǵdarlamasynyń elimizdiń qaı óńirinde qalaı qolǵa alynyp otyrǵanyn, qaı aımaqta oǵan qandaı mán berilip kele jatqanyn aıǵaqtap kórsetip berdi. Osy kezge deıin joǵaryda atalǵan úsh baǵyt boıynsha bir usynysy da ótpegen oblystar da bar. Aldaǵy ýaqyttarda sol aımaqtardyń basshylary osy tóńirekte myqtap oılanýlary kerek-aq. Serik PIRNAZAR.

Tamshylatýdan tapqan tabys Taıynsha aýdanynda taǵy bir ıgi is ómirge keldi. Abaı aýyldyq okrýginde kókónis ósirýmen aınalysatyn “Astyq-STEM” JShS tamshylatyp sýarý ádisin qoldana bastady.  Bul tásil oń­tústik jaq úshin tańsyq bolma­ǵanmen teriskeı óńirde  kenjeleý damyp kele jatqany jasyryn emes. Sergeı  Zvolskıı basqara­tyn sharýashylyq  eginshilikpen kópten beri aınalysady. 5 myń gektarǵa bıdaı, 2 myń gektarǵa  zyǵyr, 1,5 myń gektarǵa raps, 120 gektarǵa kartop  egedi. Aýa raıy­nyń kúrdeliligine qaramastan, bıyl ónim táýir shyqty. Al, kókónis ósirýdi qolǵa alǵany endi ǵana. Bastapqyda  kókónis sharýashylyǵyna nemistiń zamanaýı tehnologııasyn engizipti.  Tájirıbe ýchaskesine sony qolda­nypty. Máselen, “GRIMME” fırmasy shyǵaratyn tehnıka­larmen kartopty otyrǵyzýdan bastap jınaýǵa deıingi barlyq operasııalar tegis atqarylady. Kókónis sebetin basqa tehnıka túrleri de jetkilikti. Ol sarymsaqtyń “Dokapo”, sábizdiń “Shantana”, “Kaskad”, kartoptyń “Ramono”, “Nevskıı”, “Karotop”  suryptaryn aýdandastyrý ar­qyly jylda mol ónim alyp júr. Sergeı kókónisti tamshylatyp sýarýdy  ızraıldik mamandardan úırenipti. Keıin arnaıy kýrstar­da tálim alypty. Qupııasy mol jańalyqtyń qyr-syryn ábden meńgerip, tıimdiligine kóz jetkizgennen keıin “QazAgro” AQ arqyly lızıngke osy zamanǵy sheteldik qondyrǵylar satyp alypty. Tereńdigi 50 metrlik eki uńǵyma qudyq qazyp, shaǵyn sý qoımasyn jasaǵan. – 15 gektarǵa sábiz, bir gektar­daı jerge qyzylsha, kartop, qyzanaq, 0,7 gektarǵa sarymsaq ektik. Tamshylatyp sýarýdyń paıdasy mol. Sýdy únemdeýmen qatar ónimdilik te artty. Gektar basy 60-65 tonna sábiz, 50 tonna sarymsaq alamyz degen mejemiz bar.  Kelesi jyly sýarmaly alqap kólemin 100 gektar­ǵa ulǵaıtýdy kózdep otyrmyz. О́nimdi ótkizý joldaryn da oılastyryp qoıdyq, — deıdi sharýashylyq jetekshisi. Sergeı Adamovıch — Qyzyl­jar óńirinde ashyq aspan astynda kókónis ósirýdiń ızraıldik ádis-tásilin alǵash qoldanýshylardyń biri. Onyń aýyl shetinde  salǵan kókónis qoımasy da erekshe nazar aýdartady. Syıymdylyǵy eki myń tonnalyq qoıma ozyq tehnologııamen jabdyqtalǵan. Germanııalyq tasymaldaǵyshtar, keptiretin, jeldetetin júıeler qol eńbegin jeńildetip qana qoı­maıdy, ónimniń sapaly saqtalýyn da qamtamasyz eteri anyq. Qaraǵash – okrýgtiń ortaly­ǵy, aq qaıyńdy ormandy bet­keıge ornalasqan eldi mekender­diń biri. Eginshilikke de, mal sha­rýashylyǵyna da qolaıly meken.  Áleýmettik, mádenı ǵımarattar saqtalǵan, sol qalpynsha jumys istep tur. Kósheler túzý, as­falt­talǵan, 20 kolonka orna­tylǵan. 229 úıdiń  116-syna aýyz sý taratý jelileri engizilgen. Taǵy 20 úıge jetkizil­mekshi. Endi, mine, áleýeti joǵary eldi meken turǵyn­dary  sheteldik teh­nologııa ar­qyly kókónis­tiń nesheme túrin ósi­rip otyr. О́mir ESQALI, Soltústik Qazaqstan oblysy, Taıynsha aýdany. Teńdestirilgen tarıf tıimdiligi Tabıǵı monopolııalardy retteý agenttigi Almaty oblysy ákimdigimen birlese otyryp Elbasynyń “Jańa onjyldyq – jańa ekonomı­kalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkin­dikteri” atty Joldaýyn túsindirý baǵytynda tur­mystyq-kommýnaldyq sharýashylyq ınfraqury­lymyn jańǵyrtýǵa qatysty keńes ótkizdi. Keńeste sýdy jáne elektr energııasyn únemdi qoldanýǵa teńdestirilgen tarıfter tetikterin engizý, shıkizat, materıaldary shyǵyndarynyń normalaryn ońtaılandyrý, retteletin rynok sýbektileriniń ınvestısııalyq mindettemelerin oryndaýyna baǵyttalǵan tarıf qurý jáne tarıf qoldanýǵa qatysty daýly máseleler talqylandy. “KEGOK” AQ 2010 jyldyń 1 tamyzynan bastap elektr energııasyn jelilermen tasymaldaý qyzmeti tarıfterin tómendetýine baılanysty “JetisýEnergoTreıd” JShS tarıfi 1 saǵatqa 12,04 teńgege (QQS-syz) tómendetildi. Almaty oblysynda táýliktik aımaqtar boıynsha teńdestirilgen tarıf 2008 jyldyń maýsym aıynan bastap qoldanylýda. Taldyqorǵan qalasynda túngi tarıf 1 kVt/saǵatqa 4,65 teńge, kúndizge 15,76 teńge qurady. Almaty óńirinde túngi tarıf 2 kVt/saǵatqa 3,23 teńge, kúndizge – 14,53 teńge. Almaty oblysynda táýliktik aımaqtar boıynsha teńdestirilgen tarıfterdi engizý nátıjesinde 406,8 mln.teńge tutynýshylar qarajaty únemdeldi. Agenttik tóraǵasy N.Aldabergenov baıanda­masynda teńdestirilgen tarıfterdi engizýden 150 mln.kVt/saǵat elektr energııasynyń, 30 myń tonna tas kómirdiń únemdelip, qorshaǵan ortaǵa zalaldy zattardyń shyǵarylýy 13,5 myń tonnaǵa azaıtylatynyn aıtty. 2009 jyly Qazaqstan boıynsha engizilgen teńdestirilgen tarıfterden 2 mlrd. teńgeden astam qarjy únemdelgen. Bul tutynýshylar qarjysy. Energııa únemdeý sheńberinde agenttik elektr, jylý energııasy, gaz jáne sý sharýashylyǵy salasynda normatıvtik-tehnıkalyq ysyraptardy azaıtý, normatıvten tys shyǵyndardy joıý jumystaryn júrgizbek. Máselen, “Taldyqorǵanjylýservıs” QMKK-de normatıvten tys ysyraptar 2008 jyly – 13,0, 2009 jyly 13,7 paıyzdy quraǵan. Normatıv­ten tys ysyraptardy joıý jónindegi sharalar jos­pary boıynsha 2010 jyldyń birinshi jarty­jyl­dyǵynda bul kórsetkish 3,6 paıyzǵa tómendetilip, 13,0 myń Gkal. nemese 25,7 mln.teńge únemdeldi. Taldyqorǵan qalasynda aýyz sýmen jabdyq­taý jáne káriz júıesi qyzmetin atqaratyn bazalyq tabıǵı monopolııa sýbektisi “Jetisý sý qubyry” QMKK boıynsha, agenttiktiń strategııa­lyq jos­pa­ry­nyń ındıkatorlaryna sáıkes, 2010 jyly nor­ma­tıvtik ysyraptardyń tómendeý kólemi 60,4 myń tekshe metrdi qurady nemese 1,7 mln.teńge únemdeledi. О́tken 2009-2010 jyldarda ot jaǵý merzimi kezinde syrtqy aýanyń temperatýrasy joǵary bolǵandyqtan, jylý energııasyn ólsheıtin quraldary joq tutynýshylarǵa respýblıkanyń 12 aýmaǵynda qaıta esepteý júrgizilip, 651,56 mln.teńge kóleminde qarajat keri qaıtaryldy. Almaty oblysy boıynsha tutynýshylarǵa 1,3 mln.teńge qaıtaryldy. Gúlsheker IZDIBAEVA, Tabıǵı monopolııalardy retteý agenttiginiń baspasóz qyzmeti. Jaıylym jáne sý Qazaqstannyń aǵyn sýǵa asa tapshy shól jáne shóleıt dalalarynda qudyqtardyń qadir-qasıeti erteden kúnkóristiń eń negizgi sıpaty bolǵan jáne qazir de solaı. Sondyqtan, mal men jandy jer asty sýymen sýsyndatqan, qas sheberdiń qolymen turǵyzylǵan shegendi qudyqtar men shyńyraýlar el aýzynda ańyz bolyp, ataqty jazýshylardyń kitaptaryna endi. Aıtylǵan áńgimelerdiń negizgi keıipkerleri retinde jadymyzda qaldy. Jaıylymdardy sýlandyrý, áleýmettik mańyzdylyǵyna, keń taralymyna qaramastan (XX ǵasyr basynda Qazaqstan aýmaǵynda 95-100 myń shamasynda qudyq bolǵan), ınjenerlik júıeli túrde tek Uly Otan soǵysynan keıin ǵana mem­lekettik deńgeıde qolǵa alyndy. Onyń basy-qasynda sol kezdegi Mı­nıstrler Keńesiniń tóraǵasy N. Ońdasynovtyń ózi júrdi, al ǵalymdar, tehnıka ǵy­lymdarynyń doktory L.Tá­jibaev, ǵylym kan­dıdattary A.Samohvalov, Ǵ.Be­galıev jáne basqalar keń kólemde ǵylymı jumystar atqardy. Sol jyldary Qazaq memleket­tik aýyl sharýa­shylyǵy ınstıtýtynda “Aýyl sharýashylyǵyn sýmen qam­tamasyz etý” kafedrasy ashylyp, onda sý mamandary daıyndaldy. Bul kafedra qazir de bar. 1950 jyldan beri Qazaq sý sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty osy baǵytta qomaqty jumys isteı bastady. 70-80-shi jyldary ınstıtýt odaqtyq dárejede jaıylymdardy sýlandyrý baǵdarlamasyn basqardy. Atqarylǵan jumystardyń nátıjesinde sýlandyrylǵan jaıylymdar aýmaǵy 146,0 mln. gektarǵa jetti, 75 myńǵa jýyq qudyq salyndy. Olardy durys paıdalaný maqsatynda ár oblysta, aýdandarda arnaıy mamandandyrylǵan qurylys-jóndeý kásiporyndary uıymdastyryldy. Qazir sol paıdalanýda bolǵan qudyqtardyń 70-75 paıyzdan artyǵy isten shyqqan, jańasy salynyp jatqan joq. Sebebi, alǵashqy naryq jaǵdaıynda olardy paıdalanýshylar sany kúrt azaıdy, sodan soń jóndeý kásiporyndary tarap ketti. 2006 jyly Statıstıka agenttigi júrgizgen aýyl sharýashylyǵy sanaǵy málimetteri boıynsha, qazirgi kezde paıdalanýǵa jaramdy jaıylym kólemi 46,5 mln. gektarǵa deıin kemip otyr. Sonyń ishinde 6,6 mln. gektary ǵana sýlandyrylǵan bolyp eseptelinedi. Iаǵnı bul bar bolǵany 14,2 paıyzǵa teń degen sóz. Mal basynyń jyldan-jylǵa qarqyndy túr­de kóbeıip kele jatqandyǵyn eskeretin bolsaq (qazirgi kezde qoı sany 18 mln. bastan asty), onda jaıylym men olardy sýlandyrý máse­leleri budan ári de qıyndaı túspek. О́ıtkeni, sýmen qamtamasyz etilmegen jaıylym mal baǵýǵa jaramsyz ekendigi atam zamannan belgili. Zert­teýler kórsetip otyrǵandaı, ýaqtyly sý ishpegen qoı salmaǵyn 20-35 paıyzǵa deıin joǵaltady, al jún ónimdiligi 16 paıyzǵa deıin kemıdi. Jaıylym jerlerdi retsiz jekeshelendirý, olardy keshendi túrde paıdalanýdy eskermeý aýyl mańynyń, aǵyn sý tóńireginiń degradasııaǵa ushyraýyna ákelýde. Sý tapshylyǵyna baıla­nysty mal basyn amalsyzdan shektep ustaý jıi kezdesetin boldy. Shóbi shúıgin jaılaýǵa mal aıdap, jaıylymdy tıimdi paıdalanýǵa múmkindik bolmaı tur. Jambyl, Qaraǵandy oblystarynyń arasynda arnaıy salynǵan 1700 shaqyrymdyq 7 trassanyń basym bóligi jekeshelengen aýmaqta qalǵan, qudyqtary jaramsyz. Olardy jalpyǵa birdeı etip retteý tetigi áli jasala qoıǵan joq. Endi ne isteý kerek? Birinshi kezekte, tizimde bar sýlandyrý qurylymdarynyń tehnıkalyq jaǵdaıyn zerttep, olardy qalpyna keltirý múmkindigin, sýǵa qajettiliktiń sońǵy jyldary qalyptasqan erekshelikterin anyqtaý qajet. Osynyń negizinde, aldaǵy 5-10 jylǵa memle­kettik baǵdarlama jasap, onda tıimdi ádister men jańa tehnıkalardy ıgerý qarastyrylýy tıis. Jańa tehnologııalar ishinde Qazaqstan úshin tıimdileriniń biri – jel kúshimen jumys isteıtin, elektr energııasyn óndiretin sý kótergishterdi ornatý. Jel jyldamdyǵy sekóntine 4-7 metr bolǵanda jumys isteı alatyn sý kótergishter otandyq ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynda jáne basqa kásiporyndarda shyǵaryla bastady. Qudyq tereńdigine, tutynýshylar suranysyna baılanys­ty basqa da sheteldik qondyrǵylardy ornatýǵa tolyq múmkindik bar. Sýlandyrý boıynsha atqarylǵan zertteý nátıjeleri, sý kóterý, qudyq tazalaý tájirıbeleri baǵdarlamanyń naqtylyǵyn arttyryp, ony tolyqtyra alady. Olardyń birazy 2003-2007 jyldary Shet aýdanynyń mal sýarý aımaqtarynda halyqaralyq joba boıynsha iske asyp, durys nátıje kórsetti. Biraq, ol tájirıbe respýblıka kóleminde keń taramaı otyr. Sebebi – baıaǵy nemquraıdylyq. Osy jerde aıta ketetin nárse 2003 jyly qabyldanǵan Jer kodeksiniń 36-shy babynda kórsetilgendeı, ýaqytsha jaıylymdardy paıda­lanýshylarǵa tek 5 jyl merzimge beriletindigi qajetti gıdrotehnıkalyq qurylymdardy salyp, turaqty paıdalaný múmkindigin shekteıdi. Salynǵan nemese qalpyna keltirilgen júıelerdi durys basqarý úshin mamandandyrylǵan jóndeý-qyzmet kórsetý mekemelerin uıymdastyrýdy tez arada qolǵa almasa bolmaıdy. О́ıtkeni, ıgi maqsatta atqarylǵan sharalar, jumsalǵan qarjy bosqa ketpeı, óz óteýin berýge tıis. Ol úshin aýdan ortalyqtarynda nemese aýdanaralyq negizde melıoratıvtik sýlandyrý stansalaryn qurý qajet. Olar fermerlermen jáne agroqu-rylymdarmen kelisim-shart boıynsha mal sýarý pýnktterin paıdalaný, tehnıkalyq kútimnen ótkizý, qural jabdyqtarmen qamtamasyz etý jáne jaıylymdardy jaqsartý jumystarymen aınalysatyn bolady. Sýdy qubyrmen tasymaldap, taratqan jaqsy, biraq ol mal jaıylymyna, qazaqtyń keń dalasyn qamtýǵa kele bermeıdi. Ondaı jobalar ótken ǵasyrdyń 70-80-inshi jyldary da bolǵan. О́zin-ózi aqtamaǵandyqtan toqtatylǵan edi. Sondyqtan, reti kelgen jerde qudyqtan bas tartpaýymyz kerek. Onyń jaıylymdyq mal baǵýǵa úılesimdiligi, ekonomıkalyq tıimdiligi, paıdalanýǵa yńǵaılylyǵy erekshe. Tek, burynǵy­sha kórgenimizdi, biletinimizdi ǵana mise tutpaı, jańa sheshimderdi de keń kólemde qoldansaq boldy. Kóterilip otyrǵan másele­lerdiń tezirek, tııanaqty sheshilýine bizder – ǵalymdar da tikeleı múddelimiz. Atqarylýǵa tıisti jumystardyń ádistemelik joldary, ozyq tehnologııalar jıyntyǵy qolda bar. Júzbaı Qasymbekov ,tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor. Almaty. Topyraq ekologııasy da tolǵaqty másele Amanjol Turarbekovtiń mamandyǵy – ekolog. Ol uzaq jyldar Selınograd aýylsharýashylyq ınstıtýtynda, Topyraqtaný ǴZI Selınograd bólimshesinde óńir ekologııasymen aınalysqan, qazir Astanadaǵy Qazaq ekonomıka, qarjy jáne halyqaralyq saýda ýnıversıtetinde (QEQHSÝ) professor bolyp qyzmet isteıdi. Biz ol kisimen aımaq ekologııasynyń máseleleri jóninde áńgimelesken edik. – Meniń ekologııa ǵylymymen, sonyń ishinde topyraq ekologııasy­men aınalysqanyma shırek ǵasyrdan asty. Ekologııany áýeli bıologııa ǵylymynyń bir salasy dep qarasty­ratyn, zerttele kele ol bıologııa­nyń sheńberinen shyǵyp, óz aldyna derbes ǵylym retinde tanyldy ǵoı. Topyraqtaný ınstıtýtynda biz, eń bastysy, uzaq jyldar boıy to­pyraqty tuzdan beıtaraptandyrý máselelerimen shuǵyldandyq. Onyń birneshe tásilderi bar: hımııalyq, agrotehnıkalyq jáne bıologııalyq. Hımııalyq tásilde topyraqtaǵy tuz­dy taratý úshin oǵan jasandy qos­palardy, sonyń ishinde fosfor­gıpsti qosýdy aıtady, sonda tuz tarap, topyraqqa zııandylyǵyn azaıtady. Agrotehnıkalyq tásil dep topyraqty jańalandyryp, ony túrli sapaǵa ózgertýdi aıtamyz. Sonyń ishinde shirindi tógý de bar. Biraq bul tásilderdiń kemis jaqtary da joq emes. Eń bastysy, olar ekonomıkalyq jaǵynan tıimsiz, óıtkeni kóp shyǵyndy talap etedi. Al bıologııalyq tásil dep tuzdy topyraqqa shydamdy ósimdikterdi egýdi aıtady. Ekologııalyq jaǵynan barynsha tıimdisi osy ádis. Tabıǵat­tyń adam aralaspaı-aq ózin-ózi tazartatyn sanıtarlary bolady, tek solardy ornymen paıdalana bilý kerek. Tuzdy beıtaraptandyrý úshin egi­letin ósimdikterdi ósken soń shaýyp tastaıdy, biraq tuzǵa shydam­dy tamyrynan ol qaıta ósip shyǵa beredi. Ár shyqqan saıyn tuzdyń mól­sheri azaıa beredi. Tuzǵa tózimdi mun­daı ósimdikterdiń qataryna kádimgi jońyshqa da jatady. Biraq onyń da ár túri bolady, sonyń ishinde túıejońyshqanyń tıimdiligi joǵary. Al dándi daqyldardyń ishin­de arpa tuzdy topyraqty jaqsy beı­taraptandyrady jáne ózi de tuzdy topyraqqa barynsha beıimdelip, artynan jaqsy ónim beredi. Biz tájirıbe jasaý barysynda tuzdy topyraqqa egilgen arpadan bir jyldary gektarynan 40 sentnerge deıin ónim aldyq. Aqmola oblysy­nyń topyraǵyn tuzdan aryltýda hımııalyq ádis tıimdi ekenine kóz jetkizdik. Bir gektaryna 40 tonnaǵa deıin fosforgıpsti sepken kezderi­miz de boldy. Árıne, joǵaryda aıtqanymdaı, qymbat bolýy sebepti bul ekonomıkalyq jaǵynan tıimsiz, biraq ol jyldar óte kele ózin-ózi aqtaıdy. – Astanany kógaldandyrý jó­ninde keıbir mamandar tabıǵattaǵy barlyq qoqystar men qaldyqtardy, sonyń ishinde zııandy tuzdardy osy jerge bireý qasaqana ákelip, úıip qoıǵan sııaqty, elordaǵa egilgen kóptegen dekoratıvti aǵashtardyń ósip ketpeý sebebi sol desedi. Osyǵan ekolog retinde ne aıtar edińiz? –Ondaı sózderdiń jany bar. Elimizdegi topyraq qunarynyń ár­túrli ekenin bilesizder, sonyń ishin­de Soltústik Qazaqstan, Qostanaı jáne Kókshetaý aımaǵynyń jeri kádimgi “tarıhı qara topyraq”. Ondaǵy qara shirindiniń qalyńdyǵy 80 sm-ge deıin barady. Mundaıǵa ylǵal ǵana kerek, “ylǵal bolsa – je­tek ekseń arba ósedi” deıdi mun­daı­dy. Biraq bul da óte qunarlyǵa jatpaıdy, Reseıdiń Krasnodar ól­ke­sindegi qara topyraqtyń qalyńdyǵy 1 m. 20 sm. Ol jerden 60-70 sent­nerge deıin ónim alýǵa bolady. Keı­bir Eýropa elderinde, sonyń ishinde Gollandııadaǵy qara topyraqtyń qalyńdyǵy 3 metrge deıin jetedi. Al Aqmola oblysynda “tarıhı qara topyraq” Shortandyda ǵana bar, ondaǵy shirindiniń qalyńdyǵy da 40-aq sm. Ylǵal 400 mm-ge deıin túsedi, sonyń arqasynda ónim bar. Al elimizdegi negizgi topyraq – qara-qońyr topyraq. Biraq aıta ketetin bir jáıt, bizdiń astyqtyń qamyr­lylyǵy joǵary, al ylǵal kóp bolǵan jerlerde bıdaıdyń nandy­lyǵy tómendep, kóje bolyp ketedi. Astana aımaǵynyń topyraǵyn uzaq zerttegen men joǵaryda aı­tylǵan sózderdiń shyndyqqa óte jaqyn ekenine kepildik bere alamyn. Mundaǵy jerdiń quramy barynsha sortań topyraqty bolyp keledi. Onda ósimdikke zııandy neshetúrli tuzdar, aýyr metalldar bar. Keıde 5-6 jyl ósip turǵan aǵashtyń ózi de aıaq astynan qýrap qalǵa­nyn kórýge bolady. Munyń sebebi tamyrdyń topyraq qu­ramyndaǵy sorǵa qanyǵyp, ýla­nyp qalǵandyǵynan bola­dy. Onyń ústine qazir avtokólikter tútininen bólinetin kúkirt totyǵy­nyń da zııany úlken. Ondaıdyń kó­le­mi máshıne kóbeıgen saıyn artyp kele jatqany belgili. Sondyqtan da Astanada barynsha názik, sulý aǵashtar jersinbeı, qýrap qalyp jatady. Bizde qymbat aǵashty ekpes buryn topyraqqa zertteý júrgizilipti degendi estigen emespin. Al bul óte qajetti úderis edi. Astananyń sortań topyraǵyna jergilikti ósimdikterden basqa men biletin aǵashtardan “Qyrǵyz qaıyńy”, “Sary akasııa”, “Qara aǵash” jáne t.b. jaqsy ósedi. – Siz jergilikti turǵyn ári ekolog maman retinde ózińizdiń pikirlerińizdi aıttyńyz ba? – Árıne, men kezinde óte kóp usynystar jasap, Astananyń ekologııasyn tazartý, topyraǵyn asyldandyrý týraly pikirlerimdi jarııalap turdym. Osy taqyryptaǵy birneshe jıyn, konferensııalarǵa qatysyp, ózimniń pikirimdi bildirdim. Sonyń ishinde dekoratıvti óskinderdi buryn aǵash ósken jerlerge ǵana otyrǵyzý kerektigin de aıtqan edim, óıtkeni ol jerlerdiń sortańy az ekendigin aǵashtardyń ózi kórsetip tur ǵoı. Biraq bizdiń pikirlerimizge eshkim qulaq asa qoıǵan joq. Sortań jerlerge egilgen qymbat aǵashtardyń kóbi artynan qýrap qaldy. Biraq qazir aǵash ósirýshiler de mamanda­nyp aldy. Olar aǵash egý úshin sor­tań jerge bir metrge jýyq qara topyraq tóseıdi, onyń ústine 40 sm-deı usaq tas tógedi. Sóıtip, tamyr aldymen qara topyraqta kúsh alyp, jaıylyp alady. Al ylǵalmen kóterilgen sor usaq tastan óte almaı qalyp qoıady, sóıtip aǵashqa zııanyn tıgize almaıdy. Sondaı-aq tamyrdy úlken sebetterdegi topyraqqa otyr­ǵyzý tásilin de qoldanyp jatyr. Bular aǵashty jergilikti jerge beıimdeý dep atalady. – О́zińiz týraly ne aıtar edińiz?.. – Men osy Aqmola oblysynyń Qorǵaljyn aýdanyndaǵy Aıshýaq aýylynda 1940 jyly dúnıege kelip­pin. Aıshýaq, Sabyndy, Keńbıdaıyq degen jerlerdiń ortalaý mektebin taýysqan soń Aqmola qalasyndaǵy Stalın atyndaǵy jalǵyz qazaq mektebiniń 9-shy synybyna keldim. Aýyl mektebinde óte jaqsy oqyp kelgen men munda úlgere almaýshy­lar qatarynan bir-aq shyqtym. О́ıt­keni, ol kezde hımııa, fızıka jáne t.b. pánder orys tilinde júrgiziletin. Sonyń ishinde eń qıyny hımııa boldy. Bul pánnen Lıdııa Aleksan­drovna degen kisi berdi. Tek hımııa­lyq reaksııa jasap, esep shyǵarta beredi. Taqtaǵa shyqsam bir aýyz oryssha bilmeıtin men myńqıyp turamyn. Alatyn baǵam “bir” men “eki”. Sodan ózimdi-ózim qolǵa alyp, hımııany túsinýge tyrystym. Bir kúni taqtaǵa shyǵyp, barlyq esepti durys shyǵaryp berip edim, ustazym meniń esepterimdi qalyń kózildirigin qolyna bir alyp, bir salyp turyp, qaıta-qaıta tekserdi. Artynan Se­lınograd aýylsharýashy­lyq ıns­tıtýtynyń agrofagyna (SAShI) túskende Lıdııa Aleksan­drovnanyń aldynan ótken men hımııadan tek “bes” alyp júretin boldym. Biz Selınogradtyń osy ınstıtý­ty­nyń eń alǵashqy túlekterimiz. Instıtýttan keıin biraz jyl mamandyǵym boıynsha qyzmet ettim, al 1966 jyly SAShI-diń eginshilik kafedrasyna qyzmetke shaqyryl­dym. 1970 jyldyń basynda kan­dıdattyq dıssertasııa qorǵadym. Topyraqtaný ǴZI-da uzaq jyldar zerttegen jumysym artynan jabylyp qalyp, doktorlyǵymdy qorǵaı almaı qaldym. 1995 jyly Topyraqtaný ǴZI-dyń bizdegi fılıaly jabylatyn boldy, sosyn aýylsharýashylyq akademııasyna aýysyp, osy jerde agroekologııa kafedrasynyń ashy­lýyna muryndyq boldym. Eki jyl boıy barlyq jerge qaıta-qaıta jazyp, rektor Beken Álimjanovtyń kelisimine qol jetkizdik-aý, áıteýir. Ol maǵan jaraıdy ashaıyq, biraq soǵan stýdent kele me degen edi, men siz ashtyq dep gazetke habarlandyrý berińiz, kelmese basymmen jaýap beremin, degen edim. Qazir, qudaıǵa shúkir, abıtýrıentter qaptap keledi. Mine, 7-8 jyl boldy, qazir kafed­ramyz taza ekologııa boldy, agrosyn alyp tastadyq. Bıyl oǵan 50 adam tústi. Bitirgender elimizde jumys istep júr, sonyń ishinde ekologııa­lyq polısııada qyzmet etetinder kóp. – Ǵylymı eńbekterińiz týraly da aıta ketseńiz... – Osy ýaqytqa deıin bes ǵyly­mı kitaptyń jaryq kórýine qatys­tym. Sonyń ishinde “Soltústik Qazaqstan eginshiligi”, “Aýylsharýa­shylyq ekologııasynyń praktı­kýmy”, keıin “Jalpy ekologııa” bolyp ekinshi ret basylǵan joo stýdentterine arnalǵan “Jalpy agroekologııa” atty oqýlyq jáne t.b. – Osy sońǵy oqýlyǵyńyz jóninde naqtyraq aıtsańyz? – Bul ekologııa jóninde qazaq tilinde jazylǵan tuńǵysh oqýlyq. Ol 50 baspa tabaqtan nemese 716 betten turady. Bul oqýlyq meniń ómir boıǵy eńbegimniń qorytyndysy ispettes. Oqýlyq 14 bólimnen tura­dy. Ol jalpy ekologııanyń teo­rııalyq negizderi men tujyrymda­masynan bastap, aýtekologııa, de­m­e­ko­logııa, sınekologııa, radıo­ekolo­gııa jáne t.b. sııaqty túrlerine toqtala otyryp, Qazaqstandaǵy barlyq ekologııalyq máselelerdi jan-jaqty qarastyrǵan. Sonyń ishinde onda ózim uzaq jyldar zertte­gen topyraq ekologııasy da úlken oryn alǵan. Oqýlyq stýdentterge ǵana emes, jalpy ekologııaǵa qyzy­ǵýshylyq tanytatyn oqyrmandarǵa paıdaly dep oılaımyn. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken