“Úkisi bar tildiń múkisi de joq emes”

Týǵan tildiń tolǵaǵy Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarla­ma­synyń jobasy Qaraǵandy, Qyzylorda, Shym­­kent, Taraz, Pavlodar, Taldyqorǵan, Aty­­­­raý, Almaty, Aqtóbe sııaqty elimizdiń birtalaı aımaqtarynda jan-jaqty talqylanyp, týǵan tildiń tolǵaqty máseleleri saralanǵan, maqsat-múdde naqtylanǵan, atqarylar is aıqyndalǵan. Kókeıdegi túıtkil sheshilerdeı bir úmit jylt etip, ana tildiń aıdyny jarqyraıtyn kún alys emes ekenine kóńil ılanǵan. Endigi ke­zekte sol qozǵalǵan jáıtterdiń “baıaǵy jartas – bir jartas” kúıinde qalyp qoımaı, shyn máninde júzege asyrylýyn qamtamasyz etýge, qazaq tiliniń býylyp kelgen tamyryn keńitip, boıyna qan júgirtýge tikeleı tirelip turǵanyn árkim de uǵynar sáttiń jetkeni anyq. Os­yndaıda ár qazaqtyń janyna batar kókeıtesti dert elordada qalaı sheshilip jatyr degen oı, el júreginde ózge jerlerge qaraǵanda tildiń jaıy kóbirek taldanyp, ony órkendetý jolyndaǵy kedergiler men qıyndyqtardy jeńý qamy batylyraq qarastyrylyp jatqan shyǵar degen sáýleli úmittiń shýaq shashyp turýy zańdy, árıne. El astanasy qazaqsha saıramaıynsha til baǵynyń qaıta kókteýi ekitalaı ekeni túsinikti jáıt. Tildiń muńy men zary eń áýeli qazaqtyń óziniń qulaǵyna quıylýy, tildiń janaıqaıyna aldymen qazaqtyń óziniń jany aýyrýy tıis. Bul iske akademık aǵalarymyzdan bastap mu­nymen kúndelikti betpe-bet kelip, tildiń jaı-kúıin jete zerdelep júrgen mamandar ba­ryn­sha atsalysyp, aldaǵy on jylda til deńgeıi qaı shamada bolýy kerek, qazaq óziniń ana tilin qanshalyqty meńgerýi kerek, al Qa­zaq­standy mekendeıtin ózge etnostarǵa qoıylar talap qandaı bolýy tıis degen sııaqty kókeıde júrgen kóp túıtkil tarazylanǵan. Elimizdiń bas qalasynda ótken til janashyrlarynyń jı­­ynynda Mádenıet mınıstrligi Til komı­tetiniń tóraǵasy Baýyrjan Omarov óz oıyn ótken kezeń únimen sabaqtastyra órbitken. Sáken Seıfýllınniń bir kezdergi “Qazaq tili Aqmolada ázirshe jumylǵan aýyzdyń ishinde tur” degen sabaýdyń ashy tyzylyndaı arqany qaryp óter qaǵıdasyn tilge tıek ete kelip, sol til áldeqashan ashylǵanyn, tildiń býylǵan-túıilgen tustarynyń sheshilgenin, biraq tó­be­sinde úkisi bar tilimizdiń eptegen múkisi de joq emestigin baıandaǵan. Astanadaǵy til basqar­masynyń “memlekettik tildiń basyna taqqan úkisin mápeleı otyryp, baıaǵydan qalyp qoıǵan múkisin ketirý úshin kúsh-jigerin aıamaı jumsap jatqanyn”, Almatydaǵy til kóshin túzegen basshylyqtyń endigi kezekte elordany eńserýge ep tanytyp, “tildiń qulaq kúıi kel­meı jatqan tustaryn retteı bastaǵanyn” aıt­qan. “Jıǵan baılyǵyń men ıman baılyǵyń tarazyǵa túsip turǵan zamanda, tildiń ımanǵa serik bolǵany durys” dep, til týraly jıynda jattandy úlgige urynbaı, ómirdiń ózeginen alynar ótkir dúnıeler tóńireginde tereńdep oı qorytýǵa shaqyrýy quptarlyq. Jıǵan baılyq degeniń rasynda bes kúndik qysqa ǵumyrdaǵy sýsyp qolda turmaıtyn qumsha lezde joǵalatyn, azar tegi az kúndik qulqyndy qurǵatpaýǵa jarar, eshqashan kisiniń istegen tirligi men jasaǵan amalyna esepke júrmeıtin áýreshilikke aınalsa, al ıman baılyǵy urpaqtan urpaqqa jalǵasyp, tamyr qýalaı soǵatyn taýsylmas móldir bastaý ekeni anyq. Dinine adal adam tiline de dál solaı aq sezimmen peıildene qyzmet etpek eken. Son­dyqtan bul ekeýin bir bútin dúnıe esebinde sana­ǵa sińdire berý kerek. Ana tiline muryn shúıi­­re qaraý, qazaq tilinde sóıleýdi eskiliktiń kórinisine balaý, san ǵasyrlar boıy ata-ba­ba­sy kelesheginiń kemeldigi úshin sýyn mól­diretken qudyqqa keıingi urpaǵynyń shyrt túkirip elemeı kete barýy ımansyzdyqtyń belgisi. HH ǵasyrdyń Abaı atamyzdyń “Til jú­rektiń aıtqanyna kónse, jalǵan shyq­paıdy” degen nárli naqylyn ármen qaraı “til ıgerý úshin tilek te kerek, júrek te kerek” dep jalǵastyrýy taǵy da tildiń mán-jaıyna ústirt qaramaı, úńile zerdeleýdi qajet etedi. Astana qalasy ákimdiginiń Alash qozǵa­lysynyń 90 jyldyǵyna arnap “Álem qazaq­tarynyń rýhanı suhbaty: til, mádenıet jáne Alash muraty” atty halyqaralyq konferen­sııa ótkizip, dúnıe júziniń on bir elinen esimi el-jurtqa tanymal otyz shaqty qandasymyz­dyń atamekende basyn qosý arqyly ana tildiń rýhyn asqaqtatýǵa yqpal etýi, onǵa jýyq bas­qarmanyń is-qaǵazdaryn qazaq tiline kóshirip, dana tildiń mártebesin kóterýge atsalysýy aıryqsha atap ótildi. Elordanyń ulttyq kelbetine jarasar taǵy bir eńserilgen eńbekke memlekettik qyzmet­­­ker­ler­diń tegin oqytylatynyn, Astana qa­lasy ákimdiginiń densaýlyq saqtaý, mádenıet, sport, bilim berý mekemeleriniń jáne de ult­tyq ortalyqtardyń qyzmetkerlerine qazaq tilin oqytý kýrsyn aqysyz júrgizýge sheshim qabyldaǵanyn jatqyzǵan qandaı ǵanıbet. Olardyń jumystaryn “Koreı qazaqsha hal suraıtyn, orys qazaqsha mal suraıtyn jaǵ­daıǵa jetip qaldy” dep túıindeý istelinip jat­qan sharalarǵa kóz jetkizý maqsatyndaǵy maq­t­an sóz emes, sońǵy jyldary ózge ult ókilderi arasynda qazaq tilin úırenýge umtylys kúrt arta túskende, keıbir orystildi qarakóz­de­rimizdiń qannen qapersiz jatqanyna azdap bolsa da sabaq bolar ma eken degen oıdan týǵany seziledi. Jarymjan jarnama, aqaýly ataýlar týra­ly áńgime qozǵasaq, “Aıta-aıta Altaıdy, Ja­mal apa qartaıdy” mysaly qapysyz qaıta­lanady. Árıne, aýyzdy qur shóppen súrtý kóp isti kópe-kórneý kózge ilmeý bolyp sanalar edi. Bul rette Astana qalalyq tilderdi damytý basqarmasy atqarǵan is-sharalar tolaıym, basqarma tóraıymy Orazgúl Asanǵazy syndy qazaq tiliniń qadaý-qadaý máselelerin kóterip júrgen qaısar apamyzdyń qaladaǵy kóshe attary men ataýlardy elimizdiń aıtýly ul-qyzdary esimimen sabaqtastyra jańǵyrtqan eńbekterin aıta ketken abzal. Til komıteti tóraǵasynyń “atalǵan qujattyń júzege asýy til saıasatynda tulǵasyn qalyptastyra alǵan osyndaı basshylardyń qatary kóbeıe túsýine tikeleı baılanysty” deýi beker emes. Tilge shyn máninde jany aýyryp jumys isteıtin mundaı adamdardyń azamattyq tulǵasyna jurttyń qurmetpen qaraýyn qalyptastyrý, iltıpatpen izgileý sııaqty irgeli oılar iske asyp jatsa, qanekeı. Elbasy Úkimetke mem­lekettik baǵdarlamany jasaýdy tapsyrǵanda, oǵan elimizdegi tanymal ǵalym-tilshilerdiń, qoǵam qaıratkerleriniń, til janashyrlarynyń qamtylýy, iriktele kele jetpis adamnan ju­mysshy tobynyń qurylýy, sondaı-aq mı­nıstr­likten de osyndaı top uıymdasty­ry­lyp, shet tilderdi jetik meńgergen maman­dardyń tartylýy til máselesimen aınalysyp júrgen adamdy ulyqtaýdyń alǵashqy qadam­dary syndy seziledi. Qazir qazaq tiliniń qa­tardan qalyp qoıyp jatqanynan góri, onyń ashy muńyn aıtyp kele jatqan adamǵa ózge emes eń áýeli ózińniń keıbir qandastaryńnyń mysqyldap qarap, kúlkige aınaldyrýǵa beıim turatyny qatty qynjyltady. Til týraly máseleniń birde-biri eshkimniń keketpe keńkiline, ájýa áńgimesine aınalmaýy tıis ekenin bilip qoısaq. Astana jastardyń, bolashaqtyń qalasy ekenin eskersek, jańadan ósip kele jatqan jas shybyqtyń basyn qalaı bursaq, solaı qaraı maıysyp ósetini sııaqty, jas býynnyń nazaryn qaı tilge kóbirek aýdarsaq, sóz joq, ol da álgi shybyqqa uqsap bet túzeıtini shyn­dyq. Osy turǵydan zerdelesek, jastardyń óz tiline qurmet sezimi artyp kele jatqany súı­sintedi. Tildik orta qazaqylana tústi. Qazaq bala­­baqshalary men mek­tep­­­­teriniń sany artýda. Munyń bári qazaq tiline shuǵyl bet­­­burys basta­lýy­­­­nyń bel­gi­sindeı. Telear­na­larda qa­zaq tilinde habar júrgizetin ózge ult ókilde­riniń úkili úmit­­terin kór­gende, týǵan tildiń tóbesine úıirilgen bulttar­­dy jel aıdap áketkendeı tynys keńeıedi. Qazaq tili ǵajap til bolmasa, basqalar oǵan osynshalyq qumarta den qoıar ma edi? B.Omarov sondaı-aq qazaqsha qujattama tili qalyptasyp kele jatqanyn, eki tilde, keıbiri úsh tilde sóılep, jaza alatyn jastar memlekettik qyzmette de, buqaralyq aqparat quraldarynda da boı kórsete bastaýy jalpy til saıasatyna degen kózqarastyń ózgerýinen ekenin aıta kelip, “tildiń kıesi men jumystyń júıesi bir arnaǵa toǵysty” dep oıyn tujyrdy. О́zge ult ókilderi beınesinde qazaqtildi ortanyń úlgili qalyby qalyptasýda. Memlekettik tilde sóıleýshilerdiń báriniń tartymdy tulǵasyn sanaǵa shegeleý mindet deline kele, áli de arqany keńge salatyn zaman týmaǵany aıtyldy. Sol sebepti aldaǵy isterdi aldyn ala boljap, ózara kelisip, keńesip pishetin tustar az emes ekenin eskertti. “Eń aldymen, bul – qoǵamdaǵy memlekettik tildi meńgerý deńgeıiniń árkelkiligi. Ekin­shiden, eldiń qoǵamdyq-saıası ómirine mem­­le­kettik tildiń áli de bolsa baıaý engizilýi. Úshin­shiden, til mádenıetiniń tómendeýi. Tórtin­­­­shiden, shetel tilderin meńgerý qarqynynyń baıaýlyǵy”, dedi ol. Astana onomastıkasy órkenıet dástúrine negizdelgeni, qalanyń ajary men bazary qa­zaqtyń eń ádemi uǵymdarymen aıshyqtal­ǵany, elordada eldiń barlyq aımaǵynyń ataýlary tegis qamtylǵany jarııa etilip, tóraǵa endigi ýaqytta qaladaǵy ashylyp jatqan mektepterge Ahmet Baıtursynov, Álıhan Bókeıhanov, Qoshke Kemeńgerov, Halel Dosmuhamedov sııaqty Alashtyń ardaqty uldarynyń esimderi berilse quba-qup bolar edi degen usynys bildirdi. Tórt maqsattan turatyn memlekettik baǵdarlama jobasynyń “Qazaqstan halqynyń lıngvıstıkalyq kapıtalyn damytý” atty tarmaǵy da talqylaýsyz qalmady. Bul memle­kettik tilge qosa adamdy basqa da tilderdi oqyp-úırenýge baǵyttaıdy. “О́z tiliń – birlik úshin, ózge til – tirlik úshin” dep Qadyr aǵa jyrlaǵandaı, kóp til biletin adamnyń kóp nársege qol jetkizetini, basqalarǵa qaraǵanda qalaǵan jerinde jumys isteýine de múmkindigi mol ekeni, qaı elge barsa da aldynan jasyl jaryq jaǵylyp turatyny belgili jáıt. “Kóp til bilgenniń kóbesi sógilmeıdi. Biraz ýaqyttan keıin birneshe til biletin jýrnalısterdiń býyny qalyptasady. Lıngvıstıkalyq kapıtal degenimiz sol”, dep óz sózin túıindeı kele tóraǵa: “О́zge tildi bilseń – órge shyǵasyń, О́z tilińdi bilseń – tórge shyǵasyń. Orys tili ár elge, aǵylshyn tili álemge esik ashady. Jeti jurttyń tilin bilip, memlekettiń múddesin, ultyń men jurtyńnyń jaı-kúıin álemge daýysyń jetetin minberden asqaqtata aıtyp turatyn kúnge jetýimiz kerek. Tildi kópsinbeıtin tórtinshi maqsattyń maǵynasy osynda”, degen keleshekte til bilgenniń tilegi oryndalatynyn jurt qaperine salyp jatyp. Biraq sol kóptildilik irgetasy ana tilden qalanýy kerek. Mysaly, japondar balasyn qashan japon tilinde durys sóıleı bilgenshe óz tilinde oqytyp, úıretip, sodan keıin baryp qana basqa tildi bilýge den qoıa bastaıtyn kórinedi. О́rkenıetti elderdiń osyndaı ozyq dástúrlerinen nege úırenbeske? Biz de “Balany – bastan” degen halyq emespiz pe? Onda nemiz kem olardan dep namysqa qamshy basyp kórmeımiz be? Astana ákimdiginde ótken til janashyrlarynyń janaıqaıy osyndaı ortaq arnaǵa kelip quıyldy. Qarashash TOQSANBAI.