Dattalý men aqtalý

Mirjaqyp Dýlatov – 125 Qatygez de qytymyr zamannyń qıqýy dattaýǵa negizdelgenin ańǵarý qıyn emes. Oǵan tarıh tylsymynyń “syry” kýá. 1928 jyldyń aıaq sheninde Qazaqstanda revolıýsııaǵa deıingi zııaly qaıratkerlerdi qýdalaý bastaldy. Sóıtip, olarǵa Alashorda qozǵalysyn qaıta qalyptastyrýǵa astyrtyn áreket etip júr degen naqaq aıyp taǵyldy. Osyndaı oıdan shyǵarylǵan kinálar boıynsha M.Dýlatov ta qamaýǵa alynyp, 1930 jyldyń sáýirinde OGPÝ kollegııasynyń sheshimimen atý jazasyna kesildi. Biraq keıinnen bul úkim 10 jylǵa abaqtyǵa qamaý jazasymen almastyrylyp, ol 1935 jyly 5 qazanda Sosnoves lagerinde qaza tapty. Arada 50 jyldan asa ýaqyt ótti. Jańa zamannyń jyly lebi ese bastady. Qoǵamda jańǵyrý men tazarýdyń nyshany sezilgendeı edi. Naqaqtan dattalǵan M.Dýlatov aqtaldy! Onyń qylmystyq isin egjeı-tegjeıli zerttep, ádildikke júgingen Qazaq KSR Joǵarǵy sotynyń kollegııasy 1988 jylǵy 4 qarashada qylmys quramy bolmaýyna baılanysty isti qysqartyp, Mirjaqyp Dýlatov esimi qaza tapqannan keıin halqyna birjolata oraldy. ... Sonymen, júrekti qyrnaǵan dattaýdyń daǵy óship, ańsarmen kútken aqtalý máńgilikke ústemdik qurdy. Atoılaǵan qýanyshymyzdyń sezim quımalary tómendegideı edi... 1992 jylǵy 24 qańtarda Ortalyq tele­dı­dardan “Solovkı” atty derekti teleqoıylym kór­setildi. Osynaý qylmys alańy 1923-1959 jyldar aralyǵynda saıası tutqyndarǵa ajal seýipti. “Tap jaýlaryn” aparyp, tyǵa bergen ǵoı. Buryn monastyr bolǵan tas úıler qanshama jazyqsyz jandardyń túrmesine aınaldy deseńizshi. Fılmde M.Gorkııdiń sonda baryp, aralaǵanyn kórsetti. Syrqattardy aýrýhanadan shyǵaryp, kózaldaý jasaǵan. Tutqyndarǵa gazet, jýrnal oqytyp qoıdy. Keıbiri ony Gorkııdiń aldynda teris ustap otyrdy. Sonda bul masqarany ishteı sezgen uly jazýshy: “Ne lıýblıý paradov!” depti. Adamdardy qınaǵanda sansyz masaǵa shaqtyrady eken. Durys tamaqtandyrmaıdy. “Sekernye gory” degen jer tipti tamuq deıdi. Karserler bar. 375 baspaldaqpen joǵary órmeletip, tómen qaraı domalata bergen. Tómende qujynaǵan ólik. Gorkııge, árıne, ol jaǵyn kórsete qoımaǵan. “Novye Solovkı” atty gazet shyǵarylǵan. Aıyptalýshylardy lezde sottaǵan. Áketetin tusta týystary qoshtasyp qalǵysy keledi. Sonda bir áıel aǵasymen sál-pál tildesýge pursat tapty. – Za chto ty, Grısha? – Za chıstotý Lenınskoı lınıı! – deıdi álgi paqyr. Tutqyndardy aıaýsyz jumysqa jekken. Sol kezeńde aǵash daıyndaý kólemi 57 ese ósipti. Tutqyndar kór qazýǵa jalynyp suranady eken. О́ıtkeni, qosymsha tamaq beredi. Osy fılmdi túsirgen Savenko: “Etot fılm lýchshıı moeı jıznı!” – dedi. 1929 jyldyń 28 qazanynda 300 adamdy atyp tastady. Sol adamdardyń keıbiriniń sýretterin ataqty ǵalym-tutqyn D.Lıhachev ustap otyryp sóıledi. Olarda ne kiná bar? Jazalaýshylar mas kúıinde atqan ǵoı. Jelkeden atqan. Kelesi kúni sol ordaǵy keıbir ólikter yńyrsyp, kúńirenip jatypty. Shaldar men balalardy sýǵa tirideı tunshyqtyrǵan. Fılmde ǵalym D.Lıhachevten basqa ju­mysker E.Lagýtın, jazýshy O.Volkov, ınjener Prohorov ta estelikter aıtty. Fılmdi kórip otyrǵanda jan túrshigedi. Sol Solovkıde qazaqtyń qanshama asyl uldary zardap shekti deseńizshi. Mirjaqyp ta sonda qatań tártippen ustaldy. Beıiti sol mańdaǵy bir qabirde jatyr ǵoı. Almatylyq jas ǵalymdar qabirin ashyp, múrdesin tanyp ta keldi. Endi jaryqtyqty elge – Qyzbelge ákelip jerleý úshin qam jasalyp jatty. Sol kóńilge medet-tin. *** Buryn-sońdy qolǵa alynbaǵan tosyn is tu­sa­ýyn keskendeı edi. 1992 jyldyń 1-18 qyr­kúıegi aralyǵynda Torǵaı oblysynan ja­sa­q­talǵan arnaýly ekspedısııa Alash ardaqtysy Mirjaqyp Dýlatovtyń múrdesin 57 jyldan soń Karel AKSR-iniń Sosnoves stan­sa­syndaǵy qabirden alyp, týǵan to­py­raǵyna – Jangeldın aýdanyndaǵy M.Dý­latov atyndaǵy qaýymdastyqtyń orta­ly­ǵyna qaıta jerleýdiń basy-qasynda boldy. Osynaý aıryqsha jaýapty saparnamaǵa respýblıkalyq “Egemen Qazaqstan” gazetiniń tap­syrmasymen men de oblystaǵy tilshi re­tinde qatysqan edim. Sondaı-aq mynandaı sa­parlastarym boldy: almatylyq ǵalym Marat Ábsemetov, Jangeldın aýdandyq jas­tar isi jónindegi komıtettiń tóraǵasy Aı­dar Talpaqov, mılısııa kapıtany Serik As­qarov, Arqalyq avtobýs parkiniń júr­gi­zý­shi­leri Keńesbaı Merkın jáne Hamıt Raıymhanov. Jerdiń túbi Karelııany orap, uzyn-yr­ǵa­sy 12 myń shaqyrymdaı eńký-eńký jer shal­ǵan bizder el úmitin aqtap, Mirjaqyptaı asyl­dyń óziniń kindik qany tamǵan jerine máń­gilikke tynystaýyna múmkindik týǵyzýǵa sep­tesin bolǵandaı edik. Soǵan qýanysh­ty­myz. Osy kúnderi Mirjaqyptyń qyzy Gúlnár Dý­­latova apaı Almatydan ádeıi kelip, Tor­ǵaı­da jatty. Jaı jatpady, osy qaraly da muń­dy sapardyń bas shtabyn ózi basqaryp, oıǵa alǵan mindetti tabysty tııanaqtaýǵa ja­nyn salyp, janyn berip degendeı, alasuryp júrdi… *** Qazaq teledıdarynan “Qazaqfılm” stý­dııa­synyń týyndysy “Mirjaqyptyń oralýy” (17.04.1993 j.) kórsetildi. Habarǵa kıno­rejısser Q.Omarov pen jazýshy M.Rahma­n­berdıev qatysty. Dál osy sátte shalǵaıdaǵy bir úıde qonaqta otyr edik. Teledıdarynyń daýysy shyqpaı, nashar kórsetip, Karelııadaǵy qabir basyn beı­ne­leıtin tusta tipten sónip qalsyn. Kókpeńbek bolyp byjyrqaılanyp, beıne ajyratý qıyn boldy. Áıteýir… qabir basynda Erlan Satybaldıevtiń (Mirja­qyptyń jıeni) Sosnoves turǵyny K.Stennıkovamen sóılesip turǵany kózge áreń sulbalandy. Al qalalyq turǵyndardyń birazy bul fılmdi táýir tamashaladyq dep, sol tó­ńi­rekte keıin tamsanyp, áńgime órbitip otyrdy. *** Tún ortasy aýa Marat Ábsemetov kelinshegi men balasy úsheýi (13. 08. 1995 j.) Arqalyqqa keldi. Qaraǵandydan máshınemen kele jatyp 8 tamyzda bizdikine qonyp, ertesine Torǵaı qalasyna júrip ketken edi. Sol sapardan oralyp jetken betteri osy eken. Marattyń negizgi sharýasy – Qara­ǵandy baspahanasynan shyǵarǵan óziniń “Mirjaqyp: ómiri men shy­ǵar­mashylyǵy” atty ǵylymı-monografııalyq eńbegin (1800 dana) Torǵaı halqyna taratý eken. Ana joly soqqanda maǵan bir kitabyn qoltańbasymen syıǵa qaldyryp edi. Ony jar­tylaı oqyp, tushynyp júrgenmin. “Áttegen-aıy” da bar edi kitaptyń. Árip qa­teleri óte kóp, keıde Mir­jaqyptyń ómirine qatysty jer­leri bur­ma­lanyp ta ketken. Týǵan jeri “úshinshi” aýyl deıdi, durysy – toǵy­zyn­shy aýyl! “Qyz­bel ózeni” deıdi, durysy – Qońyraýly ǵoı! Kitaby ótetin syńaıly bolǵan soń Marat kóńildi. Áńgimesi de kóp. Endi taıaý mańda “Mirjaqyptyń oralýy” degen kitaby shyqpaq. Onyń alǵysózin Gúlnár apaı jazypty. Maǵan oqyǵan tusynda apaıdyń jyly sóz arnaǵan jeri bar eken. “Jaqsy sóz – jarym yrys” qoı. Qýanyp qaldyq. Sosyn Marat osy kitabynyń ishine meniń Mirjaqyp súıegin ákelisýge baılanysty jazǵan eki reportajymdy (“Egemen Qazaqstan” gazetine shyqqan) engizipti. Já, bárin keıin kitaptan oqyp kórermiz amandyq bolsa. Gúlnár apaıdyń eńbegi de jýyrda qolymyzǵa tımek eken. Bul jańalyqtar M.Dýlatovtyń sol kúzde toılanatyn 110 jyldyq toıyna úlken bazar­lyq ispettes! Meniń de kitabym baspahanada jatyr. Toıǵa úlgerse jarar edi. Al ol merekelik shara Torǵaı qalasynyń 150 jyldyǵymen sabaqtastyrylyp, aldaǵy qazannyń ortasyna q­araı ótkizilmekshi. Árıne, bul ýaqyty pysyqtalatyn shyǵar. Marattyń aıtqandarynan: Mirjaqyptan kandıdattyq qorǵaý aldynda qatty aýyryp aýrýhanaǵa túsipti. Júıke tozǵandyqtan “sa­ry aýrýǵa” shaldyqqan. Palatadan qashyp shy­­ǵyp qorǵaǵan ǵoı! Tipti kezinde onyń M.Dý­latovty zertteýine de kóp kedergi bolǵan. *** Arqalyq vokzalynan Gúlnár apaıdy kútip (7. 10. 1995 j.) aldyq. Oblys ákim­diginiń bólim meńgerýshisi M. Sársenbaeva, qala áki­miniń orynbasary E.Samsonova, qalalyq más­lıhattyń hatshysy Á. Shaıah­metov tór­teýmiz. Gúlnár apaıdyń qasynda erip kelgender – balasy Nurlan, nemeresi Dýlat, “Oıan, qazaqtan” kandıdattyq dıssertasııa qorǵaǵan japon ǵalymy Ýıama Tomohıko. Apaı osy kúzde 80-ge kelip tursa da tyń eken, soǵan qýandyq. Saǵat 16 shamasynda 3-4 máshınemen Jangeldın aýdanynyń M.Dý­la­tov atyndaǵy ujymdyq kásipornyna at­tanyp kettik. Bizben birge rektor Qosylǵan Kú­­zem­baev, jazýshy Seıit Kenjeahmetov, t.b. boldy. *** (8.10.1995 j.) Mirjaqyptyń 110 jyldyǵy jaqsy ótti. Kún ashyq boldy. Dańqty atamyzǵa kúmbezdi kesene men murajaı ashyldy. Bul jóninde “Egemen Qazaqstan” gazetinde reportajym jarııalandy. Toıǵa munyń aldynda Torǵaıda Ǵafý Qaıyrbekovtiń jylyn berip kele jatqan jary Bá­desh pen balasy Baqyt ta qatysty. Bádesh jeń­­geı kózine jas ala otyryp, biraz tolqyp sóıledi. *** Ertesine, Gúlnár apaı qasyndaǵy jolaýshy serikterimen birge bizdiń úıde qonaq bolyp, keshki poıyzǵa otyrdy. Dastarqan basynda biraz áńgime aıtty. Q.Kúzembaev, S.Ken­je­ah­metov, Arqalyq qalasynyń ákimi M.Mustafın, M.Sársenbaeva, Á.Shaıahmetov, t.b. boldy. *** Ǵylym akademııasyna (17.09. 1996 j.) keldim. Ataqty ǵalym Manash Qozybaev aǵaǵa kirdim. Jyly qarsy aldy. Áńgimeler aıtyldy. Keıki batyrdyń bas súıegi Ermıtajda jat­qa­ny, Shoqaıdyń máıiti Almanııada ekendigi sóz boldy. Solardy tanyp ákelýde sergektik qajettigin basa áńgimeledi. “Seniń kitabyńa sol turǵydan eskertilgen pikir ǵoı”, – dedi de aq qaǵazǵa súıkektete jazyp, másheńkege berdi. Bir danasyn qolyma ustatty. Oqyp otyrmyn: “Ývajaemyı Vladımır Kons­tantınovıch! (Bul kisi Baspasóz agenttiginiń bólim meń­ge­rý­shisi edi – Q.Á.). Iа sdelal odno zame­chanıe po povodý knıgı “Vozvrashenıe Mırjakıpa” – o M.Dýlatove. Avtor etoı knıgı ızvestnyı jýr­nalıst, plemıannık poeta K.Alımov. Chto bylo, to bylo. No, vıdımo, zaderjıvat ob­shepoznavatelnýıý rabotý o poete-borse, lıdere nasıonalno-osvobodıtelnoı borby nachala HH v. ne sledýet. Proshý ýchest eto ı pomoch avtorý. Dırektor ınstıtýta akademık M.K.Kozybaev”. *** Apaı búgin (29.01.1997 j.) aýrýhanadan shyqqan eken, eki apta emdelipti. Kóńildi! Keshe balasy Erlanmen sóıleskenimnen bilip otyr eken, “Qutty bolsyn!” aıtyp jatyr. – Kórgenim joq, áli, kitabyń “Muńdy sapardy”. Erlan ákep beremin degen. – Apaı, “Mirjaqyptyń qyzy” povesi jazylyp jatyr edi. Sizge qoıatyn keıbir suraqtarym da bar. – Tezdet, sozba, Qaısar. Aldaǵy qarashada 82-ge kelemin ǵoı… *** Bir dókeıge Mirjaqyp týraly kitabymdy aparyp otyrmyn. Taratýǵa kómektes degim keledi. Baıqaımyn, bul sabazym bul atasyn bilmeıtin sekildi. “Ne istesem eken?” – Mirjaqypty bilmeısiz ǵoı?! – … – Myna kitapty oqyńyz! – dep álgige “Muń­dy sapardyń” bir danasyn tastap kettim. *** Aqmolaǵa kelgeli negizgi kúnkóris arqaýy – “Muńdy sapar” kitabymdy satýǵa tireldi. Kúnde dıplomatyma salyp alyp mekemelerdi aralaımyn. Keıde aqshany qolma-qol beredi, keıde keıin taýyp berýge ýáde etedi. Áıteýir, qur qol qaıtpaımyn. Sóıtip, úı jóndeýdiń de biraz júgin kóteristi. *** “Habar” telearnasynan saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúnine oraı ótkizilgen kezdesýden úzindi (27. 05. 1999 j.) kórsetildi. Sol bir japa shekkenderdiń artynda qalǵan urpaqtary sóz sóıledi. Gúlnár apaı aıtty: – Ákemdi ustap áketkende men 13 jasta edim. Túste úıge saý etip 6 adam kirip keldi. Ból­melerdi jaǵalaı tintip, astan-kestenin shy­ǵardy. Keterde ákemniń aıtqany: Esiń kirip qal­dy ǵoı seniń, Gúlnárim. Mamańa súıenish bol! Sabaǵyńdy jaqsy oqy! Bizdiń istegen isi­miz aq bolady. Soǵan senemin. Myqty bo­lyńdar! Osylaı dep bizdiń mańdaıymyzdan súıdi de kózimizden tasalanyp ketti… Gúlnár apaıdyń beınesin ekrannan zo­raıtyp kórsetti… 84-tegi apamnyń túrinen on­sha sharshaǵandyq baıqala qoımaıdy. Sózi de shymyr, oıy da naqpa naq! Asyl súıekti apam-aı! *** (17.11.1999 j.) “Habardan” soń “Aqsham” ar­nasyna aýystyryp edim, mirjaqyptanýshy ǵalym Marat Ábsemet sóılep jatyr eken. Mirjaqyp Dýlatov týraly fılm ekenin tú­sine qoıdym. Ári qaraı ózime belgili dúnıeler... *** Búgin (28.02. 2000 j.) túste Almatyda kóp sharýa ózinen-ózi tyna qalǵandaı boldy. Gúlnár apaıdy tús mezetinde úıine izdep bardym. Apaı qýana qarsy alyp, qushaǵyna qysyp jatyr. Tyń eken. Biraz áńgime aıtty. Osy kúzde (4 qarashada) 85 jasqa tolady. Marqum jubaıy Ábenniń osynsha jasyn byltyrǵy jeltoqsanda toılaǵan eken. Apaı ekeýmiz jaıaýlap baryp, jaqyn mańdaǵy fotoatelege sýretke tústik. Jolaı biraz áńgimelestik. – Qazir eshkim kitap oqymaıdy ǵoı, – deıdi apaı keıip. – Sol arystardyń nasıhattalýy áli de kemshin. Táýelsizdik úshin kúreskender – táýelsizdik zamanynda jetkilikti baǵalanbaı jatyr. Kiná kimnen? Árıne, ózimizden! Basshylar jaǵynan! Apaı kóktemge laıyq jeńil kıingen: juqa plash, moınyna oramal baılaǵan, basynda jeńil qalpaq. Meniń oń qoltyǵymnan qolymen orap, tas qylyp ustap aldy. О́te baıaý júrdik. 6-7 qadam basady da, “ýh!” dep turyp qalady. “Júrekten talaı shaılyqtym ǵoı!” dep talma (ınfarkt) bolyp, aýrýhanada jatqan kúnderin shoshyna, esine túsire bastaıdy. Shynynda da apaı syrqattan bas almaı júrse de, kúreskerlik rýhyn sál de bosańsytqan emes. “Kúres! Kúres!” – dep soǵatyndaı, apaıdyń álsiz de adýyndy júregi! Kúshti júrekke tán rýhty án osy! Apaı maǵan óziniń jýyrda ǵana baspadan qolyna tıgen “Shyndyq shyraǵy” dep atalatyn qos tomdyq kitabyn qoltańba jazyp, syıǵa tartty. Kók muqabaly qalyń kitaptar eken. Budan buryn shyqqan ákesiniń tańdama­ly­lary da osydan aınymaıtyn edi. Úndestik, uq­sastyq demeske lajyńyz joq. Tipti bas­qa­syn bylaı qoıǵanda, talanttar uqsastyǵy baıqalady! Qos tom! Baǵa jetkisiz baılyq men úshin! Qýana aldym, júrek tusyma qystym! Boıym qyzyndy! Gúlnár apaıdyń qop-qoıý aq shashyna súısine kóz tiktim... Apaıda es qalmaǵan! Meniń myna kelýimniń jaı-japsaryn bilgen soń, baladaı elpildep, báıek bolýmen júr. Ústeldegi jazyp jatqan qaǵazdaryn bylaı ysyryp qoıyp, shaı demdep, tamaq ysytyp berdi. ... Sóıtip, búgin men bul úıden keremet oljaly shyqtym. *** QR Ortalyq memlekettik murajaıynyń ǵylymı hatshysy, tarıh ǵylymdarynyń kan­dıdaty Babaqumar Hınaıat (qasynda Vengrııa ǵalymy bar) Astanaǵa (21. 09. 2002 j.) keldi. Olar aldymen ǵalym Seıitbek Nurqanovpen sóılesti. Sekeń 60-jyldardyń basynda (HH ǵasyr) Torǵaıdaǵy Qyzbel óńirine Vengrııanyń bir ǵalymyn ertip aparyp, madııarlarmen áńgimelestirgen edi. Ol ǵalym keıbir madııarlardyń bas súıegin ólshep, bet-pishinin salystyryp Vengrııadaǵy majar­lar­ǵa uqsastyǵyn zerttep, bilmek bolypty. Keıin onyń izine óz elindegi tyńshylar túsip, syrtta jınaǵan qujattaryn joıyp jiberse kerek... Myna ǵalymdar sol áriptesteriniń isin jalǵastyrmaqshy eken... Olarǵa jol siltep jiberdik. Arqalyq – Qyz­bel – Bıdaıyq – Albarbóget – Torǵaı baǵyttary boıynsha málimet jınastyrýǵa bolatynyn aıttyq. Osy sapardan olar sátti oraldy. Biraz madııardy sýretke túsiripti. Mirjaqyptyń Bıdaıyqtaǵy kesenesiniń azyp-tozyp ketkenin ókinishpen aıtyp keldi. – Kesene jaıyn Almatydaǵy Mirja­qyp­tyń jıeni Erlan Satybaldıevke aıta bara­myn, – dedi Babaqumar. Ǵalymdar meniń “Muńdy sapar” kita­bym­dy (M.Dýlatov týraly) vengr tiline aý­da­ramyz dep, onyń oryssha mátinin alyp ketti. *** Tús áletinde jazýshy, etnograf Seıit Kenjeahmetov bólmeme kirip keldi. – Rahmet! – Ne úshin? – Tipti, osy úsh kitabyń da men týraly jazylǵan dersiń. “Mirjaqyptyń oralýy. Vozvrashenıe ız nebytııa”, “Syrbaı men Ǵafý” jáne “Janyǵý” kitaptaryńda jazǵan­daryńa rıza bolǵanymdy aıtamyn. Ol endi aqyn Nesipbek Aıtovtyń Mirjaqyp týraly poema jazyp júrgenin, soǵan qatysty oılar týǵanyn aıtty. – Jaqań súıegin halqy kóship jatqan aýyldaǵy mazardan alyp osy Astananyń jazyqsyz qýǵyn-súrginder obelıskisiniń qasyna qaıta jerlese qaıtedi degen usynys aıtyp júr ol, – dedi Seıit. Men únsiz qaldym. Jýyrda “EQ”-da shyqqan “Mirjaqyptyń aýyly” maqalamda osy másele de sóz bolǵan. – Ol jaǵyn senimen aqyldasý kerek dedim  Nesipbekke. – Týǵan qyzy Gúlnár apaı turǵanda she? – Apaımen sóılessek qaıtedi? – Apaıdyń qulaǵy aýyrlaý. Arnaıy barǵan jón bolar. Seıit bul máseleniń bir sańylaýyn kórgisi kelgendeı bolyp: – Balasy Erlanmen (Satybaldıev) jolyǵyp, sóılessek qaıtedi? – dedi. ... Qalaı degenmen de Seıittiń bul kóterip otyrǵan máselesi óte kókeıkesti bolatyn. Ony tııanaqtaý úshin tyńdar qulaq, atqaratyn qýatty qol kerek! ... Eń bastysy – ultjandylyq sezim kernegen júrek qajet! *** 4 qarasha – Gúlnár Mirjaqypqyzynyń týǵan kúni. 1915 jyly Orynborda dúnıege kelgen. 90 jasqa esen-saý kelip otyr. Apaıdyń dál týǵan kúni “Egemen Qazaq­stanǵa” “Úmit úreıden ústem” degen maqala bastyrdym. Sony oqyǵan almatylyqtar apaıdy quttyqtapty. Apaıdyń balasy – Erlan Satybaldıev “Mek­tep” baspasynyń dırektory. Arnaıy telefon shalyp, Almatyǵa toıǵa shaqyrdy. Mereıtoı 2005 jylǵy 12 qarashada ótpek. Arǵy jaqtan telefon qulaǵyna apaı da jarmasypty. – Qaısar-aý, el aman ba? Úı-ishiń qalaı? Meniń toıyma kel! – dedi apaı myna jaqtaǵy meniń sózimdi eleń qylmaı, bastyrmalatyp. “Qulaǵy aýyrlaý estıdi”, – degenniń shyndyǵyn uqqandaımyn... ...Iá, 53 alash ardaqtysynyń kózi tiri sońǵy tuıaǵy osy Gúlnár Mirjaqypqyzy Dýlatova eken. – Men baqyttymyn! – dedi óziniń 90 jasqa tolý qurmetine arnap jaıylǵan me­reıtoı dastarqanynyń betashar sózinde Gúlnár apaı erekshe tolqyp. – Ákem armandaǵan táýelsizdikti maǵan kórýge jazypty. Qanshama Alash arystarynyń kózin kórip, sózderin tyńdap óskenim kúni ke­she­gi­deı eleńdetip turady. Shetinen nartulǵalar edi-aý, ardaq­tylarym. Búgin sol aıaý­lylarymnyń rýhy aldynda basymdy ıemin. Ǵazız ana aq shashty basyn ıip, taǵzym etti. Toı jalǵasty... Belgili ádebıettanýshy, ǵalym Sh.Eleýkenov Mirjaqyptyń “Oıan, qazaq!” kitabynyń mańyzyn qysqasha túsindirip, kór­kem sózdiń búgingi táýelsizdik jyl­da­ryndaǵy róliniń ereksheligin bólip aıtty. Halyq jazýshysy M.Maǵaýın Dýlatovtyń “Baqytsyz Jamal” romanynyń mazmunyn tuńǵysh ret óz ákesiniń aýzynan estigenin, Gúlnár apaıdyń asyldyń synyǵy ekendigin, búginde óz ónegesimen kúlli qazaqtyń anasyna aınal­ǵanyn zor qanaǵat sezimmen jetkizdi. Ol toı ıesine óziniń 13 tomdyq tańdamaly shy­ǵar­ma­lar jınaǵyn tabys etse, ózderiniń júrekjardy ystyq tilek-lebizderin bildirgen birqatar ja zýshy, ǵalymdar – T.Kákishev pen J.Ys­maǵu­lov, Á.Jumabaev pen Q.Sársekeev, P.Beısenov, ataqty sáýletshi Sh.Ýálıhanov pen S.Baızaqov, Q.Sátbaeva men N.Qypshaqbaev Gúlnár Mirjaqypqyzynyń ómirdegi, shyǵarmashylyq saladaǵy bıik tulǵasyna ár qyrynan toqtaldy. Gúlnár apaı buǵan deıin “Shyndyq shyraǵy” dep atalatyn qos kitap jazǵan kókiregi syrǵa baı adam. Áli de qo­lynan qalamyn túsirmeı keledi. Aıtary mol. Erekshe jaratylysty Ananyń jady sel­­keýlenbegen, budan 85 jylǵy jaıttardy kúni keshegideı etip, jańǵyrtyp aıtyp otyrady. ...Gúlnár apaı 4 bala, 8 nemere, 7 shóbere, shópshek súıgen baqytta ana. Solar toı sońynda tizilip, ájesin ánmen quttyqtady. ...“Kolor” meıramhanasynda ótken sol toı kóz aldymnan ketpeıdi. Qazaqtyń talaı marqasqalarymen birge boldym. Bókeıhanov pen Sádýaqasov urpaqtary da kózge asa qymbat, jyly ushyraıdy. ... Belgili aqyn Baqytjan Qanapııanovpen Erlan Máskeýde ádebıet ınstıtýtynda birge oqypty. Sonda Erlan naǵashy atasy Mir­ja­qyptyń jatqan túrmesi – Býtyrkaǵa jıi ba­ryp, mańynan aınalsoqtap shyqpaı qoıady eken... – Úıdegi kishkene Gaýhar shóberemniń ózi maǵan kómekteskisi kelip, aıaǵyma oratylyp, ornymnan turǵyzǵysy keledi, – dep Gúlnár apaı qorytyndy sózinde balasha máz bolyp kúldi. Kúlkińiz kóbeısin, Gúlnár apa! Kúnińiz barda kúlip júre berińiz! *** Nemeremizdiń atyn Mirjaqyp qoıdyq. Uly ata­­sy Dýlatovtyń murageri bolsyn degen asyl tilek! Mirjaqyp-dana qarasha aıynyń 25 juldyzynda týypty. Osyndaı sandyq sáıkestikti de jaqsy yrymǵa balap jatyrmyz. Uly adamǵa tartpasań da – uqsap baqtyń kebi ǵoı. ... Osy kúngi “Egemen Qazaqstannyń” habarynda araǵa 88 jyl salyp óz oqyr­mandarymen qaıta qaýyshqan “Qazaq” gazeti týraly aıtylǵan. Bul basylym 1913-1918 jyldar aralyǵynda jaryq kórip 265 nómiri shyqqan eken. Oǵan Ahmet Baıtursynov pen Mirjaqyp Dýlatov qol qoıǵan. Endi osy gazet nemeremiz Mirjaqyp týǵan kúni qaıta jalǵasyn taýyp otyr! Muny da jaqsylyqqa balaımyz... ... Mirjaqyptyń aqtalýynan keıingi kezeńder aq túıeniń qarny jarylýymen qundy. Arystardyń aq tilekteri men asyl armandary Aq jolǵa ulasypty! Elimizde Táýelsizdik tańy atty. Mirjaqyptar kóksegen egemendik baıraǵy asqaq jelbirep tur. Halqy da ardaǵyn asqaqtatyp, onyń týǵanyna 125 jyldyǵyn hal-qaderinshe atap ótip jatyr. Qaısar ÁLIM.