Úńgir

Áńgime álemi Jaıbasarlyqty jany súımeıdi, jalqaýlyqty ekibastan... Buǵan kelgende bul óńirde Raqymbektiń aldyna túsetin adam sırek, tipti bolmaýy da múmkin. Oıǵa alǵan sharýasyn jyldam ári sapaly aıaqtaıdy. Osy aýylda birge oqyǵan birdi-ekili qurdasy bar, biraq syrlasy emes. Ara-tura solarǵa ǵana uıalǵannan ıek qaǵatyny bolmasa, al bylaıǵy jurtqa úıip-tógip ýáde de, sálem de bermeıdi. Áldekimniń aldyna baryp, jaramsaqtana qaryz suraý – Raqymbek úshin ólim. Qaryz almaǵan adam jurtqa da qaryz úlestirmeıdi. Eki-úsh jyldyqtyń arǵy-bergi jaǵynda ózi dúnıege kelgen baıaǵy qaqyra tamdy apyl-ǵupyl buzdy da, ornyna áńkıtip úsh qabatty kottedj turǵyzdy. Kottedj bolǵanda qandaı! Álgi bar bolǵyr qurdastary maqtaýyn birinen-biri asyryp, aqyr aıaǵynda Raqymbektiń qoltyǵyna qanat baılap, kókke ushyryp kep jibergen joq pa! “Kottedjiń kúnshilik jerden kózge túsedi-eı!” degenderi bergi jaǵy eken, shatyryn órnektelgen shynymen qaptaǵanda endi qandaı teńeý tabamyz dep qınaldy-aı. О́zderi bar-aý, óle almaı júrse de sózge sheshen, maıdan qyl sýyrǵandaı jymyn bildirmeıdi jáne kózdegen nysanaǵa dóp tıgizedi. Raqymbek olardan ózi týraly osy zamanǵa laıyqtal­ǵan dál sondaılyq ozyq pikirler kútpe­gen-di. “Sender tym tereńdep bara jatqan joqpysyńdar, osy?!” dep betterin qaıtarǵysy kelip turdy-turdy da ishteı irkilip qaldy. Já, aıtsyn, aıta bersin, bi­reý­diń aýzyn aıaı ma. Birde “Bizdiń Ra­qań anaý japondarsha úıdi kún sáýlesimen jylytýǵa qam jasap ja-t-yr” dep utyrly sózdiń ushtyǵyn shyǵarǵan! “Oı-baı-aý, oǵan tańqalatyn nesi bar, Raqym­bek shynttap kirispesin, shynttap kirisse, úıdiń tóbesine jel dıirmen ornata sala­dy. Sosyn elektr energııasy úshin kók tıyn tólemeıdi” dep odan ári ústemeleıdi. Árıne, úıdi kún energııasymen jylytqanǵa ne jetsin. Japondarǵa uqsar, uqsamas... Bir qaraǵanda sol túbiń túskiri alǵashynda úzdik-sozdyq estilgenimen, Raqymbek úshin jaman bolmady. Jaman bolmaǵany – munyń erte qamdanar etitiriligin ishteı kóre almaıtyndardyń ash búıirlerine álgiler shanshýdaı qadalsyn-aı! Tipti soǵan barymen berilip ılanǵandary da joq emes-ti. Kórdińiz be, myltyqsyz maıdannyń kimniń paıdasyna sheshilgendigin?! Kózge kórinbeıtin “soǵysty” bastap jiberedi de, mine, biz biletin Raqań óstip túk bolmaǵandaı tympıyp júre beredi. Jáı júrmeıdi, tóńiregine baıyppen, ám barynsha sabyrlylyqpen, mádenıetti túrde kóz júgirtedi. Ana joly kómir bazdyń bastyǵy Jumaǵalımen azdap ilinisip, sózge kelip qalǵany bar. Jumaǵalıdyń buldaıtyny árıne, Qaraǵandynyń qyzýy mol tas kómiri. “Sonyń ózin máshınege alalap tıetedi, ońbaǵan!” Ońbaǵan dep bireýdi syrttaı soıyp salý yńǵaısyz, árıne. Joq, kisiniń júıkesin sóıtip ju­qartady ǵoı qarap júrmeı. Oý, Raqymbek kóringen kók attynyń biri bolsa sóz bar ma?! Osy aýdandaǵy átibirli mekemeniń bastyǵy. Aǵash kesý sehy da kez kelgenniń qolyna sý quıaıyn dep jatqan joq. Ol kómirdi myna turǵan Qaraǵandydan aldyrtsa, bul bórenelerdi arnaýly vagon jaldap sonaý Sibirden, Fınlıandııadan tasymaldaıdy. Kimniń qolynyń uzynyraq ekendigin osynyń ózinen-aq ańǵara berińiz. Endeshe, Raqymbektiń áli de mol múmkindigi bar ekendigin eskerip, ol neme máshıneniń qorabyn toltyryp nege tas kómirdiń tazasyn tıetip jibermeıdi, a?! Qum aralasqany otqa jana ma úıdiń ishin kók tútin qylyp. Ol sol soraqylyqty sezbeı júrse bir sári ǵoı. Ádeıi isteıdi. Jáne aıtar jaýabyn da kún ilgeri juptap júredi. “Men úshin jurttyń bári birdeı, demokratııalyq úrdis bizge de jat emes!” Pah, demokratııany kómir bazdyń tóńireginen izdeseń jetisersiń! Oý, Raqań, Raqań basymen sondaılar­men teketiresip jatsa... estigen qulaqtan uıat-ty. Nege maıdalanady? Ári aýyl arasynan naryq zamanyna beıimdelgen №1 adam retinde de qolaısyz. Sosyn álgideı ádisti qoldanady. Jumaǵalımen ıtshe yryldasyp qaıtedi jáne Jumaǵalı sekildilerdiń jalǵyz bolmaýy da zańdy. Al qudaıshylyǵyna baqqanda kún ener­gııasyn paıdalanatyn apparattyń munyń qolynda ázirge juqanasy da joq. Biraq oraıy kelgen sóz aıtyldy da ketti. Mezgil­siz atylǵan oq áldekimderdiń álsiz jerlerine kirsh ete qaldy. Myqty bolsań sýyryp kór! Al kún energııasyn paıda­lanatyndaı ádis-tásil tabylsa, Jumaǵa­lılardyń bedeli aıdalada qalady. Qum aralasqan tas kómirdi jurt maılap berseń almaıdy. Erteńdi-kesh jumysqa barar, ne qaıtar jolda “perashkovozdyń” terezesi­nen Jumaǵalıdyń qylsha moınyn sozyp, Raqymbektiń kottedjine ólgenshe suqta­nyp qaraıtyndyǵy sodan. Al qalaı, áli de eregesesiń be?! Eregesseń, eki aıaǵyńdy bir etikke tyǵý Raqymbek úshin túk emes! Týrasyna kóshkende, aǵash kesý sehynda da keńirdekke tirelip turǵan baıaǵydaı qaýyrt jumys joq. Tıgen jerin kúıdirip túsiretin daǵdarys qoı baıaǵy. So páleńdi bireý túsinip, bireý túsinbesten daýryǵady. Osy aýylda otyryp sonaý Amerıkańyzdyń ıt terisin basyna qaptaıtyn bilgishter bul kúnderi jyrtylyp aıyrylady. Tyńdamasyńa qoımaıdy, ılanbasyńa shydatpaıdy. Aqyrynda seniń de shydamyń túgesiledi, sehtyń maıda-shúıde sharýasyn túgende­gen bolyp, olaı-bylaı júgirip júrip, so bar bolǵyrlardyń kákir-shúkir áńgimele­rine eriksiz qulaq túresiń. Árıne, bastyq­tyǵyń eske túskende qaraýyńdaǵylardyń apshysyn qýyryp, túsińdi sýytyp, joq jerden ilik taýyp urysqyń-aq keledi. Bes-alty jigitke aqyryp-jekirseń de qolyńdy qaǵatyn kim bar. Jeme-jemge kelgende ol aıbatyńdy amalsyz artyńa qysasyń. Sehtyń irgesinde burynǵydaı bilem-bilem bóreneler úıilip jatsa bir jón ǵoı. Azyn-aýlaq aǵash túske jetpeı túgesiledi. Kórshi aýyldardan kelip, tapsyrys beretinderdiń qatary da sıreksigen. Álde... Jumaǵalıǵa syrttaı tisin qaırap júrgende, dáp sonyń kúıin ózi keshpese sol-aq. Bir pysyq aýlasyna aǵash aralaıtyn stanok ornatyp alsa, Raqymbektiń de sharýasy shatqaıaqtaıdy. Úı turǵyzyp jatqandar solarǵa qaraı jylystap ketse... Báseke, básekege saılanyp shyq, myqty bolsań. Raqymbektiń ashýy lezde basyna tebedi. Bet qaratpaıtyn dolylyq munyń boıynan da tabylady indete izdeseń. Oý, onyń ústine jamandy-jaqsyly meńgerý­shi degen aty bar emes pe. Bastyq ózge­lerge esep bermeıdi, al daýys kótererlik syltaý izdeseń aıaq astynda. Maqul, aralaıtyn aǵash joq eken dep óstip, kóleńke bettegi kógistengen taqtaı qabyrǵaǵa arqalaryn tirep, onan-munan estigenderin kókip, erteńdi kúnderin kesh qylyp otyra bere me bul soryńdy uraıyndar?! Jumyssyz kúnderine kim aqy tóleıdi? Já, bulardan keletin jaýlyqqa jaýyryn tosar, urysar-keriser, áıteýir túsiniser. Oý, bulardyń basqasyn aıtpa­ǵanda úsh-tórtten balalary bar ǵoı. Olardy kim kıindiredi, kim tamaqtandy­rady? Erteń áıelderi jeter kúıeýleriniń jalaqylaryn surastyryp. Aldymen izet saqtaıdy, Raqymbekti syılaıdy bir syılaýǵa. Buıymtaılaryn syzyltyp, sypaıylap estirtedi. Mine, ishpeı-jemeı darǵa asylatyn jeriń! “Kúıeýleriń shóp basyn syndyrmaı qarap júrdi. Al jumys istemegen adamnyń aılyq alǵandyǵyn qaıdan kórdińizder?!” Oı-hoı, sol, sol-aq, álgi uıat úımelegen kirpııaz janarlar qasqyr kórgendeı aqılanyp shyǵa keler... Tus-tustan jabylyp, Raqymbekti tútip jeıtindeı óre túregeler. Raqymbektiń de kózi qaraýytady, qulaǵyn tarys bekitip, myna soıqannan qalaı sytylyp shyqsam shirkin-aı, dep armandaıdy. It ómir eken-aý kórgen-baqqany! Bárinen buryn álgilerge kúıeýleriniń sendelip bos júrgendigin dáleldeı almaý qandaı aýyr, qandaı azap?! Shı shyǵarsań tus-tustan antalaǵan ashqaraq kózder men ashynǵan daýystar aıaq-qolyńdy baılap-matap zyndanǵa jytyrýǵa daıar. Aqyry, qyzdy-qyzdymen Raqymbektiń jeke basyna shabýyl bas-tal-a-dy! Aı-haı! Salys­tyr­ma­ly túrde aıtqanda ózgelerden oqshaýlaý kórinetin baq-dáýleti, balalarynyń únemi sý jańa kıim kıip shyrtıyp júretini, áıeliniń apta saıyn Túrkistan bazaryna baryp-qaıtatyny, aqyr sońynda úsh qabatty kottedji tarazyǵa tartylady. Al qash, al danyshpan bolsań osy qyl­kópirden ózińdi arashalap al! “Onyń bárin daǵdarystan buryn jasap úlgergenmin” degen ýájine qulaq qoıatyn pendeni tapsań, káni. Osy kartınalar túbi bir burq ete qalady-aý dep ishteı ýáıim jep júrgen soń Raqymbektiń de ózgelerdi aıamaýy tıis qoı! Oý, keýdelerinde jany bar, aıaq-qoldary balǵadaı bir-bir shańyraqtyń atpal azamattaryna taqta aldyna shyǵaryp, esep suraǵan oqýshydaı qaıta-qaıta qaqsaı bergeniń de orynsyz eken bir túrli. Ne aıtýǵa bolady bularǵa? Ipotekalyq nesıe úlestirgen Amerıka bankterinde ne ákeleriniń quny qaldy deseńshi! Al mynadaı buryn-sońdy estimegen teńeýlerdi qaıdan úırenip júr sonda bular?! Devalvasııa, stress, resessııa, ınflıasııa... Apyr-aı, solardyń bári jınalyp kelip, Raqymbektiń jumysshylarynyń moıyndaryna túse qalǵan eken de. Dáp bir azýlaryn aıǵa bilegen atyshýly qarjygerlerdiń qalyń ortalarynda taltańdap júrgendeı shirenip-shirenip sóılegende bar ma, esten tandyrady! Tyńdamaı kór!.. “Meıdoffa” qarjy pıramıdasynyń qandaı kúıge ushyraǵandyǵyn bilemisiń?!” “Já, onysy ber jaǵy ǵoı, Ýoll-strıtti aısańyzshy, bir-aq kúnde jer sıpap qaldy-aý, sorlylar!” “Alǵashqysy 50 mıllıardqa shyǵyndalǵan deı me?” “Ondaı soraqylyqty baıaǵyda máskeýlikter de kórgen”. “MMM-di aıtamysyń?” “Nemene, MMM taqııańa tar kelip tur ma?” “Odan beri de qansha jyl, salym­shylardyń qaryzdaryn qaıtarǵan shyǵar birshama”. “Qaryz qaıtarylar-qaıtarylmas, elý adamnyń qas pen kózdiń arasynda darǵa asylyp qalǵandyǵyn estigende artyma jiberip qoıa jazdaǵanym she...” “Árıne, sonsha qarajatty jelge ushyrý ońaı deımisiń?” “Degenmen, ólmeı qoıa turýǵa da bolar edi ǵoı”. “Ol aıtýǵa ǵana ońaı, qudaı onyń betin ári qylsyn”. “Nemene, seniń de bankke salǵan teń­geleriń bar ma edi? Dollarǵa aınaldyryp qoımadyń ba, bizdiń bastyq qusap”. “Oı-hoı, Raqańnyń basy kompıýter ǵoı. Naryq zamanynda da jumyrtqadan jún qyrqatyndar tabyla beredi eken-aý, á?!” “Qyzǵanamysyń?” “Kimdi?” “Raqańdy”. “Qoı-á, Raqańdy qyzǵanyp óle almaı júrmiz be? Baıqamaı taǵy bir kásiporyn­nyń aksııasyn satyp alyp sazǵa otyryp qalmasa degenim-daǵy”. “?” “Keshegi oblystyq aqyndar aıtysy­nan ne habaryń bar?” “Ne... ne deısiń?! Tumsyǵyńnan pe­reıin be, súmelek?! Bar jaǵdaıdy kórip-bilip otyryp nege kótkenshekteısiń, a?!” “Oý, ne búlinip qaldy, kókesi?” “Qazir oblystyq aqyndar aıtysyn tamashalaıtyn zaman ba?” “Bárinen buryn Norman Fosterdi aıaımyn she?” “Ol qaı qudańyz edi?” “Qudam emes, Norman Foster haı-tektiń qudaıy. Som temirlerdiń shybyqsha ıilip, sáýlet ónerine qyzmet jasaýy. Astanadaǵy Pıramıdany kórip pe eń? Sonyń avtory da sol kisi. Áne, daǵdarys degen páleketiń, sirá, Syrdarııanyń aǵysynan qatty bolar. Ataqty sáýletshi de amalsyzdan komandasyn taratyp jiberipti-mis”. “Bir nárse bolyp qaldy ma desem, qaıdaǵy bir...” “Áı, nemene... sizdi bir nárse ıektegennen saý ma? Kúnnen-kúnge bir túrli ózgerip barasyz. Norman Fosterin de, “Meıdoffasyn” da uryp qoıyppyn! Meniń biletinim Raqań, ózimizdiń Raqań Tóleýbaevıch! Sol kisiniń amandyǵyn tileıik endigi jerde”. “Tost sekildi qulaqqa jaǵymdy estiledi eken. Oı-hoı, osy sózimizdi Raqań estimeıdi-aý?”... Oý, ony estimeıtindeı Raqymbek sańyraý ma edi?! Estigende qandaı! Raqymbek tiri jannyń kózine túspesten kógistengen syz qabyrǵadan bylaıyraq jylystaıdy. * * * Aýlasy at shaptyrym. Keıbireýlerdiń “Raqymbektiń ranchosy” dep kúmpildete­tinderi taǵy bar. Qulaqqa jaǵymdylaý estilgenimen, ranchonyń aýyly ázirge alystaý. Ranchoń qolǵa sırek iligetin ań-qustarǵa syqa tolyp tursa, kánekeı! Ár tustan bulbul saırap, arystan aqyryp, qyrǵaýyldyń qorazy qyt-qyttap ár butanyń túbinen bir bas kóterip, emin-erkin saırandap júrse, “Raqymbektiń ranchosy” dep sonda ǵana aýyz toltyryp sóıleseń jarasar... Degenmen shúkirshilik, “ranchonyń” sonsha jerdi alyp jatqa­nymen syrty túgeldeı “iske jaram­syz qaldyq” taqtaılarmen qorshalǵan. Kóshe jaq betin syrlap ta úlgerdi. Áldekim­derdiń qyzǵanyshpen qaraı­tyndaryn jaqsy kórmeıdi. О́zimen-ózi bolǵanǵa ne jetsin! Oý, bir-eki jyldyń sharýasyn aldyn ala oı­lamasa Raqań Raqań bola ma! Jer ko­mıtetin­degiler ýaqyt sozyp, ybyljyp júrip alǵysy kelip edi, olardyń da tilin tapty. Oıǵa-qyrǵa qydyrtty, “maıop­kaǵa” alyp shyqty, áıteýir “ranchonyń” qujattaryn tezdetip qolǵa túsirip aldy. Daǵdarystyń óstip dańǵyra qaǵatyndyǵyn eskertken ǵoı ishki túısigi. Endigisine qyly qısaısa ne deısiń. Já, Raqymbekti taǵy bir muqatyp qalǵysy kelgender: “Sonsha jerdi qorshap alyp, nemene park ashqaly jatyr ma eken?” der. Park ashar-ashpas, je­ke menshigin ne isteımin dese de ózi biledi. Syrtyn qorshatqany mundaı aqyl bolar ma?! Jemis aǵashynyń neshe túrin jersindirdi. Aldy ónim bere bastady. Bári bıologııalyq tártip boıynsha, ret-retimen. Sý júretin aryq-atyzdyń ózi ǵylymı júıege negizdelgen. Darııanyń laı sýyna senim bar ma, kóktem aılarynda eldi ábigerge túsirip týlap-týlap alady da, tamyz týa jynynan aıyrylǵan baqsydaı sylq ete túsedi. Jyldaǵysy osy. Raqymbek ondaıda “ranchony” tamshylatyp sýarý ádisine kóshiredi. Izraıldik tájirıbe boıynsha. О́zine de qolaıly. Aǵash kesý sehyna nesine shapqylaıdy altyn ýaqytyn rásýá etip. Tótenshe jaǵdaı týyndasa ózderi-aq habarlasar. Al ázirge... osy sátti paıdala­nyp qalaıyn deıdi de, belýaryna deıin jalańashtanyp, topyraq aýdarýǵa kirisedi. Toń jibigen. Kúrek basyna ilingenin kóz ilespes jyldamdyqpen ilgeri-keıin laqtyrady. Byltyrǵy jońyshqalyqtyń tamyrynan nár júrip úlgergen be qaıdam, keı tusy erkin qımyldaýyńa mursha bermeıdi. Kerzi etiktiń ókshesin qadap, kúrek basyna salmaq salýyńdy qajetsi­nedi. Aldymen alaqany terleıdi. Sosyn qos jaýyryny jipsıdi. Samaıynan tómen jylystaǵan móldir tamshyny qolynyń qyrymen bir sylyp tastaıdy da tula boıyna tyń kúsh paıda bolǵandaı, jyldamdyqty odan ári údetedi. Marqum ákesi ekeýiniń erte kóktemde eldiń aldymen qımyldap, esek soqamen álemniń jerin oıran-botqasyn shyǵaryp jyrtyp tastaıtyny eske túsedi. “Aýlanyń topyraǵyn ózge emes, óziń óńde” deıtin ákesi ósıet qaldyrǵansyp. Raqymbek talaı sharýaǵa áldekimderdi jumsasa da, dál osyǵan kelgende jalańtóstenip jalǵyz kirisedi. Boıjetken qyzdaryn da, kelinshegin de mazalamaıdy. Osy qımyl­dan ájeptáýir lázzat alady, bulshyq etteri bilemdenip shıyrshyq atady. Eki-úsh saǵat boıǵy tynymsyz qımyldan da sharsha­maıdy. Bir tústi áreket jalyqtyrmas úshin dereý ekinshisine, odan úshinshisine kóshedi. Topyraǵy aýdarylǵan atyz boıyna kópsitip kóń tógedi. Syrtqy álemdi múldem umytady. Sýsyn ishýge shaqyrǵan Nesibeliniń daýysyn da estimeıdi. Estigisi de kelmeıdi. Áıel neme oıda joqta bir tosyn habardy dúńk etkizip, áýire-sarsańǵa sala ma dep te qaýiptenedi. Al qazirgi tirshiligi tipti raqat: túk oılamaıdy, eshnárseni qaperine almaıdy. Julyn-júıesi tap-taza. Bireýge bergen ýádesi jáne joq. Bos jerdi qashan ıgeremin dese de ózi biledi. Jarym-jartysy óńdelmeı qalsa da ókinbeıdi. Kún ysyǵansha qaı zaman. “Ranchonyń” shet-sheti shańǵa kómilip, kózge súreńsiz kórinse sol jaman. Jońyshqa seýip tastasa da paıda. Paıdasynan buryn tóńiregińniń jasyl quraqqa oranǵanyn aıtsańshy! Erteńgilik shyq kepkenshe jalańaıaqtanyp al da, kók shóptiń ústimen olaı-bylaı júgir. Salamatty ómir saltyna búırek bursańyz barlyǵy óz qolyńda. Raqań onyń qyzyǵyn ótken jyly-aq jaqsylap sezingen. Bul tirshiligi boıdaǵy artyq etten arylýǵa sebep, júregi de atsha týlaıdy. Daǵdarystan keıin de ómir súrýi kerek shyǵar. Úsh qyzyn turmysqa berip, bólek-bólek úı qylyp, solardan taraǵan jaman jıende­riniń qyzyǵyn kórse, munysy qolǵa túspeıtin arman bolmas. Ul bermedi dep kimge shaǵynady. Sol úsh balapanynyń tóbe kórsetkenine shúkir. – Dem alsańshy, ólemisiń! – deıdi Nesibeli júgeri shalapty kárlen kesege quıyp ákele jatyp. – Sosıalıstik mindetteme qabyldamaǵan shyǵarsyń. Áıeli ádettegisinen de sulý kórindi. Álde tolysa bastaǵan denesine quıyp qoıǵandaı jarasa ketken ústindegi jibek halatynyń áseri me. Oqys qabaǵy kirjıdi. Samaıyndaǵy shúpirlegen ter tamshylaryn taǵy da qolynyń qyrymen sylyp tastady. Ne úshin keıistik bildirgendigin de ańǵara almady, oıpyr-aı, Nesibeliniń de óstip joq jerden jany ashı qalatyny-aı! Esi durys pa, áıeliniń ádemiligin áldebir shúberekpen shatastyrǵany nesi?! Tula-boıy jipsip, raqat kúıdiń áserine bólengende kelinsheginiń keýdesinen qaıtip keri ıteredi. Sýsyndy basyna bir-aq kóterdi. – Rahmet, – dedi aýyz ushymen ǵana. Nesibeli de áldene aıtqysy kelgendeı qıpaqtap turyp aldy. – Amanshylyq pa? – Amanshylyq bolmaǵanda... – Mektepke qashan barýshy eń? – Búgin demalys emes pe? –A...a, solaı eken-aý. – Jańa bir jaısyzdaý jańalyq estigenim... – Jaısyz jańalyqty jarııalap qaı­tesiń. Ony qapelimde kimnen estı qoıdyń? – Kimnen estidiń deıtiniń bar ma, kóp qoı aıtqyshtar. – Já, ishińe syımaı bara jatsa aıt, aıtyp qal. Sóıt te bul aradan tabanyńdy jaltyrat. Senderdiń maǵan tıgizetin qolǵabystaryńnyń túri osy ǵoı. – Kúrekti ylǵaldy topyraqqa kirsh etkizdi. – Jumaǵalıdyń úıine ury túskendigin estidiń be? – Qaı Jumaǵalıdy aıtasyń? – Qansha Jumaǵalıyń bar edi? Áıteýir, bizdiń biletindigimiz kómir bazdaǵy Jumaǵalı. – Nesin urlapty, kim urlapty! Ýchas­ko­voı qaıda júr?! Aqshasyn, altyndaryn alǵan shyǵar, bala-shaǵasy aman ba? Tapa tal túste... bulary qalaı? – Raqymbek os­ynsha suraqtyń aýzynan qalaısha túı­dek­telip shyqqandyǵyn ańǵarmady. Bir ja­ǵynan Jumaǵalıǵa da aıaýshylyq bildirdi. Onyń quryqtaı boıy men qyldyryqtaı moıny dóńgelenip kóz aldyna kele qaldy. Kisiniń júzine jasqanshaqtana qaraıtyn kirtıgen janaryn tap jańa ǵana kórgendeı odan ári Jumaǵalı jaıly tosyn oılarǵa berildi de ketti. Samaıynan aqqan ter tamshylaryn da elemedi. Samsoz. Bir jaǵynan aıdalada turyp aıaýshylyq bildirgendigine de ishteı qysyldy. Odan Jumaǵalıǵa kelip-keter ne bar. Anaý-mynaý kemshilikterden ózin de arashalap alǵysy kelmedi. Sýdan aq, sútten taza bolýǵa ary jibermedi. Túkke turmaıtyn dúnıege bola kermaraldasyp nesi bar edi deseńshi! Taza kómir tıetpediń dep bulqan-talqan ashýlanyp edi-aý. Árıne, kómir bazdyń bastyǵy Jumaǵalı da kez kelgenge ıilip-búgilgisi kelip júrgen joq. Raqymbek biletin bir ǵana aıyby bar ol sorlynyń, bi­reýdiń jetegimen, bireýdiń súıemel­deý­i­men kún keshýge daǵdylanyp ketken. О́z betinshe toqtamǵa kelip, sharýany tabanda sheship tastaýǵa jigeri jetpeıdi. Áldeneden qorqasoqtap, artyna qaraǵyshtaıdy. О́mir me sonysy? Kimnen qalmaǵan qoldyń kiri, búgin bar, erteń joq. Qyzmettiń quly bol­ǵan kúni-aq sharýań túgesiledi. Áıtpese Ju­maǵalıdyń júregi qandaı, aq qaǵazdaı tap-taza. О́tirik aıta almaıdy, jerlesterin alalamaı­tyn­dyǵy da ras. Bári ras. Atańa ná­let urylar da sondaı kisilerdi muqatýǵa sheber-aý! – Sonda nemene, urylar basa-kóktep birden úıine túsipti me? – Joq-a! – Endi... – Saraıyna... saraıdaǵy basy artyq azyq-túlikti sypyryp ketipti túgeldeı. – Ne, ne deıdi, shyraǵym-aý?! Onda urylar alystan kelmegen boldy ǵoı. Aýyl arasyndaǵy júgirmekter shyǵar. – Degenmen, ury tústi ǵoı, urynyń bári bir, mańdaılarynda tańbalary bar deımisiń olardyń?! – Iá, solaı eken-aý, solaı-solaı, árıne... Já, bopty. Bar, bara ber, bos­syń! – Raqymbektiń qoldary qaltyrap, tula boıyn aıaq astynan álsizdik bıledi. Mańdaıynan sýyq ter burq ete tústi. Mańaıyndaǵy jaldanyp jatqan topyraqqa da qaraǵysy kelmedi. Kúrek basyn birer márte sińirip edi, nemketti tirlik aıyz qandyra ma, ary qaraı jan qınaýdyń reti joqtyǵyn túsindi. – Endigi kezek bizdiki! – dep aıqaılady kottedjdiń bıik basqyshyna aıaq sala bergen Nesibelige. – A...a, qaıtalashy, estimedim. – Endigi kezek bizdiki deımin, bizdiki! – Qoıshy ári, qaıdaǵyny aıtatynyń ne? – Áıeli altyn tisterin jarq etkizip rııasyz kúldi. * * * Túni boıy kóz ilmedi. Esi kiresili-shy­ǵasyly kisishe tóseginen ushyp túregelip, bólmeniń burysh-buryshyn kezgilep júrip aldy. Tymyryq aýa tynysyn tarylt­qandaı, aqyry jalań aıaǵymen dalaǵa atyp shyqty. Bıik basqyshqa quıryǵyn qoıyp, áldeneden raqym kútkendeı juldyzdy aspanǵa telmirip uzaq úńildi. Qansha telmirseń de odan túser paıda joq-ty. Sirá, juldyzdy aspannyń esebi túgel. Jerdegilerdiń kúıki tirlikterin uryp qoıypty! Birine-biri urlyqqa túse me, birimen-biri jaǵalasyp ıtshe yryl­dasa ma... ózderi bastaǵan isti ózderi aıaqta­syn. Jáne záý bıikten eki aıaqtylardyń túsiniksiz júris-turystaryna aıaýshylyq bildire me, álde kekesindi túrde mysqyl­dap kúle me. Apyr-aı, juldyzdardyń kúlimdegen kózderinen bir ózgeshelik baıqasashy! Báse, báse... arzan kúlkimen upaı túgendelýshi me edi. Áne, kerisinshe, bári kerisinshe... tabalaıdy, mazaqtaıdy... “Shópirlegen juldyzdar sekildi sanynan jańylatyndaı kóp bolsa eken-aý! Saýsaqpen sanarlyqtaı, al sóıtip júrip jerge syımaıdy. Ne isteý kerek bularǵa!..” “Amalym taýsyldy, – dedi Raqymbek ishinen kúbirlep, – endigi kezek bizdiki. Jumaǵalıdan keıingi bas kóterer ekinshi adam ózim. Qara kúıege bylǵanyp júrse de Jumaǵalıdyń barlyǵy qandaı jaqsy. Alǵashqy bolyp keýde tosty da, meniń qamdanýyma múmkindik jasady. Senimen urysyp júrgen men aqymaq!” Topyraq­tyń tabannan ótken syzyn elemedi. Aýlanyń qara kóleńkeleý qaltarysyna baryp, juldyzdy aspanǵa qaıta qarady. Sol baıaǵy kúńgirlegen tanys áýen: “Sender sonshalyq kóp emessińder ǵoı, sóıte tura jer betine syımaısyńdar. Bir-birlerińdi múıizgektep syıǵyzǵylaryń kelmeıdi. Ne isteımiz senderge?!..” “Taptym, taptym!” – Raqymbek keýdesinen janartaýdaı atqylaǵan zor daýystyń qalaı ytqyp shyqqandyǵyn ańǵarmaı da qaldy. Sol daýys tóńirektegi maýyqqan mysyqtar men qańǵybas ıtter­diń sháýildegen únderin tunshyqtyryp tastaǵandaı. Álem óli tynyshtyq qushaǵynda. Saraıdyń irgeligin qarmanyp júrip, kúndizgi jer aýdarǵan qural-saımandaryn ázer taýyp aldy. Keıin sheginshektep, uzyn sapty kúrekti býsanyp jatqan maıda topyraqqa kirish etkizdi. “Osy tustan úńgir qazamyn” dedi úzilip qalǵan álgi oıyn qaıta jalǵap. * * * Raqańnyń oıǵa alǵan isti qalaı júzege asyratyndyǵyn bilesiz ǵoı. Saıdyń tasyndaı onshaqty jaldamaly jumysshy­ny tańdap aldy. Syrtqa shashaý shyǵar­maı olardyń tórt mezgil tamaǵyn Ne­sibelige daıyndatty. Aýlanyń úlken esigin ishten bekitti. Qyzdarynyń qur­by­lary kelse olardy búıirdegi kishkene esikten kirgizip alarsyńdar dep aldyn ala qatań eskertti. Al durysy, beıseýbet júrgin­shi­lerdi jany qalamaıdy. Ásirese, jer astyndaǵy úńgirdiń sharýasy bitkenshe... Úńgir deýge de dátiń shydamaı­dy: tórt qabyrǵasyn túgel mramorlatty, jar­qy­ra­typ ıon shamdaryn ornatty, aýa tol­ty­rylǵan ballondardy qaýipsiz qaltarysqa tyqsyrdy. Baǵaly zattarǵa toly ziltasyn da osynda kóshirip ákeldi. Já, bárinen buryn úńgirdiń qaqpaǵy qalaı ashylyp-jabylady deseńshi! Aýlanyń jońyshqa egilgen buryshynyń astynda úńgir bar deýge de aýzyń barmaıdy. Tep-tegis, jym-jylas. Elektr qýatymen basqarylatyn tetiktiń kilti qashanda Raqańnyń qolynda. Endi nege alań­daıdy. Daǵdarys kezeńi ótip ket­ken­she úńgirde tursa da eshnársesi ketpeıdi. Ury túgili úńgirdiń qaı tusta ekendigin keıde Nesibeli de ańǵarmaı qalady. Qýanysh JIENBAI.