Baýyrjan Momyshuly – 100

Kóp jyl ótken soń jarııalanǵan Baýyrjan Momyshulynyń “Kýrlıandııa maıdany” derekti romanyn oqyǵanda týǵan oı Halqymyzdyń aıtýly perzenti, maıdanger jazýshy Baýyrjan Mo­myshulynyń 2009 jyly ǵana baspa betinde jarııalanǵan “Kýr­lıandııa maıdany” derekti romany qazaq áde­­­bıetindegi soǵys taqyrybyna ja­zylǵan qýatty ári súbeli, nárli ári tushymdy kórkem týyndy der ek. Derekti roman sonymen birge ózi­niń tarıhılyǵymen de erekshe­lenedi. Bul shyǵarmanyń tili óte baı. Oqıǵasy naqty. Oıy tereń. Kó­ńildiń tórinen bir-aq shyǵady. Munda ásirese ádebıet teorııa­sy­na saı, roman janryna tán ke­sek-kesek oqıǵalardyń bastalýy, damýy, shıelenisýi, sheshimi sekildi elementter az emes. Osymen birge, tý­yndyda psıhologııalyq, oqıǵa­lyq, sıtýasııalyq ıirimder kóptep kezdesedi. 1942 jyly Baýkeń ózi bas­qarǵan 1073-polk pen 1944 jyl­dyń aıaǵyndaǵy dıvızııaǵa qolbas­shylyq jasaǵan ýaqyty osy shy­ǵarmanyń negizgi ózegine aınalǵan. Derekti roman aıaqtalmaı qal­ǵan. Bul jaıly “Baýyrjantaný” ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń je­te­kshi ǵylymı qyzmetkeri Muha­med­jan Kátimhan “Juldyz” jýr­nalynyń 2009 jylǵy 3-sanyndaǵy 4-bette bylaı dep jazady: “Aıaq­tal­maı qalsa da ómirlik deregi mol, kór­kemdik qýaty erekshe bul týyn­dynyń ulttyq áskerı ádebıe­ti­mizden súbeli oryn alary daýsyz”. Kitaptaǵy basty keıipker Bek­bolat – Baýkeńniń ózi, ádebıettaný tilimen aıtqanda prototıpi. Shy­ǵar­mada sol kezeńniń ózinde alǵy shepte júrgen polk jaýynger­le­ri­niń muń-muqtajy jaıly tolǵa­nys­syz aıtýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni, sol kezdegi odaqtyq júıe kezinde de Baýkeń ulttyq múddeni nazardan tys bir eli tastamaǵan, ony óziniń ǵumyrlyq ólshemi, baǵdary et­kendeı. Qazaq jaýyngerleriniń ana tilindegi gazet-jýrnaldardan ta­ryǵyp júrgendigi, qazaq tilinde gramplastınkalardyń qajettigi, kórkem ádebı kitaptardyń, ásirese, folklor, batyrlar jyry men das­tandarynyń joqtyǵyn atap aıtýy onyń týǵan halqyna degen qur­metiniń belgisi emes pe?! Sol sekildi Qazaqstannan kelgen qosymsha adamdar kúshiniń áskerı mashyǵy nashar ekendigi, sóıtip, olardyń bostan-bosqa qurban bolýyn sol kezdegi Qazaq eli basshylaryna jetkizýge degen umtylysy da óz eli­ne degen adaldyǵynyń, per­zenttik paryzynyń biregeı kórinisi dep bilemiz. “Kýrlıandııa maıdany” roma­nynda soǵys kezinde Qazaq eline kelgen áskerı delegasııany qarsy alǵandar arasynda el ádebıeti men mádenıetine eleýli úles qosqan tul­ǵalardy da jadymyzda jańǵyr­ta­myz. Olar sol kezdegi Jazýshylar odaǵynyń basshysy Sábıt Muqa­nov, ataqty jazýshylar Muhtar Áýezov, Ǵabıt Músirepov, Ǵabıden Mustafın, Áljappar Ábishev, ar­tıs­ter Qalıbek Qýanyshbaev, Qur­manbek Jandarbekov, Shara men Kúlásh, Sháken Aımanov, Ha­dısha Bókeeva jáne taǵy basqalary. Basty keıipker Bekbolattyń áskerı qyzmetiniń ósýi, dıvızııa komandıri bolýy derekti romanda shy­naıy kórinis tapqan. Shy­ǵar­mada Bekbolattyń – Baýkeńniń syrtqy kózqaras arqyly berilgen minezi de batyrdyń biregeıligin ańǵartady. Minezi qyzýqandy, máseleni short kesetini, toqeter sózdi birden aıtyp salýy, áskerı is-qaǵazdaryn qadaǵalap oqýy, árbir áskerı maman ıeleriniń ózine tán erekshelikterin etene bilýi basty keıipkerdi erekshelendirip turady. “Kýrlıandııa maıdany” shyǵar­masyn tarıhılyǵymen birge ony bolashaq áskerıler úshin myqty kásibı oqý quraly dep sanaýǵa áb­den bolady. Munda áskerı bilik­tilik, maıdan men tyl baılanysy, qorǵanys, kezdeısoq sıtýasııadaǵy is-áreketter men naqty sheshimder qabyldaýǵa baılanysty sıýjetter, oqıǵalar az emes. Baýkeńniń áskerı biliktiligi men bilimdarlyǵyna, alǵyr da ýájdi sózderine qanyǵýǵa yntaly oqyr­man osy shyǵarmany oqý bary­syn­da basqa jaǵdaılardan da habardar bolady. Dıvızııa komandıri bolý tek laýazymdy qyzmet emes, ol jaıaý ásker, artıllerııa, shtab, tyl, árbir áskerı bólimder men rotalar, jekelegen jaýyngerler taǵdyry, bári-bári de onyń jeke is-áreke­tine, oı-nıetine qatysty bolatyn­dyǵy romanda baıandaý, dıalog túrinde oqyrmandarǵa usynylǵan. Derekti romandy oqı otyryp, naqty derekterge kezigesiz. Keıbir keleńsiz jáıtterge de qanyǵasyz. Naqty qamqorlyq, óz mindetine memlekettik kózqaras bolmasa, bú­kil istiń beıbereket bolatynyna kú­­mániń qalmaıdy. Úzindi kelti­relik: “Soldat – úısiz-kúısiz adam. Dıvızııada 12-13 myń soldat. Olar­dan úkimet eshnárseni aıap otyrǵan joq. Olar da Otannan eshnársesin aıap júrgen joq. Shyǵynsyz soǵys bolmaıdy. Kún emes, saǵat saıyn shyǵyn. Saptan júzdegen jaýyn­gerler jaraqattanyp ketedi, júz­degeni sheıit – qurbandyq bolady. Bir táýlikte 12-13 myńnyń keminde 500-i, áıtpese, 1000-y saptan shyǵady. Dıvızııa azyq-túlikti úsh-tórt kún burynǵy sanymen eseptep alady. Demek, 1500-3000 adamnyń paekteri Kýznesovtiń qaltasynda!” Avtor Baýkeń, ári dıvızııa ko­man­dıri Bekbolat jańa qyzmetke kel­­gende dıvızııa komandıriniń tyl jónindegi orynbasary Kýz­nesovke tyl máselesimen osylaı­sha tikeleı aı­nalysýyn talap etip, qatań túrde tapsyrma beredi. Jaý­yngerlerdiń ash qursaq bolmaýyn qadaǵalaýdy mindetteıdi. Sharýa­shylyq isterin oń­­taıly júrgizý jaıly oı tastaıdy. Shabýyl kezindegi sátsizdikter, alǵa jyljý ornyna qorǵaný, so­ǵystaǵy tájirıbeniń kemshin bolýy Bekbolattyń kóńil-kúıine keri áse­rin tıgizedi. Sonda da, shyndyqty betke tutyp, sózinde turmaǵany úshin armııaǵa basshylyq jasaıtyn joǵary laýazymdy áskerı bas­shy­ǵa: “Meni, Konkovty, Shlıapındi, Shemetovti asý kerek”, – deýi na­ǵyz kózsiz batyrlyqtyń, óziniń isi­ne degen adaldyqtyń kórinisi. Biraq armııa qolbasshysy shyndyqty tike aıtqany úshin, ony qanattan­dy­rýdy oılaıdy, saǵyn syndyrmaı­tyn jol izdestiredi. Derekti romannan kóziqaraqty oqyrman kóptegen tarıhı derek­terge qanyǵady. Máselen, soǵys­tyń alǵashqy jyldarynda: “Ko­man­dırdiń orny tek qana alǵy shep­te”, – degen prınsıp oryn al­ǵandyqtan, kóp ofıserler soǵys­tyń alǵashqy aılarynda qurban bo­lady. Sońyra, avtordyń romanyn­da keltirgenindeı, Stalınniń №306 buıryǵyna sáıkes, komandırlerdiń dárejesine, urystaǵy júktelgen min­detterine saı oryndary kórse­tilipti. Minekı, osyndaı kásibı, áskerı maǵlumattar romanda ta­nymdyq sıpatpen erekshelenedi. Maıdan psıhologııasy, soldat psıhologııasy romanda san qyrly jaǵynan kórsetilgen. “Toıǵan kisi tabaǵyna túkiredi. Shala-sharpy qanaǵattanǵan kisi rahmet aıtady. Shaljaıyp ezile jatyp, uıqydan zerikken kisige tur deseń, kóki­regińnen tebedi... Soldattyń qarny qampaıa toımaýy kerek. Soldatty uıqy baspaý kerek. Soldat tek jatpaýy kerek. Soldat erte turyp, kesh jatady. Ol – qımyldyń adamy”. Minekı, psıhologııalyq pikirler syrlary. Soǵysta da adamı erekshe­lik­terimen kózge túsetin jaýyngerler bolady. Derekti romandaǵy sondaı keıipkerlerdiń biri – etjeńdi qazaqy minezdi Ádilgereı. Oryssha shala-pula biletin, áskerı quja­tyna Ádilgereı emes, qapylysta Andreı dep jazylǵan jaýyngerdiń ózi on alty ret jaraqat alǵan, onyń altaýy óte aýyr. Soǵan qara­mastan, sapta ózgelermen birdeı jú­redi. Bekbolattan bir múshel jas úlken ekendigin paıdalanǵandyqtan emes, qazaqy qalyppen oǵan “qa­raǵym, shyraǵym” deýi de onyń tabıǵı tabıǵatynan derek beredi. Ádilgereıdi shynaıy teksergende onyń denesinde bir oq, bir jar­qyn­shaq bar ekendigi jáne de belgili bolady. Onyń oryssha bilmeýi Rjev qalasyn Erejep dep, pol­kovnıkti balkoýnık, margan­sov­kany mergen sopy deýi jáne taǵy basqa da sózderdiń óńin aýdara sóı­le­genderi de ish jylytady. Ańǵal­dyq, tazalyq lebi esedi. Dıvızııa komandıriniń, ıaǵnı Baýkeńniń – Bekbolattyń áskerı trıbýnaldyń eki soldatty sıyr urlap, soıǵany úshin tergep, ekeýin de atý jazasyna úkim etkenine qarsy bolyp, ol qujatqa óziniń qol qoımaǵany da sol tarıhı kezeńniń aıtýly shyndyǵyndaı áser etedi. Dıvızııa komandırine sol kezdegi KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezı­dı­ý­mynyń atynan áskerı trıbý­nal­dyń úkimin teriske shyǵarýǵa quqyq berilgen-di. Alaıda osy is-áreketi úshin Bekbolatqa armııanyń áskerı keńesi qatań sógis jarııalaıdy. Al ólimnen aman qalǵan eki soldat ta soǵysta aıanbaı shaıqasyp, qaza taýyp, Qyzyl Juldyz ordenderi­men nagradtalypty. Sondaı-aq, komandırdiń buı­ryq berýi zańdy bolǵanymen, onyń bul is-áreketke shyǵarmashylyq turǵyda qaraý qajettiligi jaıly oı-pikirleri de nanymdy. Máselen, osy oraıda avtor Birinshi Petrdiń sózin keltiredi. Ol aıtqan eken: “Jarǵyny qabyrǵaǵa jazylǵandaı etip qatyp ustap qalý qajet emes, onda tártip jaıly ǵana jazylǵan, al ýaqyt pen jaǵdaı eskerilmegen”. Sonymen birge, komandır aıtty-bitti degen sóz emestigin de avtor ǵıbratty ápsanamen órnektegen. Ony da keltire ketýdi jón sanadyq. Bul ańyz ba álde shyn ba, ol jaǵy kómeskileý. Biraq jel turmasa, shóptiń basy qımyldamaıdy demeı me? Endi osyǵan kelelik. Ilgeride, 1904 jyly japondyq bas qol­bas­shy admıral Togo tún aýa orys ás­kerlerine qarsy shabýyl jasaýǵa buıryq shyǵaryp, qol qoıypty. Sóıtip, ózi balyq aýlaýǵa ketipti. Soǵys bastalǵan kúni kesh túse úıine oralypty. Kelse, ımperator izdep jatyr eken. Soǵystyń ba­ry­syn bilgisi kelipti. “Men bas qol­basshy retinde tań atar-atpastan Reseı áskerine qarsy soǵysty bas­tańdar dep buıryq bergenmin. Osy­men meniń qyzmetim támamdalady. Al buıryq bolsa da, bolmasa da oryndalýǵa tıis”, – depti. Bas keıipker Bekbolattyń áske­rı biliktiligi, bilimdarlyǵy, keń oı­ly dıapazony osyndaı mysal­dar­men shyǵarmada jan-jaqty beıne­len­gen. Qurǵaq sózge, bos dil­mar­lyqqa emes, naqty is-áreketke ne­gizdelgen sóılemder, maqsat-múd­desi aıqyn, anyq oılar shyǵarma qýatyn arttyra túsken. Tarıhtan óziniń laıyqty ornyn alǵan keshegi qandy alapat urys Kýrlıandııa maıdanynda da alasapyranǵa toly bolǵandyǵyn shyǵarmany oqı otyryp kýá bolasyz, qanyǵasyz. “Qulaqpen estigennen, kózben kór­gen anyq, kózben kórgennen, bas­tan ótkizgen anyq”, dep avtor­dyń ózi jazǵanyndaı “Kýrlıandııa maıdany” derekti romanyn soǵys ónerin jetik meńgergen, onyń jo­ǵary ofıserlik shenine ıe bolyp, dıvızııa basqarǵan maıdanger-qa­lamgerdiń taǵylymy mol, sóz qu­diretine bas ıgen, qazaq ádebıetine qosylǵan sony ári ómirsheń týyn­dysy deýimizge tolyq haqymyz bar. Nurǵalı QADYRBAEV, “Syrdarııa” ýnıversıtetiniń dosenti. * * * BIR BAÝYRJAN KEREK-AÝ!.. Ánin jazǵan: Slanqoja QARAQYSTYQ О́leńin jazǵan: Rafael Nııazbek Qazaqstan kompozı­tor­larynyń arasynda ótki­zilgen “Patrıottyq ánder men marshtar” jabyq kon­kýrsynda 1-shi júlde alǵan shyǵarma. Jyrǵa qosyp aqyny, Týǵan halqy tolǵaǵan. Bar qazaqtyń batyryn, Bir Baýyrjan somdaǵan. Qaıyrmasy: О́rge súırep órligi, Jaýǵa attanǵan saılanyp, Ataǵy men erligi Ketti ańyzǵa aınalyp. Soǵys ashqan tajaldy, О́z jerinde jerlegen. Qarsy alǵanda ajaldy, Kirpik qaǵyp kórmegen. Qaıyrmasy: Oq boraǵan maıdanda, At oınatqan buǵynbaı, Báýkeń ótken qaıdan da, Tý sekildi jyǵylmaı. Myqtysynǵan iri de, Batpaı ishteı ashynǵan. Batyr Báýkeń tiride, Kim bar bizdi basynǵan. Qaıyrmasy: Jaqsymenen jaman da, О́zin dana kóredi-aý, Qıly myna zamanda, Bir Baýyrjan kerek-aý!..