El ıesi, jer kıesi - pir beket!

Beket ata Myrzaǵululynyń 260 jyldyq mereıtoıy Mańǵystaý jerinde halyqty adamgershilikke, bereke-birlikke shaqyrǵan shapaǵatty ıgi shara retinde atalyp ótti. TULǴAǴA TAǴZYM Arýaqty áýlıe, qol bastaǵan bahadúr, aǵar­týshy abyz, ejelgi ónerdi jarqyrata jańartqan sáýletshi Beket ata uly da ta­rı­hı tulǵa. Halyq arasyndaǵy “Medınede – Muhammed, Túr­kistanda – Qoja Ahmet, Mań­ǵystaýda – Pir Beket” degen qanatty sóz Ata tul­ǵasyn aıqyndap tur emes pe? Halyq jazý­shysy Ábish Kekilbaıulynyń sózimen aıtsaq, Beket atamyz álsizge medet, kúshtige aıbar, zaryqqanǵa jebeý, taryqqanǵa demeý, Asqanǵa tosqan, sasqanǵa saıa, urpaqqa ustaz, ulysqa uran, El ıesi, jer kıesi. Ata rýhyn qasterleý rásimi Almaty, Oń­tústik Qazaqstan oblystarynda bastaldy. О́tken aptada Pir Ata ómirge kelip, túlep ushqan Atyraý oblysyndaǵy qasıetti Keń Jylyoı óńirindegi Aqmeshitte as berildi. Al Mań­­ǵystaýdaǵy mereıtoı erekshe este qalarlyqtaı oqıǵalarmen bastaldy. Ata árýaǵyn qasterleýshi halyq úshin jaqsy jaǵdaı jasaldy. Baba máńgi tynystap jatqan Oǵylandyǵa baratyn “Qyzylsaı-Shopan ata- Oǵylandy” avtomobıl jo­ly­nyń qurylysy tórt jylda emes eki jylda paı­dalanýǵa tapsyryldy. Pir Ata shapa­ǵa­tymen halyqtyń ynta-jigerimen tez aıaqtalǵan bul dańǵyl resmı túrde “Ata joly” dep atalatyn boldy. Ertesine Qazaqstannyń barlyq oblys­ta­rynan, Reseıden, Túrkııadan, О́zbekstannan, basqa da musylman álemi elderinen kelgen 500-den astam syıly qonaqtar belgili ǵalymdar, mádenıet-óner qaıratkerleri, Parlament depýtattary, Prezıdent Ákim­shi­ligi men Premer-Mınıstr Keńsesiniń jaýapty qyzmetkerleri, Pir Ata shapaǵatyn kórgen júzdegen adamdar Oǵylandyǵa jol tartty. Olar aldymen Shopan ata jer asty meshitine toqtap, quran baǵyshtady. Ol meshittegi restavrasııalyq jumystardyń júrý barysyn kórdi. Oǵylandydaǵy “Beket ata” meshitiniń erekshe ornalasý arhıtek­tý­ra­symen jáne tarıhı-mádenı qun­dy­lyq­taryn kórip, Beket ata arýaǵyna zııarat etip, quran baǵyshtady. Osy saparda Pir Atanyń Túrkimenstannan, Almatydan, Shymkentten kelgen urpaqtary men Atanyń uly ustazy Baqyrjannyń urpaǵy N.Rajapbaıulynyń Hıýadan kelip birge júrýi erekshe áserli boldy. Kelesi kúni Aqtaýda Mańǵystaý obly­sy­nyń ákimdigi, “Nur Otan” HDP oblystyq fılıaly jáne Sh.Esenov atyndaǵy Kaspıı mem­lekettik teh­nologııalar jáne ınjı­nı­rıng ýnıversı­te­tiniń uıymdastyrýymen “Beket ata taǵylymy” atty halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferensııa ashyldy. Konferensııa maqsaty – Pir Atanyń 260 jyldyǵyna oraı álemde oryn alyp otyrǵan kezek kúttirmes ǵalamdyq máselelerdi ǵalym-teologtardyń, saıasat­ta­ný­shylar men fılo­softardyń, dintanýshylardyń qatysýymen halyqaralyq deńgeıde birlese otyryp talqylaý, oı-pikir alysý boldy. Konferensııa Qazaqstan Respýblı­ka­synyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń mereıtoıǵa qatysýshylarǵa arnaǵan quttyqtaý hatymen bastaldy. Quttyqtaýdy Prezıdent Ákimshiliginiń Ishki saıasat bóli­miniń meńgerýshisi Darhan Myńbaı oqydy. “Aǵartýshy ári rýhanııat abyzy Pir Beket ata Myrzaǵululynyń 260 jyldyq me­reıtoıy qutty bolsyn. Beket ata ǵıbratty ǵumyr keshken, el arasynda áýlıe atanǵan tarıhı tulǵa ekeni aıan. Ol halqymyzǵa jalpyadam­zattyq rýhanı qundylyqtardy taratyp, izgilik dánin septi. Imandylyqtyń ustynyna aınalǵan Beket atanyń rýhanı muralary árdaıym jas urpaqqa ulaǵat bolyp keledi. Aǵartýshynyń artynda qalǵan asyl muralaryn jınaqtap, zertteý men zerdeleý ýaqyt enshisinde. Uly babanyń murasy da, muraty da árqashan eldiń rýhanı ósip-tolysýyna qyzmet ete beretinine senimdimin. Osy mereıtoı aıasynda ótetin taǵylymdy sha­ralardyń barshasy jastardy el­jan­dy­lyqqa, Otansúıgishtik pen patrıotızmge tárbıeleýge septesedi dep bilemin. Beket atanyń eldik ustanymdardy ulyq­taı­tyn izgilikti ósıetteri árdaıym hal­qymyzdyń rýhanı qajetine jaraı bersin!” Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan NAZARBAEV. Konferensııada Mańǵystaý oblysynyń ákimi Qyrymbek Kósherbaev “Urpaqqa uran bolǵan Pir Beket” atty baıandama jasady. Ol óz sózin Elbasyna Pir Atanyń me­reı­toıyna oraı joldaǵan quttyqtaýy men osynaý is-sharalarǵa kórsetip otyrǵan qol­daýy úshin mańǵystaýlyqtar atynan alǵys sezimin bildirýimen bastady. Odan soń El­basynyń sarabdal saıasatynyń arqasynda tá­ýelsizdigimiz tuǵyrlanyp, eldigimiz estııa­r­la­nyp, qadamymyz qaryshtala túsip kele­shegimizdiń kemeldenýde ekendigine toqtaldy. Osyndaı sátte ultyn uıytyp, jumyltyp, jamaǵatyn aq jolǵa bastar, nusqaǵany aıqyn baǵyt arýaqty tulǵalardyń rýh pirá­darlary – qasıetti babalardyń orny erekshe deı kele Beket atanyń tarıhı tulǵasyn jan-jaqty áńgimeledi. Odan soń Qazaqstan mu­sylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy, Bas múftı, sheıh Ábsattar qajy Derbisáli quttyqtaý sóz sóıledi. Jınalǵandar fı­lo­sofııa ǵylymdarynyń doktory, pro­fes­sor ımam Valerııa Porohovanyń “Islam dininiń izgilikti maqsattary”, áıgili akademık, Nur Múbarak Egıpet ıslam mádenıeti ýnı­ver­sıtetiniń rektory Mahmud Fahmı Hıza­jı­dyń “Islamdaǵy sopylyq”, Hıýadaǵy “Iman qala” murajaı qoryǵynyń ǵylymı-hatshysy Kamıljan Qudaıbergenovtiń “Sher­ǵazy hannyń “Ǵalymdar úni” medre­se­siniń Ortalyq Azııa ǵylymy men mádenıetiniń damýyna tıgizgen yqpaly”, taǵy basqa da 40-qa jýyq baıandamalar tyńdaldy. Olarda Beket atanyń dinı jáne ǵylymı qyzmetiniń mán-mańyzy, qundylyǵy týraly naqty de­rekterge negizdelgen áserli áńgimeler ór­bidi. Onda Pir Atanyń tarıhtaǵy alar orny, musylman ilimin taratýdaǵy ólsheýsiz eńbegi, Kók Asaǵa baılanysty qupııa syrlar, Ata týraly ańyzdar, shejireler, óleń-jyrlar jaı­ly da tyń derekter, tarıhı da taǵy­lymdy oı-pikirler aıtyldy. Kezek kúttirmeı qolǵa alatyn jumystar da bar ekendigi tilge tıek boldy. Aıtylǵan áńgime, usynys-pikir­ler aıaqsyz qalmaýy úshin konferensııaǵa kelip túsken eńbekter ekshelip, jeke kitap bolyp shyǵatyndyǵy da quptarlyq deýge bolady. Bes juldyzdy “Nur Plaza” qonaq úıiniń keń zalyna ornalastyrylǵan “Babalar murasy” atty tarıhı-mádenı jáne kitap kór­mesin tamashalaýshylar biraz tarıhı qun­dylyqtardy qyzyǵa qarady. Osy tusta erekshe aıta keterlik jaǵdaı, Ata toıyna jınalǵandardyń nazaryna Pir Atanyń ózi ustaǵan asa taıaǵyn onyń urpaqtary – Aqtóbe oblysynyń Qobda aýdanyndaǵy Jırenqopa aýylynan Tursynǵalı Nákeshov, al Atanyń Hıýadaǵy ustazy bolǵan Baqyrjan qojanyń Oǵylandyǵa túsken asa taıaǵyn Túrkimen­stan­nyń Baıramaly qalasynan Berdihan Aıap­bergenuly ákelip kórmege qoıypty. Son­daı-aq osy jerden Pir Atanyń qatary, dos-joldasy bolǵan Tólebaı atty babamyzdyń ke­lini, bul kúnderi Beıneý aýdanynyń Bo­ranqul aýylynda turatyn Aısulý Tań­baeva Atanyń shapanyn ákelipti. Áńgime arasynda:  arýaǵyńnan aınalaıyn Atanyń toza bastaǵan eski shapanynyń ózi qatty aýyrǵan aýyldastaryma qýat berip, syr­qat­tarynan jazylyp ketýlerine kómektesip júr. Son­dyqtan da áli de qasterlep, ony kózdiń qa­rashyǵyndaı saqtaımyn deıdi ol. Osy jerde bizder halyq qasterlep, qadir tutatyn Oǵy­landyǵa túsken Atanyń asa taıaǵy endi Mańǵystaý jerinde bolatyndyǵyn bildik. Iаǵnı, ony Baıramalydan alyp kelgen Ata urpaǵy Berdihan Aıapbergenulyna oblystyń, Munaıly aýdanynyń basshylary kómegimen qurylysy osy mereıtoı kezinde bastalǵan “Batyr” aýylynan jer telimi berilipti. Amanshylyq bolsa Berdihan baýyrymyz endi týǵan topyraqqa oralyp, Mańǵystaý jerinde turýǵa sheshim alǵandyǵyn aıtty. Pir Atanyń mereıtoıy halyqtyń, eldiń eńsesin kótere túsetindeı oqıǵalarǵa toly bol­ǵan­dyǵyn aıtý abzal. Olaı deıtinimiz, Atanyń týǵanyna 260 jyl tolýy aıasynda birneshe qurylys nysandarynyń irgetastary qalandy. Sonyń alǵashqysy táýelsizdik alǵan jyldar ishinde elimizde alǵash ashylǵan Munaıly aýdanynyń ortalyǵy “Batyr” atty aýyldyń irgetasyn qalaý rásimi boldy. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qoldaýymen shańyraq kótergen aýdan turǵyndarynyń 70 paıyzy oralmandar. Bul óńir halqy tórt jylda úsh ese ósti. Turǵyndar túgeldeı derlik “kógildir otyn” paıdalanyp, mádenı-turmystyq nysandar kóptep salynýda. Osy aýdandaǵy erekshe sándi etip salynǵan orta mektep ótken jyly Elbasynyń qatysýymen paıdalanýǵa berildi. Endi irgetasy qalanǵan aýylda osy jyldyń ózinde “Nurly kósh” baǵdarlamasyna oraı 74 turǵyn úı men orta mekteptiń, balalar baqshasynyń qurylysyn aıaqtaý kózdelipti. Al keshkilik ásem Aqtaý aspanyn án-kúı kernedi. “Aqtaý-sıtı” jobasynyń birinshi kezegi bolyp sanalatyn “Aqqý” atty shaǵyn aýdannyń qurylysy bastaldy. Jınalǵandar aldynda “Kaspıı” ÁKK basqarma tóraǵasy A.Nurǵalıev megajobanyń keleshegi jaıly baıandady. Ásem qalanyń ekinshi tynysy sa­nalatyn shaǵyn aýdanda 2800 otbasy turǵyn úı­men qamtylady. Sonymen qatar áleý­mettik nysandar ákimshilik ǵımarattar men bıznes ortalyqtar boı kóteredi. Osy jáne de basqa nysandardyń ıgilikti is-shara­lardyń Pir Beket atanyń 260 jyldyq me­reıtoıy aıasynda bastalýyn jaqsylyqqa, sáttilikke jorydyq. Pir Atanyń mereıtoıy úshinshi kúni “Otpan taý” tarıhı-mádenı kesheniniń “Aqsaraı” pavılonyndaǵy murajaıdyń saltanatty ashylýymen bastaldy. Osy pavılonda oblys ákimi janyndaǵy tarıhı-mádenı muralardy qorǵaý jáne paıdalaný jónindegi ǵylymı-ádistemelik keńes ótti. Onda Beket ataǵa baılanysty eskertkishterdi saqtaý, zertteý, paıdalaný, nasıhattaý jaıly ózekti máseleler talqylandy. Oǵan keńestiń turaqty múshelerimen qatar Ata mereı­toıyna arnaıy shaqyrylǵan Qazaqstan, Reseı, О́zbekstan elderiniń belgili qoǵam jáne memleket qaıratkerleri, áıgili ǵa­lymdar qatysty. “Otpan taý” baýyryna Pir Atanyń 260 jyldyq mereıtoıyna arnap 300 aq boz úı tigildi. Olar qatarlastyryla altyn aıshyqtaı dóńgelene ornalasty. Kıiz úıler qalashyǵynyń bas sahnasynda oblystyq folklorlyq saz festıvali ótti. Odan soń “Jeti aqqý – jeti jurtqa jetken kıe” atty teatrlandyrylǵan qoıylym kórsetildi. Aýyl syrtynda 200-deı sáıgúlik qatysqan oshaq báıge, taı jarys, jorǵa jarys, alaman báıge ótip, júldeli oryn alǵandarǵa onǵa jýyq jeńil avtokólik berildi. Sport jarystary da oıdaǵydaı uıymdastyryldy. Oblystyń barlyq aýdan-qalalarynyń kórkemóner­paz­dary men arnaıy shaqyrylǵan óner jul­dyz­dary konsert qoıyp, aqyndar óleńderin oqydy. Urpaqtary Pir Ata rýhyn asqaqtata túsip ystyq yqylas, sheksiz syı-qurmetterin bildirdi. Sóıtip arýaqty Atanyń barshany izgilikke, ımandylyqqa, baýyrmaldylyq pen birlikke, parasat pen paıymdylyqqa shaqyrǵan ómirsheń ósıetteri keıingi urpaqqa ulaǵat bolyp, eldi uıytyp, halyqtardy qaýymdastyryp kele jatqandyǵynyń taǵy bar jarqyn dálelin kórgendeı boldyq. Osy tusta Ataǵa baılanysty zertteý jáne nasıhattaý jumystary týraly aıtqanda mereıtoı aldynda biraz jumystar istelgeni kóńilge qonady. Atanyń Oǵylandydaǵy, Beıneýdegi me­shit­teri jóndeýden ótti. Islam qajy Myrza­bekulynyń Pir Beket atanyń ómiri, taǵy­lym­dyq tirshiligi turǵysynan jurtshylyqty ımandylyqqa, adamgershilikke tárbıeleý turǵysyndaǵy materıaldardy jınaqtaǵan 727 bettik kitaby 4 myń danamen shyqty. “Qazaqstan-Aqtaý” telearnasynyń ujymy, belgili telejýrnalıst Qoja-Ahmet Demeý­bergenuly osy jyldyń basynan beri Pir Atanyń urpaqtary, Ata týraly ańyzdar, Ata shapaǵaty tıgender, Atanyń jer asty meshitteri, taǵy da basqa taqyryptardy qam­tyǵan 20 telehabar jasapty. Ol úshin tú­sirýshi top Qazaqstanda ǵana emes, Ortalyq Azııa elderinde de bolǵan. Sonyń nátı­jesinde kórermender Atanyń asa taıaqtary, shapany, úıi­niń mańdaıshasy, t.b. qundy já­di­ger­lerimen tanysýǵa múmkindik aldy. Pir Ata­nyń san-qyrly keremetteı qasıetterine qanyǵa tústi. Bul aıtqandarymyzǵa basqa da ki­taptar, án-kúıler, “Oǵylandy boıaýlary” taqyry­byn­daǵy sýretshiler baıqaýyna túsken qylqalam sheberleriniń eńbegin qosýǵa bolady. Jáne de bul úrdis jalǵasa beredi. О́ıtkeni Beket atamyz hal­qynyń el ıesi, jer kıesi, ulystyń uranyna aınalǵan Uly tulǵa. Sondyqtan bolar álemniń ár túk­pirinen derlik jınalǵan jamaǵattyń bári de: “Jar bola kór, Beket ata, Pir Ata”, – dep tarqasty. Sharafaddın ÁMIR, Jolaman BOShALAQ. ____________________ Sýretterdi túsirgen Serik MAIEMEROV. * * * Pir Beket atamyz eliniń jel jaqtaǵy panasy, yq jaqtaǵy saıasy bola bildi. Halyqty bereke birlikke, yntymaqqa shaqyryp, ádilettilikti murat etti. Adaldyqtan asqan qudirettiliktiń, ádilettikten asqan áýlıeliktiń bolýy múmkin be? Meıirimnen asqan kıe, parasattan asqan qasıet bolýshy ma edi?! Endeshe, sondaı asyl perzent taba alǵan, taýyp qana qoımaı, asyldyǵy men abzaldyǵyna bola óz perzentin ózi pir tutqan halqyńnan qalaı aınalmassyń! Olaı bolsa asqaq jurtynyń aqar-shaqar shyń basyndaı tákappar júreginen máńgilik jánnat tapqan Pir Ataǵa qansha taǵzym qylsań da, artyq emes dep bilemiz. Ábish KEKILBAIULY, Qazaqstannyń Eńbek Eri, halyq jazýshysy. * * * Jaratýshynyń sońǵy jazbasy negizinde dúnıege kelgen din – Islam dini. Basqa dinderden aıyrmashylyǵy bul anyqtaýyshtyń ataý, ıaǵnı, ózin jaryqqa shyǵarǵan paıǵambardyń atymen atalmaǵan: Býdda – býddızm, Iýda – ıýdaızm, Iısýs – Hrıstos – hrıstıandyq din. Islam sóziniń negizindegi SLM (Sa-lı-ma) túbiri beıbitshilik, qaýipsizdik, qutqarý, sana men tánniń saýlyǵy, ıgilik pen yrys-berekeden bastap júrektiń tazalyǵy men jaqsy talǵamǵa deıingi mańyzdylyqtardyń keshenin quraıdy. Táńiriniń sońǵy jazbasy – Qasıetti Quranda jınaqtalǵan, tyıym salynǵan normatıvterdiń teńdessiz danalyǵy – óziniń ıdeologııasymen erekshelenedi. Onyń sheksizdigin dáleldeý úshin onymen ómir súrip jumys jasaý jetkilikti. HH ǵasyrdyń adamdarynyń aqyl-oıy men júregin baýrap alý úshin qarýdyń jáne kúshteýdiń qajeti joq. Tek qana jaratýshy erkiniń damý faktory talap etetin nárse – bul zamanaýı damý talaptarynyń osy jazbanyń negizin quraıtyn erejelerimen qıysýy. Osy rette men Beket atanyń 260 jyldyǵyna qatysty ótip jatqan myna ulan-asyr toı úshin búkil halyqqa rızashylyǵymdy bildiremin. Ony uıymdastyrýshylarǵa alǵysym zor. Imam Valerııa POROHOVA, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory,  professor.